Ertis boıynda ásirese qola dáýirinen bastap halyq tyǵyz qonystanǵan. Ony dáleldeıtin iri qonystar arheolog S.Chernıkovtyń zertteýlerinen, XX ǵasyr ortasynan beri tabylyp jatyr.
Búginde kerekýlik arheolog Vıktor Mers Ertistiń oń jaǵalaýyndaǵy, Besqaraǵaı aýdanynyń Jetijar aýylynyń irgesindegi protoqalany zerttep jatyr. Bul osy ólkede qala mádenıeti erte kezeńde qalyptasqanyn, Ertis alqabynda qola dáýiriniń ózinde protoqala bolǵandyǵyn kórsetedi. Erte temir dáýirinde de osy ózenniń jaǵasynda qýatty memlekettiń ordalary turdy. Odan bergi túrki zamanynda bekinister salyndy. Bul týraly arab saıahatshylary kezinde sıpattap jazyp ketken. Qımaq qaǵandyǵy óte qýatty memleket bolǵan. Jer aýmaǵy da úlken, batysta ońtústik Oralǵa, ońtústik-shyǵysta Alakól kóline deıin jetken. Barlyǵy osy memlekettiń quramynda bolǵan. Osy dalada iri halyqaralyq saýda qatynastary jaqsy damydy. Bir sózben aıtqanda, saıası ortalyqtar da, saýda ortalyqtary da Ertis boıynda bolǵan. Sondaı ortalyqtyń biri Qımaqııa, Qımaq qaǵandyǵynyń 16 qalasy jaıynda arab geograftary X-XII ǵasyrlarda jazǵan. Muny qımaqtanýshy ǵalym Bolat Kómekov 1971 jyly jarııalanǵan monografııasynda taldap shyqqan. Osy ortaǵasyrlyq qalalardan ál-Qımaqı sekildi úlken bilimpaz adamdar shyqqan. Bul Ábsattar Derbisáli zertteýlerinde de aıtylǵan.
Qazirgi О́skemen, Semeı, Pavlodar qalalarynyń orny ejelden adamdarǵa qutty qonys jáne qalalyq mádenıetke jaqyn bolǵan. Qonystardyń kólemin anyqtaý, sıpattaý arnaıy zertteýlerdi qajet etedi. 2017 jyly Semeıde 1718 jyly turǵyzylǵan áskerı bekinistiń 300 jyldyǵyn toılaý kerek degen áńgimeler aıtyla bastaǵanda semeılik bir top tarıhshylar men ǵalymdar ortaǵasyrlyq jazba derekterge silteme jasady. 2016 jyly bul tarapta «Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» degen ózimizdiń tujyrymymyzdy halyqqa jetkizdik. Biz dál 1000 jyldy shartty túrde aldyq. О́ıtkeni shyndyqqa sáıkes keledi. Semeıdiń, О́skemenniń, Pavlodardyń ornynda qala mádenıetin aıǵaqtaıtyn qonystar bolǵan. Bul eshqandaı kúmán týǵyzbaıdy. Arheologııa muny rastaıdy. Derekter óte kóp. Qola, erte temir dáýirine, orta ǵasyrlarǵa qatysty maǵlumattar san alýan. «Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» degen formýlaǵa bári syıyp tur. Ertis boıynan áli talaı qalanyń oryndary tabylýy yqtımal. Tek Ertis emes, basqa da aımaqtardan anyqtalýy múmkin. Ulan-ǵaıyr jerimizde, sonyń úlken bir bóligi Shyǵys Qazaqstanda áli talaı qala mádenıetine qatysty jańalyqtar bolady. Sondyqtan «Ertis boıyndaǵy qala mádenıetine – 1000 jyl» dep atap ótsek tarıhqa eshqandaı qııanat jasamaımyz.
SEMEI
