Aqjar ataýy qashan qaıtarylady?

Saryarqanyń úzilip túsken monshaqtaı kórkem pushpaǵy Kókshetaý – tilimizdi buzǵan tyńnyń epısentri. Táýelsizdik tájin kımeı turǵan kezimizde buryn eti úırenbegen syrt adamnyń óńirdiń óńine kózi tússe, ózin Reseıde júrgendeı seziner edi. Eki dúrkin eldi mekenderdiń tarıhı ataýlary qaıtarylyp, dalanyń dıdary men qalanyń kósheleri ishinara qazaq tilinde atala bastady. Áıtse de, áli de qyrýar jumys kútip tur. Monıtorıng júrgizý barysynda 77 aýyl­dyq okrýg, 228 eldi meken jáne 491 kóshe ataýynyń ıdeologııalyq turǵydan eskir­gen ataýlar ekendigi anyqtalyp otyr. Jal­paq jurt rýhanı jańǵyryp, óshkenimiz janyp, joǵalǵanymyz tabylyp, eńsemizdi tiktep jatqaly qansha ýaqyt. Endigi arada ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlardyń ýaqyt talabyna saı jańasha jańǵyrǵany, ádil­diktiń saltanat qurǵany lázim. Eldiń de qalaýy sol. Máselen, 2018 jylǵy 5 qazan­da ótken oblystyq onomastıkalyq komıs­sııanyń otyrysynda aýdandar men Step­nogor qalasynan túsken 487 usynys qaral­ǵan. Osy qomaqty sıfrlardan-aq eldiń talabyn túısinýge ábden bolady. Árbir usynysty egjeı-tegjeıli sarapqa salyp, aqyl tarazysynan ótkizgen otyrys barysynda 15 eldi meken men 468 kóshe qaıtadan ózderiniń tarıhı ataýlary­men atalatyn bolyp uıǵaryldy. Ono­mas­tıka komıssııasynyń qorytyndysy boıynsha jergilikti ókiletti jáne atqarýshy organ­dar­dyń sheshimderi shyǵarylyp, ádilet organdaryna tirkeý úshin joldandy.

Bul máseleni jergilikti buqaralyq aq­pa­­rat quraldary da kún qurǵatpaı jazyp jatyr. Baspasózde jaryq kórgen árbir usy­­nysta tolymdy pikir men tabandy zert­teý bar. Sonyń barlyǵy bir arnada toǵy­sa­dy. Eldiń ulttyq rýhanı tamyrynan nár alǵan, janartaýdaı atylǵan jańǵyrý kóne tarıhtyń taǵylymyn búgingi kúnniń tal­ǵamymen úılestire sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy desek, baǵzy zaman­da­ǵy babalardan keıingi urpaqqa mıras bolyp qalǵan qasıetti jer-sý ataýlaryn qaıta túletip, ádildiktiń saltanat qurýy kerek-aq.

Árıne buǵan deıin shybyq basy syndy­­rylmady desek, jalǵan bolar edi. Táýel­siz­dik­tiń alǵashqy jyldarynda buǵyp jatqan rýh burq-sarq etip bas kóterdi. Mine, sol kez­degi alǵashqy lekpen 1991-2004 jylda­ry alty aýdan, bir qala, 21 eldi meken, 84 kó­she­niń ataýy jańardy. Máselen, Alekseevka – Aqkól, Makınka – Bulandy, Derjavınka – Jarqaıyń, Balkashıno – Sandyqtaý bolyp ózgerse, oblys ortalyǵy Kokchetav – Kók­she­taý qalasy bolyp túzeldi. El qýandy, jal­paq jurt jadyrady. Sonda da toıat tap­qan joq. Tutqyrlanǵan tildi tutqynnan bosatý qajet edi. Tilmen birge baıtaq dala baba tilinde sóılese degen baǵaly bastama kóte­rildi.

2004 jyly oblystyq tilderdi damytý basqarmasy ashylǵannan keıin onomastıka ju­mysy jandana bastady. Ekinshi lekpen 2004-2015 jyldary 144 eldi meken, 1717 kóshe jańa sıpattaǵy, el esinen óship bara jatqan burynǵy tarıhı ataýlarymen atalatyn boldy. Bul shyn máninde eldiń rýhyn kótergen, aq túıeniń qarny jarylǵan jaı edi. Máselen, tabıǵaty tamyljyǵan Shýche aýdanynyń atyn burynǵy Býrabaı ataýymen ataý týraly zııaly qaýym qansha márte másele kóterdi. Kóp tilegi qabyl bolyp, aýdan Býrabaı ataýyna ıe boldy. Áıtse de, qalanyń ataýy Shýchınsk bolyp sol qalpy tur. Aýdan ataýyn ózgertkende, qala ataýyn ózgertpeý, burynǵy tarıhı ataýyn bermeý eshbir qısynǵa kelmeıdi.

Sońǵy úsh jylda ǵana 2016 jyly oblys boıynsha 239 kóshe, 2017 jyly 299 kóshe jáne jeti eldi meken jańarǵan ataýǵa ıe bolsa, 2018 jyly 23 eldi meken men 696 kóshe­niń ataýy ózgertildi. Kóshelerdiń 69-y – Kók­she­taý qalasyna tıesili. Áıtse de, oblys ortaly­ǵynda ıdeologııalyq turǵydan ábden silik­pesi shyǵyp eskirgen, mán-maǵynasy joq kósheler samsap tur. Ony aıtasyz, byl­tyr oblystaǵy 15 Lenın kóshesi, 9 Kom­so­mol­skaıa kóshesi, 7 Sovetskaıa kóshesi ataýynan qutyldyq. Kóksheniń kórkin buzǵan Chapaev, Voroshılov, Pýgachev, Býdennyı, Marks, Engels kósheleri de ulttyq tanym­ǵa jaqyn ataýlarmen almastyrylyp, Malo­tımofeevka, Antonovka, Krasnoıarka, Maksı­movka, Krasnyı Gornıak sııaqty eldi meken­derdiń ataýlary jańartyldy.

– «El erimen kórikti» demeı me, keıin­gi urpaq eldiń abzal azamattarynyń ómi­ri­nen ónege alý jaıy da – basty nazarda. Kóp­shi­lik­tiń tilegine oraı, Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Eńbekshilder aýdany ulttyq ónerimizdiń jaryq juldyzy Bir­jan saldyń esimimen atalatyn boldy. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaý­ly­symen oblystyq fılarmonııaǵa Úkili Yby­raı­dyń, oblystyq sport mektebine Balýan Sholaq­tyń, Kókshetaý qalasyndaǵy №18 qazaq orta mektebine Sáken seri Júnisovtiń esimderi berildi,– deıdi oblystyq ishki saıasat bas­qarmasy tilderdi damytý jáne onomastıka bóliminiń basshysy Aıgúl Dúzelbaıqyzy.

Talas týdyrmas úshin eldi mekenderdiń tarı­hı ataýlary muraǵattyq qujattardan, ǵyly­mı eńbekterden tabylsa, tipti tamasha. Osy oraıda, basqarma mamandarynyń Omby obly­synyń tarıhı muraǵatyna baryp, «Kar­tografııalyq qujattar tizimdemesi» qorynan kóne kartalardyń kóshirmelerin taý­yp ákelgendigin aıtqan lázim. Osy derek­ter­di salystyra qaraǵanda, Shortandy aýda­nyn­daǵy Elızavetınka selosynyń tarıhı ataýy Bozaıǵyr ekendigi anyqtalǵan. Álgi jádi­gerden Atbasar, Sandyqtaý aýdandaryna qarasty birqatar eldi mekenniń buryn­ǵy tarıhı ataýlarynyń qandaı eken­di­gi belgili boldy.

Aqkól aýdandyq muraǵaty qorynan 1889 jyly áskerı topograftar korpýsy quras­tyrǵan Tobyl, Aqmola jáne Tor­ǵaı oblystaryn qamtyǵan 21 paraqtan tura­tyn «Azııalyq Reseıdiń ońtústik sheka­­ralyq syzyǵy kartasy» dep atalatyn úshinshi atlas tabyldy. Bul kartada Qazaqstannyń soltústik aýdandarynyń to­lyq geografııalyq sıpattamasy berilgen, tarıhı ataýlary engizilgen. Mine, bul –bul­tartpaıtyn myqty dálel. Osy dálel arqyly eldi mekenderdiń tarıhı ataýlaryn zerdeleýge mol múmkindik bar. Al tarı­hı ataýlary tabylmasa, sol jerdi mekendegen turǵyndardyń talabyna oraı, Aq­bu­laq, Qaraǵaıly, Terekti tárizdi ataý berý tájirı­be­si de bar.

Jer-sý ataýlarynyń qaıta jańǵyrýy eń aldymen keleshek urpaq úshin kerek. Odan bas­qa qajettiligi de tolyp jatyr. Baı­taq da­lany baba tilinde sóıletý úshin tal­maı talaptanǵan jón. Izdegen jan tabar edi. Birer ǵana mysal keltireıik. Máse­len, Ar­sha­ly aýdanyndaǵy Mıhaılovka aýy­ly­nyń ejelden Moıyldy atalǵandyǵy týraly derek 1914 jylǵy Aqmola ýezi qonys aýdarý, eldi ornalastyrý barysy týra­ly málimdeme qujatynda kezdesedi. Esil ózeniniń birneshe usaq salalary bar, son­daı salalardyń biri – Moıyldy ózeni. О́zen qabaǵyna ornalasqan aýyl da osy ataýdy ıelengen. Osy aýdandaǵy Beloıarka aýy­lynyń negizgi ataýy – Aqjar. Otarlaý saıa­satynyń salqynynan kalkalaý tásili arqyly ózgergen. Astrahan aýdanyndaǵy Novocherkassk aýylynyń ejelgi ataýy – Shanshar. Bul týraly Omby oblystyq tarıhı arhıvi №198 qor, 3 tizim, 13 kartada anyq beınelengen. Osy aýdandaǵy Petrovka aýy­lynyń ejeldi ataýy Jylandy ekendigi týraly derek Omby oblystyq tarıhı arhı­vi­nen tabylyp otyr. О́lketanýshy Klara Ámirqyzynyń «Ataqonys aqıqaty» atty eń­beginde: «1895 jyly Qýshoqy, Qoskóldi meken­dep otyrǵan aýyldardyń jerlerin Estlıandııa, Lıflıandııadan estondarǵa krestıan sheneýnikteri bólip beripti» dep jazyl­ǵan.

Áli de kóp jumys bar. Jetpis jylǵy zilmaýyr zardaptyń jarasy áp-sátte jazyla qoıar deısiz be?!.

Aqmola oblysy