Alaıda, búginde ónimderi álemge tanymal bul óndiris orny jýsandy qoldanbaıdy. Qalanyń gerbi de ózgergen. Al jýsannyń farmakologııada paıdalanylmaıtynyna ókinish bildirýshiler de, kerisinshe ósimdiktiń dárilik-emdik qasıetin jarııa etýge qarsy bolýshylar da barshylyq.
Iá, dermene jýsanynyń qasıeti týraly az aıtylǵan joq. Tipti Túrkistan dalasynyń ereksheligi men tabıǵı áleýetin álemge tanytty. Derekterge júginsek, dermene jýsanynyń shıpalyq qasıeti mol ekenin baıqaǵan nemis kásipkeri 1884 jyly Shymkent qalasynda arnaıy zaýyt ashyp, dermeneden «santonın» dárisin alyp, ishek qurtyn túsirýge qoldanǵan. Ol dúnıe júzine «santonın» shyǵaratyn birden-bir zaýyt bolǵan. Al keı derekterde dermene jýsanynyń quramynan alǵash ret krıstaldy «santonın» dep atalatyn shıpalyq qasıeti óte joǵary preparat 1830 jyly alynǵany týraly, 1880 jyly orys kópesi Savınkovtyń qolǵa alýymen Shymkent qalasynda arnaıy zaýyt salynǵany aıtylady. Qalaı bolǵanda da Qarataý bókterlerinde, Arys, Syrdarııa, Bógen, Arystandy ózenderiniń ańǵarlarynda ósetin, Tájikstannyń azdaǵan alqabynda kezdesetin bul ósimdiktiń shıpalyq qasıetin qazaq halqy erte kezderden bastap-aq bilgen. Onyń qaınatylǵan tunbasyn, qospasyn túrli aýrýlarǵa (ásirese, ishektegi qurttardy túsirý úshin) paıdalana bilgendigi tarıhtan belgili. О́simdiktiń ataýyna qatysty málimetterde jergilikti turǵyndar dárilik ósimdikterdi izdeýshilerge «dári, mine» dep dermene jýsanyn kórsetkeni aıtylady. Sondaı ańyzdardyń negizinde onyń ataýy «dári mine» sóz tirkesterinen alynyp, «dermene» dep atalyp ketken eken.
«Arys ózeniniń alqabynda ósetin dermene jýsanynyń dárilik qasıetin zerttep, paıdaǵa jaratqan Keńes ókimeti «Dermene» keńsharyn qurǵan. Men bul keńshardy bertinirekte 1985-1997 jyldar aralyǵynda basqardym. Ol jyldary dárilik shópterdi daıyndaý múlde azaıǵan-dy. Suranysqa qaraı 5-10 tonna daıyndalatyn. Al keńshar qurylǵan alǵashqy jyldary 200-300 tonnaǵa deıin daıyndalǵan eken.
Qytaı men Úndistan kóp mólsherde alǵan. Japonııa eline de jiberildi. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan keıin jáne qazir de jýsan eshkimge kerek bolmaı qaldy. Áıtpese onyń emdik qasıeti kóp, qadirin bilmeı jatyrmyz ba, álde basqa da sebepteri bar shyǵar», deıdi kezindegi «Dermene» keńsharynyń dırektory, zeınetker Serik Álibekov atamyz. Iá, joǵaryda biz atap ótken zaýyt búginde zamanaýı tehnologııalarmen dári shyǵarýda. Degenmen «Hımfarm» dermeneni óndiriske múlde qoldanbaıdy. Munyń sebebin mamandar quramynda dermene bar dárilerdiń qoldanystan shyǵýymen, jańa preparattardyń paıda bolýymen baılanystyrady. Al qarapaıym halyq arasynda jýsanǵa degen kózqarastyń ózgerýin farmakologııadaǵy bıznespen baılanystyratyndar kóp. Arzan da paıdaly dermeneden góri qymbat dárilerdi satý medısına mańaıyndaǵy kásipkerlerge tıimdi dep esepteıdi. Naýqastardy dárilik shóptermen emdelýge úndep júrgen emshi, tabıǵat janashyry Táttibek Jarqynbekov dermeneniń qasıetin jarnamalaýǵa múlde qarsy ekenin bildirdi. «Dúnıe júzinde jýsannyń 500-den asa túri kezdesedi, onyń 81 túri elimizdiń dalaly, shóleıtti jáne shóldi óńirlerinde ósedi. Tamyz-qyrkúıek aılary aralyǵynda gúldeıdi. Latynsha bul shópti «artemızııa» dep ataıdy. Qazaq halqy úshin jýsan qasıetti ósimdik. Jýsannyń erte kezderden bastap shıpalyq qasıeti mol túriniń biri – dermene jýsany (Artemisia cina). Qazaqstannyń ońtústik aımaqtarynda ǵana ósetin qasıetti ósimdiktiń biri. Keıde ermendi «boz jýsan», keıde «oıranshóp» dep te ataıdy. Onyń sabaǵynyń bıiktigi 2 metrge deıin, al tamyry 4 metr tereńge deıin taralady. Ertede babalarymyz dermene jýsanyn shetelderge saýda kerýenderi arqyly kóp mólsherde jiberip otyrǵan. Qytaı, Anglııa, Reseı elderinen suranys kóp bolǵan. Iá, jýsannyń, onyń ishinde dermeneniń emdik qasıeti jóninde uzaq áńgimeleýge bolady. Bir ǵana mysal, Shymkenttegi zaýyt kezinde «sıtramon», «penısılın» syndy basqa da dáriler shyǵaratyn, qazir onyń ornyna shamamen 25 ese qymbat sheteldik preparattar óndirilýde. Bul arada, menińshe kommersııalyq múdde basym. Biraq elimizdegi dárilik ósimdikterdi jarnamalaýǵa qarsymyn. О́ıtkeni paıda tapqysy keletinder zańsyz jáne jabaıy jolmen joıyp jiberedi dep qaýiptenemin. Búgingi ekologııalyq ahýal da jýsannyń azaıýyna zardabyn tıgizýde. Sondyqtan Túrkistan óńirinde sý qoımalaryn, jel elektr stansalaryn salmas buryn onyń tabıǵatqa, ósimdikterge áserin jan-jaqty eskerip, zerdelep baryp sheshim qabyldaý qajet dep oılaımyn», deıdi T.Jarqynbekov.
Farmakologııa qajettiligi úshin «Dermene» keńsharynda jýsannan basqa kóptegen dárilik daqyldar ósirilgen eken. Búgingi tańda Arysta jýsanmen eshkim aınalyspaıdy desek te bolady. Jergilikti turǵyndar qaraǵandylyq ǵalym ashqan «arglabın» dárisin Arysta da shyǵarýǵa bolatynyn aıtady. «Boz jýsan tushy bolady, mal jeıtindikten azaıa túsýi – zańdylyq. Kerisinshe, dalany dermene jýsany basyp barady. Bul kózin tapqanǵa jaqsy tabys ákeletin ósimdik. Biraq eleýsiz jatyr», deıdi Arys qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Batyr Islambekov. Qaıbir jyly medısına salasyndaǵy Nobel syılyǵyn jýsan negizinde bezgekti emdeýge arnalǵan preparatty ázirlegen qytaılyq Iýe Tý aldy. Iаǵnı jýsandy elimizdiń ulttyq ıgiligi dep aıtýǵa da bolady. О́ıtkeni bizdiń elimiz daladaǵy jýsandy jer aýmaǵy boıynsha álemde aldyńǵy orynǵa ıe. Bul ósimdik paıdaly zattardyń naǵyz qoımasy, onyń kópshiligi áli ǵylymǵa beımálim. Desek te, 2012 jyldan bastap elimizdiń jas ǵalymdary jýsannan efır maılaryn ala bastady. «Qazaq dalasynyń hosh ıisi» atty joba boıynsha «Jýsan» atty arnaıy ıissý shyǵarýdy qolǵa alǵandar da bar. Aqparat quraldary qaraǵandylyq «Fıtohımııa» holdınginiń obyrǵa qarsy «arglabın» preparatyn ázirlep, búkil álemge tanymal bolǵanyn jarııalaǵany da umytyla qoıǵan joq. Sol kezde bul dári-dármek Qarqaraly aýdanynda ósip kele jatqan tegis jýsannan jasalǵany, AQSh, Germanııa, Reseı, Grýzııa jáne Qyrǵyzstan onkologııalyq klınıkalarynda tabysty qoldanylatyny da aıtylǵan-dy. AQSh-tyń Kalıfornııa shtatyndaǵy ýnıversıtet ǵalymdary ǵylymı tilde «Artemisia Annua» dep atalatyn ósimdiktiń bar-joǵy 16 saǵattyń ishinde ókpe ragy jasýshalarynyń 98 paıyzyn birden joıyp jiberýge qabiletti ekenin anyqtaǵany da jarııa etildi. Al osy «arglabın» preparaty elimizde qoldanyla ma? Shymkent qalalyq onkologııalyq ortalyǵynyń bas dárigeri Sáken Katbaevtyń málimdeýinshe, keıbir keri áserleriniń bary anyqtalǵandyqtan «arglabın» preparaty qoldanylmaıdy eken.
Aıta ketelik, dermene jýsany elimizde shaǵyn alqapta ósetindikten ári sırek kezdesetindikten Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» (1981, 2014) joıylyp ketý qaýpi tóngen túr retinde tirkelgen. Sondaı-aq bul ósimdik túrin qorǵaý jáne saqtap qalý, qoryn molaıtý maqsatynda 1967 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda respýblıkalyq máni bar arnaıy Zadarııa, Aqdala (Arys aýdany), Jambyl (Báıdibek aýdany) jáne Temir (Otyrar aýdany) botanıkalyq tabıǵı qoryqshalar uıymdastyrylǵan bolatyn.
Túrkistan oblysy
