Eń ókinishtisi, Ámirhan endi jańa shyǵarma jazbaıdy. Sol ǵana qıyn.
* * *
(Ámirhannyń áýleti)
Ámirhan QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine 21 jasynan asyp, oń-solyn tanyǵan kezinde tústi. Ońy-solyn tanyǵany bylaı tursyn, Ámirhan sol kezdiń ózinde daıyn ádebıetshi bolatyn. Ádebıet, poezııa týraly túsinigi qalyptasqany, ádebıetshi bolsam degen aıqyn maqsaty bolǵany búgingi ýaqyt bıiginen tipti anyq baıqalady. Ásker qatarynda júrgende-aq ony joldastary «poet» (aqyn) dep atap ketipti.
– Ámirhan, álem ádebıetin, ondaǵy túrli aǵymdardy, kimniń kimge áser etkenin jaqsy bilesiń. Osynyń bárin qaıdan úırendiń? – dep suradym birde.
– Meni ákem tárbıeledi. Maǵan arnap kitaphana jınady. «Áýeli mynany oqy, sodan keıin myna aqyn-jazýshylarmen tanysyp shyq» dep maǵan baǵyt-baǵdar bergen ákem Jumabek, – degen edi Ámir.
...Qarap otyrsańyz, Ámirhan ákesi týraly kóp jazypty. Omar Haıam, Saǵdı, Jámı, Hafızdiń jyrlaryn ulynyń sanasyna jasynan sińirip; «Jyrdyń piri – Jumeken» dep jasóspirim jyrqumardy oıly óleńge buryp; «Aqynnan elge 2-3 jyr qalsa bolǵany» dep sanǵa emes, sapaǵa nazar aýdartyp; «alańsyz ádebıetpen aınalys, baýyrlaryń aman bolsa, kúnkóristen taryqtyrmas» deıtin Jumabek aqsaqalǵa qazaq ádebıeti qaryzdar shyǵar.
Erterekte Qadyr Myrza Áli baspaǵa kelip túsken bir aqyn qoljazbasy týraly resenzııa-pikirinde: «Saǵat Ábdýǵalıevke qyzmet etý – ádebıetke qyzmet etý» dep jazǵan eken. Sol sııaqty Ámirhanǵa, ıaǵnı ádebıetke onyń baýyrlary da bir kisideı qyzmet qyldy. Ámirhannyń kóziniń tirisinde kóziń toıyp, ýysyń tolyp ustaıtyn jalǵyz jınaǵy – «Qasqyr Qudaı bolǵan kez» kitabyn shyǵaryp berdi. «Osy kitaptyń shyǵýyna rýhanı qoldaý, qarjylaı demeýshilik jasaǵan týǵan baýyrlarym Sapar, Aqjol, Aýajan, Erbol inilerime sheksiz alǵysymdy bildiremin. Nanyn adal eńbekpen taýyp júrgen olarǵa Táńirimniń nury jaýǵaı!» dep edi aqyn.
* * *
(«Aqynnyń qulaǵy ózinen 40 jyl buryn týady»)
Ámirhandy biletinderdiń bári onyń bilimin, ıntellektýaldyq bagajy mol bolǵanyn moıyndaıdy.
«Ádebıetshi bolam degen bala óz ultynyń jáne álemniń ertegilerin, mıfologııany, ejelgi grek ańyzdaryn, qasıetti kitap sıýjetterin kishkentaı kezinde-aq oqyp tastaýy tıis. О́ıtkeni sábı sana ańyz-mıfti basqasha, shynaıy qabyldaıdy, áseri ómir boıy umytylmaıdy. Álem ádebıetindegi eń myqty degen dúnıelerdiń, mysaly Nobel syılyǵyn alǵan shyǵarmalardyń sıýjeti eshqandaı da tyń nárse emes, bar bolǵany qasıetti kitaptardyń oqıǵa jelisin ǵana qaıtalaıdy...» deıtin. Ámirhannyń ózi dál osylaı óskeni aıtpasa da sezilip turatyn.
Ámirhan da solaı.
Ámirhan shyǵarmalarynyń taqyryp aıasy – on segiz myń ǵalam, ýaqyt keńistigi – dúnıeniń jaratylysynan zamannyń aqyryna deıin deýge bolady.
Ámirhan bul deńgeıge oqýmen, izdenýmen – kól-kósir eńbekpen hám aqyndyq túısikpen jetti.
* * *
(«Ámirhan álemi»)
Ámirhan aqyn ba, ǵalym ba?
О́zi pir tutqan, kóp jazǵan, talaı maqalasyn arnaǵan Oljas Súleımenov týraly Ámirhan bylaı deıdi:
«Bizde: «Basqań toqtap, ǵalym aıtsyn» degen qısyq uǵym bar ǵoı. «Oljekeń bar bolǵany aqyn, bolmasa aýdarmashy, ary ketkende qoǵam qaıratkeri. Ol nege lıngvıstıkaǵa, nege arǵy tarıhqa barady?» degen sekildi qasań túsinikter bar. Oljekeńniń kóterip júrgen taqyryptary óte kúrdeli. Adamzat tarıhynyń túp negizin izdeý, sonyń negizinde túrkiniń de túp tórkinin izdeý. Oǵan bara alatyn ǵalymdar qazaqta joqqa tán. О́zbekter, mysaly: «Senderde Oljas bar, qyrǵyzdarda Shyńǵys Aıtmatov bar. Bizde ondaı tulǵa bolmaı qaldy», deıdi. Intellektýaldyq ortada, ádebı ortada, álemdik ádebı ortada óziniń baǵasyn alyp qoıǵan aqyn ol. Bolashaqta qazaq aqyny retinde, qazaq oıshyly retinde tarıhta qalatynyna eshqandaı kúmánim joq...»
«Oljekeń tasada qalyp qoıdy. Eńbekteri nasıhattalyp jatqan joq. Ýaqytynda «AZıIа»-sy úlken dúmpý týdyrǵan bolsa, keıingi jazǵan súıekti eńbekterine ádebıetshiler tarapynan da, ǵylymı ortalardyń tarapynan da eshqandaı pikir aıtylyp jatqan joq. Ne tisi batpaıdy, ne jáı ánsheıin áýesqoılyq dep esepteıdi. Mysaly, sońǵy shyqqan, orysshasy «Tıýrkı v doıstorıı», qazaqshasy «Atamzamanǵy túrkiler» degen kitaby múldem eleýsiz qaldy. Al bul sol «AZıIа»-nyń jańǵyryǵyndaı eńbek ekeninde daý joq» dep edi Ámirhan.
Jumeken, Oljas Súleımenov, О́tejan Nurǵalıev, Áýezhan Qodar, Zıra Naýryzbaeva, Serikbol Qondybaı syndy ıntellektýal aqyndar men ǵalymdar túren salyp, túgendegen qazaqy dúnıetanym, mıftik minez, ertegilik es áleminiń bir ókili – Ámirhan Balqybek ekendigi sózsiz.
Túngi aspandaı kónemin».
* * *
(«Aqyn ajaly»)
Túgel túrkiniń túp-tamyryna tartatyn kókbóri mıfi men qasqyr totemi qaıdan shyqty? Túrki uǵymyndaǵy qurtqa men Rımdegi Kapıtolıı qanshyq qasqyrynyń arasynda qandaı baılanys bar? Qısapsyz qolymen kelip Rımdi qamaǵan Edil patshanyń aldynan qol qýsyryp shyqqan rımdikter týyndaǵy qaıqy qylysh tańbasynyń mánisi ne? Musa paıǵambar mysyrlyq pa? Múde týraly fılmdi kim túsiredi? Iýda kim, Iısýs kim? Jamuha nege Shyńǵyshanǵa jaý boldy? Dostoevskıı rýhanı jańarýdy Eýropanyń sánqoı ilimsymaqtarynan emes, nege óziniń qarapaıym orys halqynan jáne bir kezde babalary meken etken qazaq dalasynan kútti?! Mahabharatanyń dúnıege kelýine muryndyq bolǵan babalary úshin qazaq balalary maqtana ala ma? Ehnatonnyń Kúnge madaq jyry Táýratta qaıdan júr?!
Sóz joq, Ámirhannyń ár maqalasy qazaq tilinde jazylǵanymen, onyń nysanasy – berisi túrki jurty, arysy adamzat tarıhyna qatysty bolatyn. Átteń, at tóbelindeı qazaqtyń ishinde bul jazbalardy túsingen adam az boldy. Shákárim qajynyń Abaı aǵasy týraly aıtqanyndaı,
«...turaǵy qazaq ishi bolǵandyqtan qadiri azyraq bilindi. Olaı bolmaǵanda danyshpan, hakım fılosof kisi edi. Qor elde týdy da, qorlyqpen ótti.» Aýdıtorııasy keń tilderge aýdarylsa, aqyn usynǵan gıpotezalar nazarǵa ilinip, talqylanyp, taldanar ma edi? Aqynǵa keregi de sol edi ǵoı. Menińshe, Ámirhandy nemquraıdylyq óltirdi.
* * *
(«Azanama»)
Ámirhan qapııada qaza bolǵanda kóziqaraqty qazaq jurty oqys oqıǵadan seń soqqandaı sendelip ketti. Bar kezinde baıqamaı, joq kezinde joqtaıtyn adamı bolmysymyz kórindi.
«Karl Marks kapıtalıstik qoǵamdy «Jappaı jezókshe qoǵam» dep ataǵan, óıtkeni ınjener de, ǵalym da, sýretshi de, tiginshi de óz qabiletin, óz talantyn, óz eńbegin satady. Maǵan 80-jyldardyń ortasynda bul syn kúlkili kóringen. О́ıtkeni biz óz talantymyzdy eńbek naryǵynda sata alǵan joqpyz, biz qul edik. Ideologııa maıdany jaýyngerleriniń bolashaǵy KPSS OK-niń sezderi men plenýmdarynda sheshiletin. Odan keıin ashqursaq erkindik jyldary keldi, sosyn… «Jappaı jezókshe qoǵam» da jetti...
Serikbol Qondybaıdy aýdarǵan kezde 3-4 saǵat jumystan soń mıyńmen tas kótergendeı sharshasań da, ýaqytyń bos ketpegenine qýanyp turasyń. Myńjyldyqtarǵa saıahat jasap kelip, bizdiń álemge qaıta oralǵandaı bolasyń. Meıli, aýdarǵan kitaptaryń jyldar boıy shyqpaı jatsyn, meıli, eńbegiń úshin tıyn-tebendi eki jyldan keıin alarsyń. Biraq bul Serikbol ǵoı. Al keı kezde aýdarma jasap otyryp, ózińdi ıntellektýaldyq jezókshelikpen aınalysyp júrgendeı sezinetiniń bar. Klıent – qııalı ımpotent, naqurys bireý. Betine bir túkirgiń kelgenmen, aqsha da kerek. О́zińnen jıirkenesiń, aıaısyń ózińdi… sosyn Marksti eske alasyń. Sosyn ózińniń birneshe mamandyǵyń baryna, óıtip-búıtip kún kóre alatynyńa shúkir deısiń.
Biraq bizdiń qoǵamdaǵy mundaı keńistik jyl ótken saıyn tarylyp barady. Kúnde qalǵan týlaqtaı tyrysyp barady. Qazaq aqyndary úshin, naǵyz aqyn úshin bul tirshilik áýelden tar edi. Biraq qazaq gazetteri orystildilerge qaraǵanda qazaq tarıhy, ádebıeti men tili jaıly jazýdan eshqashan qoryqqan joq. Árdaıym jańa gazetter ashylyp, ara-tura kitaptar basylyp jatty. Aqyndar da ózinshe baqytty edi – úı-kúısiz, kedeı bolsa da baqytty bolatyn. Al sońǵy 5-6 jyl ishinde gazetter tek jabylyp jatyr – daǵdarys, saıası monopolııa, sebep kóp qoı.
Jaqynda bir aqyn ómirden ótti. Shalqyp sóıleýdi unatpaımyn, sondyqtan da «aqyn» degendi kishi árippen jazyp otyrmyn. Aqyn ómirden ótti, óziniń sumdyq sheshimin jasady. Jalpylama jezókshelikpen aınalysyp jatqan qoǵamǵa, jalpylama tutynýshy qoǵamǵa aqyn kerek emes, jarnamalyq shýmaq jazatyndar ǵana qajet. Aqyndardy jórgeginde jatqanda-aq óltirý kerek. Balańnyń boıyndaǵy aqyndyqty erterek óltir, zamandas!», dep jazypty Z.Naýryzbaeva.
* * *
(«Núkte»)
Ámirhan týraly maqalany, aqynnyń 50 jyldyǵyna arnalǵan estelikti dál mundaı kóńilsiz notada aıaqtaýǵa bolmaıdy.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵyndaǵy jańa bastamalar, tyń ózgerister qýantady. Endi Ámirhan syndy talantty tulǵalar jalǵyz qalmasyna, aıanyshty taǵdyr keshpesine sengimiz keledi.
Sóz basynda aıtqanbyz: ádebıet áleminde óli arystan bolmaıdy. Ámirhan máńgi tiri. Endi ony álem ádebıetinde odan ári tiriltýdiń joly – eńbekterin áýeli túrik, aǵylshyn, orys tilderine tárjimalaý kerek. Bul bir jaǵynan Ádebıet dep atalatyn uly maıdandaǵy qazaq fılıalynyń tusaýkeseri bolmaq.
