«Bul forým – halyqaralyq, aımaqtyq deńgeıdegi qordalanǵan máselelerdiń máni men mazmunyna úńilip, sebebi men saldaryn anyqtaýǵa múmkindik beretin mańyzdy alań. Eýrazııa qoǵamy úshin ómirlik mańyzy zor aýqymdy sharaǵa aınaldy. Bıylǵy forýmnyń negizgi taqyryby – sıfrly dáýirdiń dáýreni men búgingi álemdegi aqıqat transformasııasy. Halyqtyń atalǵan kezeńniń syn-qaterlerine qarsy turatyn ımmýnıtetin qalyptastyrý qajet, bul – kún tártibindegi asa ózekti másele. Búgingi sharanyń álemdik medıa qaýymdastyqtan jınalǵan qatysýshylary 7500-den asty, onyń ishinde 60-tan astam memleketten 700-ge jýyq sarapshy keldi», delingen Prezıdenttiń quttyqtaý hatynda.
«Smartfonnyń kómegimen referendým ótkizetin kúnge jettik»
Forýmnyń resmı bóligi búgingi asa ózekti máselelerdi qamtıtyn májilisterge bólingen. Birinshi pikirtalqy «Jahandaný(syz): álem damýdyń jańa úlgilerin izdeıdi» taqyryby tóńireginde órbidi. Moderator – TRT World telearnasynyń júrgizýshisi Gıda Fahrı (AQSh). Moderator óz sózin qazirgi ýaqytta saıası jáne ekonomıkalyq kúshter arasalmaǵyndaǵy túbegeıli ózgeristerdiń kýási bolyp otyrǵanymyzdan bastady. Álemdik ekonomıkadaǵy kópjyldyq jahandaný úrdisinde «keri qozǵalys» baıqalatynyn aıtqan maman «Jahandyq daǵdarys jaǵdaıynda qandaı múmkindikter paıda bolady?» degen saýal tastady.
Birinshi bolyp sóz kezegin alǵan qurmetti meıman, Armenııa Prezıdenti Armen Sarkısıan aldymen halyqaralyq forýmnyń mańyzdylyǵyna toqtala kele: «Bul alań, osynaý ınstıtýt tek jýrnalıstik keńistikke ǵana emes, tutas Eýrazııalyq órkenıet tarıhyna aıshyqty iz qaldyrǵany jasyryn emes. Eýrazııa týraly aıtqanda Qazaqstandy aıtpaı ketý múmkin emes. Osy memlekette ǵalamdyq ekonomıkanyń yntymaqtastyq ıdeıalary dúnıege keldi. Qazaqstan ulttar arasyndaǵy altyn kópirge aınalyp otyr», dedi.
Álemdegi keri qozǵalys tek damýshy elderde ǵana bolyp otyrǵan joq. Bul – ǵalamǵa tán zańdy qubylys. Sarapshylardy osynaý ózgeristerdiń sebebine úńilýge shaqyrǵan TRT World telearnasynyń júrgizýshisi Gıda Fahrı taraptarǵa mádenıet arqyly jaqyndasý joldary turǵysynda saýal tastady.
«Aqparat aǵynyndaǵy Qytaıǵa qarsy jıi aıtylatyn pikirlerge ne deısiz?» degen saýalǵa Búkilqytaılyq Halyq О́kilderi Jınalysy Halyqaralyq qatynastar jónindegi komıteti tóraǵasynyń orynbasary Baıge Jao: «Qytaı óndiristegi órisin órge ozdyra bermek. Bizdiń ustanymymyz – eńbek jáne eńbek. Osyndaı qaýyrt eńbek bizge jańsaq oıǵa barýǵa jol bermeıdi. Jańa jahandaný degen neni bildiredi? Búkil álem ózgerýi kerek. О́zgerý jeke otbasynan bastalady. Tehnologııalar dáýiriniń ushy-qıyry joq. Damýdyń jańa tásilderin tabýǵa talpyna berýimiz qajet», dep qysqa qaıyrdy.
Dástúrli BAQ pen áleýmettik jelilerdiń básekesi nemen aıaqtalady?
Medıa-forýmǵa qatysýshylarǵa búgingi dástúrli basylymdar men áleýmettik jelilerdiń básekesi tóńiregindegi saýaldar qyzyqty boldy. Spıkerler biraýyzdan bul qos taǵan bolashaqta bir arnaǵa birigetini týraly aıtty. Ulybrıtanııanyń Eýropalyq odaqtaǵy turaqty ókili, Premer-mınıstrdiń EO jónindegi burynǵy keńesshisi Aıven Rodjers: «Áleýmettik jelilerdi bir tártipke salyp, rettep otyrý, ıakı bolmasa onyń búgingi qarqyndy damýyna tosqaýyl qoıý múmkin emes, biraq ony únqatysý alańy retinde paıdalanýǵa bolady», dedi.
Alǵashqy basqosýda búgingi medıa tek jýrnalıstıkaǵa qatysty uǵym emestigi sóz etildi, jańa medıa bizdiń ómirimizdiń bir bólshegine aınalyp otyrǵanyn, ol búgingi tirshilikti túbegeıli ózgertýge yqpaly bar ekenin aıtady mamandar. Vırtýaldy aqıqattyń tipti ekonomıkaǵa, saıasatqa, áleýmet pen mádenıetke áser etýshi kúshi bar. Bul oraıda Armen Sarkısıan «Medıa – aýqymdy vırtýaldy álem jáne onyń shynaıy ómirimizge yqpaly orasan. Bizdiń ǵalamdyq qundylyqtarymyz bul qubylysqa oraı ózgerýde, búginde smartfonnyń kómegimen referendým ótkizetin kúnge jettik», dedi.
Estonııanyń eks-prezıdenti Tomas Hendrık Ilves smartfondar paıda bolǵan ýaqyttan bastap ǵalamtordy tutynýǵa degen suranystyń artqanyn aıtyp, bul tolqynǵa tosqaýyl qoıý múmkin emestigimen kelisti. О́ıtkeni álemniń ár tórtinshi turǵynynda telefon bar. Desek te, sapaly kontent usynýda dástúrli BAQ úlken basymdyqqa ıe ekenin jetkizdi. «Dástúrli BAQ taratatyn aqparattyń 90-95 paıyzy shyndyqqa janasady, óıtkeni onda jaýapty tulǵalar bolady. Bular jańa tehnologııany meńgerýge jumys isteýi kerek. Al áleýmettik jeliler sapaly kontent qalyptastyrýǵa umtylýy tıis. Áıtpese, onda tek haos. Sonda ǵana eki aqparat taratýshynyń arasynda syılastyq týady», dedi maman.
Álemde 800 mln adam ashtyqqa ushyraǵan
Jer betindegi halyq sany toqtaýsyz ósip jatyr. Damyǵan jáne kedeı elderdiń tabysyndaǵy alshaqtyq tereńdep barady. Energetıkalyq daǵdarys oryn ala bastady. Kóp elderdiń úkimetteri «jasyl energetıkany» damytý joldaryn izdeýge kiristi. Jasyratyny joq, energetıkalyq resýrstardyń azaıýyna qosa, azyq-túlik tapshylyǵy da álem elderin alańdatyp otyrǵan túıtkildi túıinniń biri. Osyǵan oraı, AQSh-taǵy «Bloomberg» aqparat agenttiginiń aımaqtyq dırektory Todd Baer taraptardy azyq-túlikti qanshalyqty tıimdi tutynyp jatyrmyz? Adamzat aldynda turǵan kúrdeli máselelerdi sheshý úshin qandaı tehnologııalardy damytý kerek degen saýaldardy ashyq talqylaýǵa shaqyrdy.
Tamaq qaldyqtary jáne turaqty damý jónindegi halyqaralyq sarapshy Stıven Fınn: «Tutyný daǵdarysy týraly aıtqanda, óndiristi aıtpaı kete almaımyz. Búgin álemde 800 mıllıon adam ashtyqqa ushyrap otyr. Kóp jerde sý tapshylyǵy baıqalýda. Mysal retinde aıtar bolsaq, osydan 70 jyl buryn AQSh azyq-túlikti únemdeýge asa jaýapkershilikpen qaraıtyn. Qazir múlde olaı emes, jappaı ysyrapshyldyqqa jol berildi. Jelinbegen taǵamdar qaldyqqa tastalady. Bul ekologııaǵa da keri yqpalyn tıgizýde. Energetıka daǵdarysy men azyq-túlik tapshylyǵy – bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıtyn máseleler. Biz tutynýdy ózgertý úshin tosyn qadamdarǵa barýymyz kerek. Resmı derek boıynsha shekten tys tamaqtaný álem jurtshylyǵynyń ómir jasyn aıtarlyqtaı qysqartyp otyr. Energııany shekten tys qoldaný da dál osyndaı qaıshylyqtarǵa ákelip soqtyrady. Báriniń óz teńgerimi bolýy tıis», dedi.
Búgingi jýrnalıstıka kásibı mamandarǵa zárý
«Doha debattary» telebaǵdarlamasynyń basqarýshy dırektory Amdjad Atallah (AQSh-Qatar) júrgizgen «Buqaralyq medıadaǵy sıfrly júıe: syn-qaterge tótep bere alamyz ba?» taqyrybyndaǵy májiliste búgingi medıa tek jýrnalıstıkaǵa qatysty uǵym emestigi sóz etildi, jańa medıa bizdiń ómirimizdiń bir bólshegine aınalyp otyr, ol búgingi tirshilikti túbegeıli ózgertýge yqpaly bar, deıdi mamandar. Vırtýaldy aqıqattyń tipti ekonomıkaǵa, saıasatqa, áleýmet pen mádenıetke áseri orasan delindi. Qazirgi ýaqytta bir ǵana smartfonnyń kómegimen referendým ótkizetin kúnge jetip otyrǵanymyz ras. Osy tusta medıa-forýmǵa qatysýshylarǵa búgingi dástúrli basylymdar men áleýmettik jelilerdiń básekesi tóńiregindegi saýaldar qyzyqty boldy. Spıkerlerdiń bul turǵydaǵy pikiri ekige jaryldy. Biri búgingi jýrnalıstıkany básekege qabiletsiz dese, kelesileri dástúrli BAQ aqparat jetkizýdegi jedeldiginen ajyrap qalǵany bolmasa, aǵartýshylyq fýnksııasynda esh utylmaǵanyn jetkizdi.
«Dástúrli medıanyń dáýiri bitti, bul derekti qabyldaýymyz qajet», dedi saıası jýrnalıst Mıhaıl Zygar. Buǵan kelispeıtin sarapshylar sapaly kontent usynýda dástúrli BAQ úlken basymdyqqa ıe ekenin jetkizdi. Al áleýmettik jeliler sapaly kontent qalyptastyrýǵa umtylýy tıis. Osy oraıda London qalalyq ýnıversıtetindegi halyqaralyq jýrnalıstıka lektory, Ádep jýrnalıstıkasy jelisi keńesiniń múshesi Zahera Harb (Lıvan – Ulybrıtanııa): «Áleýmettik jelilerde taratylatyn aqparat aǵynynyń barlyǵy derlik dáıeksiz, negizsiz, keı jaǵdaıda jalǵan ekenin kózben kórip júrmiz. Bul saýatty jýrnalıstıkanyń sapasyna degen senimdi joıady. Jýrnalısterge degen jańa syn-qater osy bolsa kerek», dep atap ótti.
Dástúrli BAQ-tyń jańa medıamen básekelese almaıtynymen kelisetin taǵy bir spıker – kolýmnıst, prodıýser, jýrnalıst Ivo Býrým (Aýstralııa): «Uıaly telefon – sıfrly da sıqyrly qalam. Búgingi jýrnalıstiń basty mindeti – sıfrly dáýirdiń únin uǵyp, sonyń tilinde jazý», dedi.
Aınash ESALI,
Arman OKTIаBR,
ALMATY
