2021 jylǵa taman avtomobıl joldarynyń 70 paıyzy jaqsarady degen basqarma basshysy «toǵyz joldyń toraby» sanalatyn Petropavl arqyly tranzıtti júk tasymalynyń, avtomobılder qozǵalysynyń alys-jaqyn shetelderge kúrt artýyna baılanysty ishki óńirlik qatynastardy jetildirýdiń múmkindikteri men rezervteri jan-jaqty eskerilgenin jetkizdi. Sonyń biri, «Petropavl-Qorǵan» baǵytyndaǵy tas jolyn túbegeıli jańartý belgilenip, ozyq ádister qoldanylýda. Tórt jolaqqa aınalatyn halyqaralyq trassanyń boıyna jańa úlgidegi shamdar ornatylyp, túrli servıstik-bıznestik ınfraqurylymdar qyzmet kórsetetin bolady
Ákimdik otyrysynda aımaq basshysy Qumar Aqsaqalov Elbasynyń Qaýipsizdik keńesinde tapsyrǵan hattamalyq tapsyrmasyn oryndaý úshin jergilikti mańyzy bar jalpy qoldanystaǵy avtomobıl joldaryn damytýdyń 2019-2021 jyldarǵa arnalǵan óńirlik baǵdarlamasy túzilip, jyl saıyn 20 mıllıard teńge qarastyrylatynyn, munyń ózi úsh jylda 1700 shaqyrym joldy qalpyna keltirýge múmkindik beretinin aıtqany bar. Jasyratyny joq, qarjylaı da, basqadaı da basymdyq berilip kelgendikten, respýblıkalyq mańyzǵa ıe trassalardyń jaıy táýir. «Qazavtojol» UK oblystyq fılıaly byltyrdyń ózinde ǵana 18,5 mıllıard teńgeniń 21 jobasyn júzege asyrypty. Al alystaǵy aýyl joldarynyń múshkil hali dál osylaı tolǵanta qoımaǵany anyq.
«Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasyna engen áıgili Botaı qonysy negizinde respýblıkalyq tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵyn salý josparlanǵan. Aıyrtaý aýdanynda budan basqa Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń memorıaldyq kesheni, Imantaý, Shalqar sekildi sýy móldir aıdyn kólder ornalasqan. Osyndaı tarıhı-tanymdyq jerlerdi, kýrorttyq aımaqtardy tamashalaýǵa, demalýǵa keletin adamdar kóp mashaqat kórip júr. Ishki, syrtqy týrızmniń damýyna áserin tıgizetin keri tustar barshylyq. Onyń biri oıdaǵydaı servıstik qyzmettiń, ınfraqurylymnyń joqtyǵy. Endi týrısterdiń jol azabynan qutylatyn kúni alys emes sekildi. Aýdan ákimi Beıbit Ismanovpen sóıleskenimizde negizgi joldardy eki jyldyń ishinde qaıta jańartýǵa múmkindik mol ekenin aıtty. Aýdandaǵy 37 týrıstik nysanǵa byltyr 30 myńǵa tarta týrıst kelip, 34,5 mıllıon teńgeniń qyzmeti kórsetilipti. Imantaý-Shalqar kýrorttyq aımaǵy respýblıkalyq on úzdik joba qataryna engenimen, týrıstik nysandarǵa aparatyn joldardyń 70 paıyzy kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. Byltyr bul maqsat úshin 3,5 mıllıard, bıyl 4 mıllıard teńge qarastyrylyp, sapa jaıy erekshe nazarda ustalǵan. Memleket-jekemenshik áriptestik sheńberinde kásipkerler men ınvestorlardy kóptep tartý belgilengen. Sonymen birge Shalqar kóli aýmaǵyn jaǵalaı 17 shaqyrymdyq jol qurylysy júrgizilmek. Bul jerlerde 14 demalys orny bar. Sóıtip jyl saıyn keletin týrısterdiń sany 50 myńǵa deıin kóbeımek.
«Botaı» tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵynyń dırektory Ýálıhan Qulbaevtyń aıtýynsha, Aıǵanym qonysy, Shoqannyń tarıhı-etnografııalyq mýzeıi ornalasqan Syrymbetke baratyn joldyń jaǵdaıy óte nashar. Onyń ústine týrısterdiń Nıkolskiden Botaıǵa Iman Burlyq ózeni arqyly jeńil kólikpen ótýi ońaı emes. Sebebi kópir salynbaǵandyqtan tar ótkel óte qaýipti. «Biz bul rette saýalymyzdy Májilis depýtaty Káribaı Musyrmanǵa jiberip, ol tıisti mınıstrlikten myna máselelerdi birinshi kezekte sheshýdi ótingen bolatyn. Atap aıtqanda aýdandyq mańyzy bar, uzyndyǵy 27 shaqyrym Saýmalkól-Syrymbet jáne uzyndyǵy 50,3 shaqyrym Kamennyı Brod – Nıkolskoe-Botaı qonysyna kireberis – Kazanka – Vsevolodka jol ýchaskelerin respýblıkalyq mańyzy bar avtomobıl joldarynyń tizbesine qosý jáne oǵan jańǵyrtý jumystaryn júrgizý múmkindigin qarastyrý, avtokólik kópirin salý. Búginde bul máseleler vedomostvo tarapynan qanaǵattandyrylyp, tıisti qujattar rásimdelip bitýge jaqyn. Qarjylyq qamtamasyz etý jaǵy da qoldaý tapqan», dedi ol halyq qalaýlysyna aq alǵysyn jaýdyryp.
Joldary joq aýyldardyń kóbi osy óńirde shoǵyrlanǵan. Qys túgil jazdyń laısań kúnderinde qatynas úzilip, at-arbamen qatynaıtyn jaıttar az ushyraspaıdy. Ishki joldardyń sapasyn qadaǵalaýǵa aýdandyq ákimdikter jaýapty bolǵanymen, jol joq jerge asfalt tósemek túgil, topyraq tógip, qıyrshyqtas aralas qum shashýǵa qaýqary jete bermeıdi. Áńgime qarjynyń tapshylyǵyna kelip tireledi. Esepti kezdesýlerde ýáde úıip-tógilip berilgenimen, oryndalýy shıki kúıinde qalatyny, sıyrquıymshaqtanyp, tym uzaqqa sozylyp ketetini sondyqtan. Ony sheneýnikterdiń ishi sezse de, jurtshylyqty jubatýdan basqa amaly qalmaǵan sekildi. Tilshiler qosynyna habarlasqan Mamlıýt aýdany Bostandyq aýylynyń turǵyndaryn 15 jyldan beri joldyń sapasyzdyǵy ábden qajytqan. Bar-joǵy 10 shaqyrym aralyqtaǵy greıder joldyń nasharlyǵynan qoǵamdyq kólik qatynaýyn sıretken. Kóriksiz kósheler de aýyldyń surqyn qashyryp tur. Sý alatyn munaraǵa jetý bir muń deıdi olar. Kerisinshe, osy aýdanǵa qarasty Voskresenovka aýylynyń turǵyndary qýanyshty. Olar oı-shuńqyrlarǵa toly joldyń jóndelip jatqanyna dán rıza. Mine, bir aýdandaǵy kereǵar eki kórinis!
Taıynsha aýdany Tıhookean aýylynyń turǵyndary aýdan ortalyǵyna egistik alqaptar arasyndaǵy súrleý jolmen qatynaýǵa májbúr. О́ıtkeni tike tartylǵan greıder jol qyryq jamaý quraq kórpege kóbirek uqsaıdy. Aıgúl Oralbaı 13 jyl boıy ýádege ábden toıǵandaryn, aýylishilik joldardyń jaıy syn kótermeıtinin aıtady. Syrqattanǵan naýqasty aýdan ortalyǵyna jetkizýdiń álegi kóp. Bir myńǵa jýyq adam qonystanǵan okrýgke Alabota, Shuńqyrkól, Tıhookean aýyldary kiredi. Ýchaskelik dáriger kóship ketkendikten, medısınalyq qosyn qulyptaýly. Bir jyldan beri avtobýs qatynamaıdy. Qalypty áleýmettik jaǵdaı jasalmaǵannan keıin mamandar da turaqtaı bermeıdi, deıdi Bázı Qamarhan. Al aýdan ákiminiń orynbasary Erlan Jarov Vınogradovka men Iаsnaıa Polıana joldary jóndelgenin, Tıhookeanǵa deıingi aralyqqa jobalyq-smetalyq qujat jasalyp jatqanyn, respýblıkalyq bıýdjetten qarajat suraǵan ótinish qoldaý tapsa, iske kirisetinderin, dáriger, qoǵamdyq kólik máselesi jaqyn arada sheshiletinin alǵa tartady. Turǵyndar bolsa ýádeniń aıaǵy taǵy suıylyp, qaǵaz júzinde qalmaýyn tileıdi. Osy aýdandaǵy «Taıynsha-Chkalov» baǵytyndaǵy jol qurylysynyń da «jyry» áli taýsylar emes. Qımyl – baıaý, is – sylbyr.
Jańashyldyqtyń jattyǵy joq
Resaıldeý (resaıklırovanıe) ádisi oblys ortalyǵynda osydan tórt jyl buryn qoldanyla bastaǵan bolatyn. Ekonomıkalyq jaǵynan tıimdi ádis negizinde bir shaqyrym joldy kúrdeli jóndeýge 80 mıllıon teńgeniń ornyna 20 mıllıon teńge ǵana shyǵyndalady degen ákimdiktegiler bórkin aspanǵa laqtyrǵanmen, qýanyshtary sý sepkendeı basylyp qalǵan. Qurylǵy óte qymbat turatyndyqtan, satyp alýǵa eki fırma ǵana táýekel etipti. Endi qalany abattandyrý sharalary aıasynda redjývasıl ınnovasııalyq tehnologııasyn tájirıbege engizýge kirisip ketken syńaıly. Bul boıynsha toǵyz shaqyrym jol jóndelipti. Emýlsııaly-polımerli qospa asfalt-betonnyń tozýyn báseńdetip, uzaq saqtalýyn qamtamasyz etkenmen, bilek sybana kirisýshilerdiń qatary saýsaqpen sanarlyqtaı. Jańany jatsynbastan tez qabyldaýdyń ornyna eski daǵdy shyrmaýynan shyǵa almaýdyń sebepteri ne degen suraqqa ákimdik otyrysynda ótken talqylaýda jaýap tapqandaı boldyq. Jıynda arnaıy top jol sapasyna monıtorıng júrgizip, kóptegen kemshiliktiń betin ashqany aıtyldy. «SÝ-808», «Petropavl joldary», «Gegart», «DST-SK» sekildi seriktestikter Aıyrtaý, Shal aqyn, Mamlıýt, Esil aýdandarynda asfalt tósegen. Eki jyl ótpeı jatyp biraz bólikteri oı-shuńqyrlarǵa aınalyp, oshaqtyń ornyndaı úńireıip qalǵan. Osy arada aýdandyq ákimdiktegiler, kóliktik baqylaý ınspeksııasy jaǵdaıdy nege qadaǵalamaǵan degen saýal týady. Joldardyń sapasyna birinshi kezekte jaýap beretin merdiger uıymdardan qatań suralmaq túgil aıyppul tólettirmeý, jeńil-jelpi jazamen qutylyp ketý neni meńzeıdi? Jolaýshylar tasymaly jáne avtomobıl joldary basqarmasynyń basshylyǵy bári tap-tuınaqtaı, eshqandaı zań buzýshylyq tirkelmedi dep qansha sendirýge tyrysqanymen sapanyń ala-qula ekeni taıǵa tańba basqandaı birden bilinedi. Antonovka, Lavrovka, Astrahanka – Qııaly baǵyttary boıynsha jańa tehnologııalar iske asyrylmaǵan. Jol jóndeýmen tikeleı aınalysýǵa keı kásiporyndar ıeliginde tehnıkasy da, mamany da joqqa tán qosalqy merdiger jaldaǵan. Aralarynda salyqtan jaltaryp, jumysshy-qyzmetkerlerge ýaqtyly jalaqy tólemeıtinderi de salany maıly jilikteı kórip, jeńil kásipke aınaldyryp alǵan ba deısiń. «Gegart» JShS 2017 jyly 526 mıllıon teńgeniń tapsyrysyn alyp, bar-joǵy 1,5 mıllıon teńge salyq tólegen. Byltyr 313 mıllıon teńgeniń tapsyrysyn atqaryp, 12,6 mıllıon teńge ǵana tólem aýdarǵan. «Kompanııa Best stroı Petropavl» seriktestigi 1 mıllıard teńgege jýyq tapsyrys alsa, tólegen salyǵy 2,5 mıllıon teńge ǵana. Materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý jaıy syn kótermeıdi. Olqylyqtar jyl saıyn qaıtalanǵanymen, azaıýdyń ornyna kóbeıip bara jatqany alańdatady. Qansha eskertilse de Kellerovka – Iýjnyı baǵytyndaǵy jáne Aıyrtaý aýdanyndaǵy «Solnechnyı VIP» shıpajaıyna kireberis joldardy qalpyna keltirý durys atqarylmaǵan. Mundaı kemshilikterdiń bir ushyǵy merdigerlerdi qadaǵalaıtyn tıisti organdar tarapynan naqty baqylaýdyń joqtyǵyna kelip tireledi. Jobalyq-smetalyq qujattardy ázirleıtin bir ǵana mekeme bar. Onyń ózi jańashyldyq dese at-tonyn ala qashady. Budan keıin ınnovasııa týraly aıtýdyń ózi artyq. Jumyrtqadan jún qyryqqan keı pysyqaılar arzan materıaldardy paıdalaný arqyly tabys tabýdan ımenbeıtin tárizdi. Materıaldardyń sapasyn baqylaıtyn arnaıy zerthana ekeý ǵana. Olardyń júktemesi shamadan tys kóp.
113 eldi mekenge qoǵamdyq kóliktiń júrmeıtini, jol jóndeý, qalpyna keltirý jumystaryna tartylǵan adamdardyń 80 paıyzy mamandanbaǵany, bıyl 4 aıdyń ishinde aýyr salmaqty avtokólikterdiń júrip-ótýine 421 ruqsattyń berilýi, júk tasymaldaý erejeleriniń 58 ret buzylýy, jol boıynda ulttyq standarttarǵa saı keletin birde-bir nysannyń joqtyǵy osy saladaǵy san soqtyratyn sapasyzdyqtardy ańǵartyp tur.
Soltústik Qazaqstan oblysy
