Baýkeń temeki tútinin úrleı otyryp:
– 1958 jyly qazaq ádebıeti men óneriniń Máskeýde ótken onkúndigine «Ushqan uıa», «Moskva úshin shaıqas» pen «Jonarqa», «Pomkomvzvoda Nıkolaı Redın», taǵy basqa shyǵarmalarymdy alyp bardym. Bulardy orys tilinde jazdym, – dedi suraǵymdy eskergen syńaı tanytyp. – Ol kezde jazýshy retinde atym shyǵa qoımaǵan edi. Basqa qandastarym tanymal. Tanymal bolǵanda bári aýdarma arqyly tanymal.
– Baýyrjan, sóıleısiń be? – dedi.
Men sóıleýden bas tarttym. Muhań, Muhtar Áýezov tóralqada otyrǵan. Ashýlansa, murnyn tartyp, sozǵylaı beretin. Dál solaı etip, jınalys aıaqtalǵanda:
Jolda Muhań maǵan ashýlanyp, renjidi. Men úndemeı tózip kelem.
– Sýrkov: «Mynaýyń qalaı? Túsinbedim. Sóılesin, oıyn aıtsyn dep edim, bas tartty dedi», dep ursyp kele jatyr. Mende ún joq. Ekeýimizdiń aramyzda júz paıyz túsinispeýshilik ornady. Qonaqúıge deıin 15-20 kvartal ma jer edi. Sol aralyqty baıqamastan jaıaý júrip ótippiz. Taksı ustaý da esten shyǵyp ketipti. Buryn Muhań eki kvartal jaıaý júrmeıtin. Ondaı ádet mende de joq edi. Ekeýimizdiń kóńil kúıimizdiń qandaılyq dárejede bolǵanyn osydan-aq bile ber.
– Sen, Baýyrjan! – dedi zilmen. – Bul kesapattyǵyńdy qoıǵyn!
– Muha, májiliste ózińiz otyrdyńyz, men de otyrdym.
– Áı, ne der eken dep Sýrkov ádeıi syılap sóz bergende, «joq, sóılemeımin» degeniń qalaı? Bilseń, Sýrkov kim bolsa soǵan sóz bere bermeıdi, sóılese de qoımaıdy! – dep Muhań taǵy aıqaılap urysty. Astapyralla- a! – Nemene sonsha?! Ana eki «synshyǵa» qarsy bir-eki aýyz sóz aýzyńa túspeı qaldy ma? – dep murnyn sozǵylap qoıdy.
– Muha, qalaı túsinseńiz olaı túsinińiz. Bárin estip otyrdym. Qandaı kúıde bolǵanymdy ózińiz baıqaǵan shyǵarsyz. Men aıtarymdy aıttym ǵoı. Sony siz ańǵarmapsyz ǵoı?
– Sen ne aıttyń?! – dep taǵy aıqaılady.
– Álgi meni jamandap sóılegen: «Siz polkovnık, dıvızııa komandırisiz, ustazyńyz Nıkolaı Redın starshına. Nege bulaı?» – dep meni synaǵanda:
– Ustazym Redındi starshına, meni polkovnık, dıvızııa komandıri etken Keńes ókimeti. Suraǵyńyzdy Keńes ókimetine qoıyńyz? – dep tastadym ǵoı. Odan keıin sóz shyǵyn etýdiń qajeti qansha?
– Solaı dediń be? Men saǵan ashýlanam dep baıqamappyn.
– Shynyńyzdy aıtyńyz?
– Olar meniń de «qamqorshylarym» ǵoı. Men de sózimdi qor etkim kelmedi.
«Braýnıng» pıstoleti
Muhań (Muhtar Áýezov) ázil aralas sózime:
– Joq, Baýyrjan, tipti de olaı emes, – dep kelispedi.
– Eger joǵarydaǵy sózim unamasa, ómirdi súıseńiz erkekshe súıińiz dep ózgerteıin. Kelisesiz be?
– Muha, artyq ketsem keshirińiz. Sizge soǵys dalasynan alyp kelgen sýyq qarý – «Braýnıng» pıstoletin syıǵa tartqanym esińizde me?
– Álbette esimde.
– Ony sizge ne úshin syıladym?
– Oı, Baýyrjan, ol jóninde tipti oılanbappyn. О́tinem, jaýabyn óziń aıtshy.
– Ol nıetińe bek rızamyn, Baýyrjan, – dep Muhań taǵy máz bola kúldi. – Endi sen meni tyńdaǵyn. Baǵanadan beri sózińdi bólmeı tózdim ǵoı. Men mahabbat máselesinde chempıonmyn, grossmeıstermin.
– Onda, Muha, men sizge tartqan ekenmin.
1943 jyly maıdannan Almatyǵa emdelgeli kelip, Qazaq KSR ǵylym akademııasynda 31 saǵat leksııa oqyǵanymda Muhań (Muhtar Áýezov) leksııama basynan aıaǵyna deıin qatysyp, aıtqandarymdy konspekt retinde jazyp otyrypty.
– Minekı, ákemniń sondaǵy konspektisi, al mynaý Baýyrjan aǵanyń hattary, – dep Muhańnyń qyzy Láıla Mekemtasqa jınaǵan materıaldarynyń shet jaǵasyn kórsetipti.
– Maǵan berińiz, men oqyp shyǵaıyn.
– Joq, bolmaıdy. Áli erte. Bul erekshe papki, – depti Láıla.
Sony Mekemtas maǵan kóńili qalǵandaı aıtty.
– Áı, qoı, ol ózinshe durys istepti. Ázir sen oǵan aralaspa. Nege deseń, sen mýzeıge qyzmetke jaqynda ǵana qabyldandyń. Láıla seni jóndi bilmeıdi. Sol sebepti onyń saq bolǵany durys, – dedim.
– Seni shaqyrǵan joqpyn, óziń keldiń. Keıde meniń oryssha sóılep jiberetin de ádetim bar. Ony qazaqshalama. Olaı deıtinim, qazaqtardyń seksen paıyzy orysshany jaqsy biledi. Qazaqtar túsinbeıdi degendi qoıyńdar. Mysaly, Lev Nıkolaevıch Tolstoı fransýzsha oılap, fransýzsha jazdy. Senbeseń, tekser. Nemene, ol senińshe oryssha jazýdy bilmedi me?
Ár tildiń yrǵaǵy, áýezi bar. Orys tilinde beıneli oı-pikir kelip qalady. Ony qazaqshalaımyz dep búldiresińder. Sholaq aýdarma kimge kerek?
– Ataqqumar bolǵan jaman ba?
– Ataqqumarlyqty men múlde teriske shyǵara almaımyn. Onyń da kúngeı, kóleńke jaǵy bar. Ekeýi eki aıyryq jol tárizdi. Birinshisi – izgilikke, jaqsylyqqa, ekinshisi – kúnshildikke, jamandyqqa bastaıdy. Menińshe, birinshi jolǵa túskender adaspaıdy, adaspaýǵa tıis...
– Áı, Baýyrjan, Tájikstanda qazaq ádebıeti men óneriniń onkúndigi ótpek, bizben birge júrseńshi? – dedi.
– Raqmet, Ǵabe, densaýlyǵym kótermeıdi.
– Baýyrjan, jaqsylap oılan da, durys jaýabyńdy ber. Sen bizge portret retinde kereksiń, – dedi. Munysy – álemge atyń shyqqan kisisiń, ottamastan bizben birge júrgin degeni ǵoı.
Sen meniń bireý aıtty degenge kónbeıtinimdi, ár nársege óz kózqarasym baryn bilesiń. Tutqıyldan qaýip-qater tóngen sátte boıyn, oıyn tez jıyp, durys sheshimge kelgen adam ǵana erlik jasaı alatyn jaǵdaıdy basymnan san ret ótkergem. Ǵabeńniń usynysyn nege qabyldamaǵanymdy túsinersiń. Ol kisi renjip:
– Ǵabe, maqtaýdy kim jek kóredi degenniń aýylynan men áldeqashan ketken adammyn. El aýzyna túskenime qyryq jyldan asty. Oryndy maqtaǵandarǵa raqmet, orynsyz maqtaǵandarǵa renjı bilem. Men kásibı áskerı adammyn, qatardaǵy emes, áskerı professormyn. Meni maqtaý úshin de, dattaý úshin de ájepteýir bilim kerek, – dep tastadym. Bul ataqqumarlyq pa, ataqqumarlyq emes pe?
– Ataqqumarlyq emes.
