Qaıjy

– Keshirińizder, sizder bolashaq jýrnalıstersizder me? – dep surady tap-taza orys tilinde.

– Iá.

– Qaryndas, – dep jymıdy bizdiń ara­myzdaǵy orysshaǵa shorqaqtaý bir dosymyz, – óz tilimizde sóı­le­se bersek qaıtedi, a?!

Qaratory óńdi súıkimdi qyz sál múdirip qaldy da:

– Qalaısha?!

Endi biz tańdanyp, bir-birimizge qara­dyq. Sóıtsek, ózimizshe qazaq qyzy dep turǵanymyz – qazaq emes, hakas qyzy eken.

Bir qaraǵanda, óte qarapaıym, ashyq minezdi, keıde tipti, tym-tym ańǵal bolyp kórinetin sol bir qyzdyń jany óte názik, peıili aq edi. Esimi... umyt­­pasam, Nadejda bolatyn. 

Ol óziniń týǵan eli – Hakasııa tý­­ra­­ly jıi aıtýshy edi. «Shirki-i-in, sender baryp kórseńder ǵoı! Qan­­daı tamasha jer! – deıtin tamsa­nyp. – Men senderdi Hakasııaǵa qo­­naqqa shaqyramyn. Kelesińder me? Bizdiń eldiń adamdary da týra qa­zaq­tar sııaqty qonaqjaı. Túrimiz de, tir­shi­ligi­miz de sizderge qatty uq­saı­dy. Tipti tilimizde de uqsas sóz­der óte kóp! Bil­meı­tin jurt bizdi kish­ken­taı ǵana ult dep oılaıdy. Al shyn­dyǵynda, tarı­hı tamyrymyz óte tereńde jatyr. Meniń tarıh fakýl­tetin tańdaǵanym da son­dyq­tan...».

Sóıtip júrip, bizge geografııalyq kartadan ǵana tanys Hakasııa degen elge qyzyǵýshylyǵymyzdy qalaı oıatqanyn tipti ańdamaı da qalyppyz. 

*  *  *

Hakastar halyq aýyz ádebıetiniń iri ókilderi bolyp sanalatyn jyrshylardy qaıjy dep ataıdy. Olar da bizdiń jyrshy-jyraýlar sekildi batyrlar jyryn, ǵashyqtyq dastandardy birneshe kún boıy jatqa aıtady. Tek, bir ereksheligi, qaıjylar – dybysty tamaqtan shyǵarady. Bylaısha aıtqanda, qyryldap otyryp jyrlaıdy. Bul árıne, sibir halyqtaryna ejelden tán qasıet. 

Búgingi bizdiń áńgimemizdiń óze­gi­ne aına­lyp otyrǵan qaıjy Semıon Kady­shev óz ultynyń baı mu­rasyn kóziniń qara­shyǵyndaı saq­tap, eliniń rýhyn sóndirmeı, óle-ólgenshe jyrlap ótken tulǵa.

Qaıjyny qadirlep, aıryqsha qur­met tutatyn jurt óziniń toı-toma­la­ǵyn onsyz ótkizbeıtin bolǵan. Jan-jaǵy­nan qaýmalap ortaǵa alyp: «Al qane, bizge endi bir jyr aıtyp ber», dep qolqa salady eken únemi. Sonda Semıon Prokopevıch murtyn bir sıpap qoıyp, eki ezýi eki qulaǵyna qaraı jaıy­lyp: «Áı, men búgin toıǵa «jaıaý» kel­dim ǵoı!» deıtin kórinedi.

Munyń syry – «meniń qolymda chathanym joq qoı,» degendi bildiredi. Al «chathan» degenińiz – alty-jeti shekti, kádimgi «jetigen» sııaqty mýzykalyq aspap.

Sóıtip olar óz aýlyndaǵy eń jaqsy chathandy alyp keledi. 

Al Semıon Kadyshev bolsa, álgi chathannyń qulaq buraýyn óz daýsyna keltirip alyp, «Albynjy» jyryn bastaıdy. Sodan soń ret-retimen «Altyn arygty», «Han Kıchıgeıdi», «Aı Hýchyny», «Kýmýs hapattyg Kok pora attyg Kýn Tonysty» jyrlaýǵa kóshedi.

О́z eliniń tarıhyn, qaharman batyrlaryn eske alyp, kóńili tolqyp otyrǵan jurttyń kózine jas úıiriledi. Atam zamandaǵy nebir qıyn da qyzyqty oqıǵalarǵa ózderi kýá bolǵandaı oı-qııaldary kókke samǵap, tý-ý sonaý bıikke shyrqap shyǵady.

«Shyńda ósken shynar aǵashynyń tamyry taý quıqasyna qalaı jabysyp, tastaı qatyp, tyrmysyp jatatynyn kórgenderińiz bar ma? Mine, qaıjy tolǵaǵan jyrlardaǵy beıneler de tap solaı, tyńdaǵan jannyń jadynda ómir baqı saqtalyp qalady, – dep jazady ol týraly hakas jazýshysy Mıhaıl Kılchıchakov. – Kókoraı kóktem mezgi­li­niń adam kóńilin eshqashan mezi etpeıtini sekildi Semıon Prokopevıch Kady­shevtiń poezııasy da meni eshqashan jalyq­tyrǵan emes».

*  *  *

S.P.Kadyshev 1885 jyly Haka­sııa­nyń Shyryn aýdanyndaǵy Tarshy ulysynda dúnıege kelgen. Jas­taı­ynan ákesimen birge ańǵa shyǵyp, tabıǵatty tamashalap, aına­la­daǵy adam­darmen birge ań-qustardyń da tirshiligin kórip- bilip, kóńiline toqyp ósken.

Aq Ýys, Qara Ýys ózenderiniń joǵar­ǵy saǵasyndaǵy qalyń taıgany kezip, kún qatyp, tún qatyp júrip ań aýla­ǵan shaqtarynda óz eliniń muńy men qaıǵysyn tereńnen túsinip, endigi rý­hyn sóndirmeýge belin bekem býǵan jan.

Kúnkóris qamymen ol keıin altyn kenishinde de jumys istedi. Munda da tań atqannan kún batqanǵa deıin beli búgilip qum tasıtyn jigitterdiń ýaqyt ótken saıyn mújilip, kúsh-qaıraty taý­sylyp, jigeri jasıtynyn kórdi. Son­dyq­tan jas jyrshynyń sol bir kez­degi tolǵaǵan jyrlary da kóbinese muńdy, qaıǵyly bolyp keletin-di...

«Bizdiń tanystyǵymyz 1945 jyly, soǵys aıaqtalǵan kezde qaıta ashylǵan oblystyq ǵylymı-zertteý ınstıtýty el ishine shyǵatyn folklorlyq ekspe­dı­­­sııalardy uıymdastyryp jat­­qan shaq­ta bastaldy», dep ja­za­­dy belgili mýzyka zertteýshisi A.A.Kenel. – Jalpy Hakasııa halyq talanttary­na óte baı el. Ondaǵan jyldar boıy Abakan qala­syn­da jyrshylar men ánshilerdiń jıyny ótip keldi. Sonyń ishinde, ásirese, 1959 jyl­dyń kókteminde ótken óner saıysyna qatysqan ónerpazdar óte kóp edi. Bul saıystyń basty maqsaty – aqyn-jyrshylardy bir-birimen tanystyrý, shyǵarmashylyq tájirıbe almasý bolatyn».

Osydan keıin úkimet qaıjy shyǵar­mashylyǵyna erekshe kóńil bólip, keńinen nasıhattaýǵa jol ashty. Ese­si­ne ol da úkimettiń qaýly-qarar­la­ryn nasıhattap, úgit júrgizip otyrýǵa máj­búr boldy.

Áıtse de, el aqyndy ózinshe qur­met­tedi. О́zgeshe qadirledi. Ony Halyq qaı­­jysy dep atady.

– Mısha, – deıdi ol óz kóńilindegi bir syrdy tarqatyp, – meniń daýsym ylǵı da osyndaı báseń, álsiz boldy dep oılaısyń ba?! Shirkin, jas kezimde qalaı jyrlaǵanymdy kórseń ǵoı! Men áý dep bastaǵannan-aq qyzdar kózin tóńkerip, syqylyqtap kúlip, al jas kelinshekter bolsa, kóziniń jasyn súr­tip otyryp tyńdaıtyn-dy!.. Mine qara­shy, qulaq salshy jyryma!..

Aq úırek júzgen

Asaý aǵynǵa

Saqtaımyn...

Iá-á, jan-dúnıeńizben berilip, uıyp tyńdaı otyryp: «Qaıran, qaıjy, myna ómir aqynnyń da, batyrdyń da basynan ótip, baqqa da, baılyqqa da qaramaı, jeldeı zýlap keterin aıtqan ekensiń-aý!» deısiz eriksiz.

Nárkes qara kózine jas úıirilip, Alataýdyń bıik shyńdaryna qarap:

«Byltyr Qostanaıǵa kartop terýge barǵanymyzda qazaq dalasynyń sondaı ke-e-e-eń ekenin kórip, qatty tańǵaldym», deıtin.

Birde ol Abakannan «Hakas hal­qy­nyń maqal-mátelderi» dep atalatyn ala­qandaı kitap alyp keldi. Sonda biz: «Apyr-aı, túrimiz ǵana emes, tilimiz de uqsas eken ǵoı», dep shynynda da qaı­ran qaldyq.

*  *  *

Rasynda da, hakastar irgemizdegi qyrǵyzdar sekildi bizge týys, rýhanı jaqyn halyq. Olardyń «Albynjy» jy­ryndaǵy Qulataı batyr, zulym sı­qyr­shy Iýzýt-Arh (Júziqara), qaraqat kóz sulý qyz Jaryq-Kók, «Han-Kishi­geı» jyryndaǵy Kishigeı sekildi keıipkerlerdiń aty, Kem-sý (Enıseı), Aǵbansý (Abakan), Úıbata, Qamysty, Aq jáne Qara ıis, Sarala sııaqty jer-sý ataýlary bizdiń tilimizben birge tarıhymyzdyń da tamyry, túbi bir eken­digin anyq ańǵartyp turady.

О́z ultynyń rýhyn óshirmeı, aýyz ádebıe­tiniń asyl qazynalaryn saqtap, búgin­gi kúnge jetkizgen qaıjy 1977 jyly shilde aıynyń 30-ynda dúnıe saldy. Túrkitildes týysqan elderdiń mádenı baılanysy men yntymaqtastyǵyn nyǵaıtý jolynda qyzmet etip kele jatqan TÚRKSOI halyqaralyq uıymy 2015 jyly S.P.Kadyshevtiń 100 jyldyǵyn keń kólemde atap ótti.