О́zbek baıymasa da tam salady
Senbi, 8 maýsym 2013 2:39
«Qıshloq taraqqıı topsa, ıýrtımız obod, ҳaıotımız ıanada farovon bўladı»
О́zbekstanda sheshilmegen másele kóp ekeni ras. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «Biz ózgelerdeı qaryz almaımyz, bárin ózimiz isteımiz» degen sııaqty ýájben shetel ınvestısııalarynan qaǵylǵan kórshilerimiz ındýstrııalyq damýda kósh keıin qalyp qoıǵany bar. Aýyldyq jerdegi, qalalardaǵy ál-aýqat áli tómen ekeni ras. Kedeıshilik barshylyq. Sonymen birge kórshilerimizdiń nazar aýdararlyqtaı ıgi isteri de bar. Sonyń bir salasy – aýyldyq jerdegi turǵyn úı qurylysy. Bul másele bala týý deńgeıi joǵary О́zbekstan úshin óte mańyzdy.
Senbi, 8 maýsym 2013 2:39
«Qıshloq taraqqıı topsa, ıýrtımız obod, ҳaıotımız ıanada farovon bўladı»
О́zbekstanda sheshilmegen másele kóp ekeni ras. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda «Biz ózgelerdeı qaryz almaımyz, bárin ózimiz isteımiz» degen sııaqty ýájben shetel ınvestısııalarynan qaǵylǵan kórshilerimiz ındýstrııalyq damýda kósh keıin qalyp qoıǵany bar. Aýyldyq jerdegi, qalalardaǵy ál-aýqat áli tómen ekeni ras. Kedeıshilik barshylyq. Sonymen birge kórshilerimizdiń nazar aýdararlyqtaı ıgi isteri de bar. Sonyń bir salasy – aýyldyq jerdegi turǵyn úı qurylysy. Bul másele bala týý deńgeıi joǵary О́zbekstan úshin óte mańyzdy.
О́mir bar jerde adam ósetini, urpaq kóbeıetini belgili ǵoı. Qazir halqynyń sany 30 mıllıonǵa (2013 jyldyń 1 qańtaryndaǵy málimet boıynsha 29 994 600 adam) jetip jyǵylǵan ózbek aǵaıyndardyń basty máselesiniń biri – baspana. Bul elde jyl saıyn shamamen 150 myńnan astam otbasy qurylyp, enshisin alyp jatady. Ala taqııaly kórshilerimizdiń 15 mıllıonnan astam halqy qyshlaqta ómir súretindikten, О́zbekstan úshin de aýyldyq jerlerdi abattandyryp, jas otaýlardy úı-jaımen qamtamasyz etý ózekti jáıt. Oǵan qosa «Elý jylda el jańa» degendeı, eski jańamen almasýy kerek. Sondyqtan zamanaýı tamdar turǵyzý shyndap qolǵa alǵan ózbekterdiń de ózgelerge úlgi eter ilkimdi tirlikteri bar eken.
Basqa memleketterdiń bul máselede jınaqtaǵan tájirıbesi, úırenetin úrdisi qandaı degen bolýlary kerek, sáýir aıynda bizge Tashkent qalasynda ótken «Zamanaýı úı-jaı qurylysy – qyshlaqtardy qaıta jańǵyrtý men keshendi damytýdyń jáne halyq turmysyn jaqsartýdyń lokomotıvi» atty halyqaralyq konferensııaǵa ortaqtasýdyń sáti túsken-di.
Konferensııadan bir kún buryn 50 memleketten shaqyrylǵan 300-den astam meıman aldymen úshke bólinip, Samarqand, Buqara, Tashkent oblystarynda bolyp, 2009 jyldan beri salynyp jatqan tıptik úılerdi aralap kórdi.
Júz ret aıtqannan bir ret kórgen jaqsy, rasynda da ózbek aǵaıyndar tynbaı turǵyzyp jatqan jańa baspanalar alys-jaqyn shetelderden shaqyrylǵan qonaqtarǵa unaǵany baıqaldy. Onyń ústine, bul sharany kóktemniń shýaqty kúnderine oraılastyrǵan kórshilerimiz meımandaryna ulttyq dástúrin de, tarıhı kórkem qalalaryn da kórsetýge tyrysyp baǵatyny aıan emes pe?!
Baıaǵyda umyt bola bastaǵan ózbekshemizdi eske túsirsek, biz taqyrypshaǵa shyǵarǵan joldardy «Aýyl damysa – jurtymyz abat, ómirimiz sabat bolady» dep aýdaryp alýǵa bolady.
Sonymen, ne desek te, kez kelgen memleket óz astanasynyń aınalasyndaǵy kórkem ǵımarattarmen bitpeıtini belgili. Bul elde de táýelsizdiktiń bastapqy jyldarynda bas jospar degenge baǵynbaı, árkim shamasy kelgeninshe, buıyrǵan jerden, ártúrli qurylys materıaldarymen, eshqandaı ınjenerlik qurylǵyldardy eskermeı úı sala bergen. Árıne, ár ózbektiń ózi bilip salyp alǵan baspanalary ýaqyt óte kele berekesizdik týǵyzyp, birqatar máselelerdi týyndata túsken.
Tek 2009 jyldan bastap jaǵdaı ózgeredi. О́zbekstannyń Prezıdenti Islam Karımov arnaıy sheshim shyǵaryp, bul jyldy aýyldyq jerlerdi damytý men abattandyrý jyly dep jarııalaıdy da, joǵarydaǵy ıgi ıdeıany ulttyq uranǵa aınaldyryp, memlekettik baǵdarlama aıasynda basqa da áleýmettik máselelermen sabaqtastyryp, alǵa jyljyta bastaıdy.
Nátıjesin sonaý Eýropanyń tórinen, Azııa, Amerıka men Afrıka elderiniń ózinen kelgen qonaqtar kórip, rızashylyqtaryn jasyrmaǵandyǵyn aıtý lázim.
Biz Samarqand, Buqara, Tashkent oblystarynda jappaı salynyp jatqan bir tektes úılerdi kórip qaıtqannan keıin, ertesine 17 sáýirde joǵaryda atap ótken «Zamanaýı úı-jaı qurylysy – qyshlaqtardy qaıta jańǵyrtý men keshendi damytýdyń jáne halyq turmysyn jaqsartýdyń lokomotıvi» dep atalatyn halyqaralyq májilis bastaldy.
Bul konferensııany О́zbekstannyń Prezıdenti Islam Karımovtiń ózi ashyp, óz elindegi sony ózgeristerdi atap ótti. Álemdik qarjylyq daǵdarysty ózbekter eńsere aldy ma degen saýal tóńireginde sóz saptap, negizgi máselege oıysty.
Osy arada Tashkenttegi Sımpozıýmdar saraıynda О́zbekstan Prezıdentiniń bastamasymen ótken jıynǵa BUU, Dúnıejúzilik banktiń, Halyqaralyq valıýta qorynyń, Azııa Damý banki, Islam Damý banki, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń assosıasııasy (ASEAN), IýNESKO sııaqty bedeldi uıymdardyń jetekshileri men ókilderi kelip qatysyp, jaqsy pikirlerin bildirgenin aıta ketýge bolady.
Al halyqaralyq konferensııaǵa shaqyrylǵan qonaqtar negizinen qurylys salasynyń maıtalmandary, jobalaýshylar, sáýlet óneriniń mamandary, qurylys kompanııalary men ınvestısııalyq uıymdardyń basshylary bolǵandyqtan, olar Samarqand, Buqara saparlarynda jańadan salynyp jatqan tıptik úılerdiń sapasyna kóp mán berip jatty. Qurylysqa qandaı zamanaýı materıaldar qoldanylǵanyn baıqastap júrdi.
Taıaýdaǵy jyldarǵa deıin bul elde baspana turǵyzýda birqatar bassyzdyqtar oryn alyp, árkim óz betinshe úı sala bastaǵanyn aıttyq qoı. Sondyqtan da tek táýelsizdik jyldarynyń ózinde 2,6 mıllıon neke tirkelip, osynsha jańa otbasy qurylǵan el bul máseleni retteýge bel sheship kirisken.
Bizge unaǵany jańa qoljetimdi úılerdi turǵyzýda jergilikti halyqtyń mentalıteti, ulttyq bolmysy, ósip-ónetini barynsha eskerilgen.
Osy arada bizdi túptiń túbinde Tashkentten bir-aq shyǵarǵan oqıǵanyń basyna orala ketý kerek. О́zbekstannyń Qazaqstandaǵy jańa elshisi Alısher Salahıtdınov myrza sózinde turyp, araǵa jıyrma jyl salyp Tashkentke tartyp ketýdiń sáti túskeni.
Al elshi myrza reti kelse talaı shoqaıymyz tozǵan táýelsiz Tashkentke aparýǵa yqpal jasaýǵa ýáde bergen. Kóńiljyqpastyqpen aıtylǵan sóz shyǵar, dep biz bul týraly tipti, umytyp ketken kúni ózbek konsýly habarlasyp, О́zbekstan eline saparlatýdyń sáti túsip turǵanyn jetkizdi. Jáne mundaı múmkindik tek «Egemen Qazaqstan» gazetine ǵana berilip turǵandyǵyn da aıtyp qoıýdy umytqan joq.
Qyshlaqtaǵy qurylys qarqyndy
Sonymen, Samarqand, Buqara jáne Tashkent oblystaryna top-top bolyp, bólinip barǵan konferensııa qonaqtary ómiri ózgergen О́zbekstannyń qyshlaqtyq turmysyn kórip qaıtty.
2009 jyldan beri salynyp jatqan tıptik úıler 15 jylǵa nesıege beriledi. Úıdiń jańa qojaıyny bastapqyda 25 paıyzyn tóleıdi. Shamamen mundaı qoljetimdi úılerdiń baǵasy 50 myń AQSh dollaryndaı bolmaq. Eger turǵyn úılerdiń jalpy kólemi 150 sharshy metr ekendigin jáne jańadan boı kóterip jatqan mahallalarda mektep, balabaqsha, turmystyq qyzmet kórsetý úıleri qosa salynyp jatqanyn aıtsaq, bári de kóńilden shyqty.
Qysqasy, О́zbekstan Prezıdentiniń 2009 jylǵy bastamasynyń nátıjesinde, «Qıshloq joılarda ýı-joı qýrılıshı kўlamını kengaıtırıshga oıd qўshımcha chora-tadbırlar tўǵrısıda» («Aýyldyq jerlerde úı qurylysy kólemin keńeıtýge baılanysty qosymsha is-sharalar týraly») atty qaýlyǵa sáıkes, sol jyly Samarqandta 60 úı paıdalanýǵa beriledi.
Zamanǵa saı etip salynǵan mundaı úıge qyzyǵýshylar da, muqtajdar da kóp bolǵandyqtan, Samarqand oblysynda keler jyly, ıaǵnı 2010 jyly – 650 úı, 2011 jyly – 695 úı, 2012 jyly – 900 jańa baspana jurttyń ıgiligine berilgen. Bıyl Samarqand oblysynyń aýdandarynda 1 050 turǵyn úıdiń qurylysy júrgizilip jatqany belgili boldy.
Bizder Iаngıaryk, Kırkdarhon massıvterinde qonys toıyn toılaǵan ózbekterdiń ómirine bir kún bolsa da aralastyq. Al Akdorııa aýdanyndaǵy Pýlatdarhon mahallasynda 2010 jyly tek 20 úı turǵyzylsa, bıyl 169 tıptik úıdiń qurylysy qarqyndy júrip jatyr eken.
Joǵaryda aıtyp ótkendeı, jańadan boı kóterip jatqan mahallalarda mektep, balabaqsha, sport alańdary, dárigerlik beket, saýda kesheni, turmystyq úıler qosa salynýda.
Bul úrdisten Tashkent oblysy da qalysyp otyrǵan joq, deıdi ózbekter. Tek ótken jyly astanalyq oblystyń 42 eldi mekeninde 1 160 tıptik joba júzege asqan.
Osy arada, aıta ketý kerek, ózbek eli jańadan salynyp jatqan úılerdiń qurylysyna tek óz elderinde shyǵarylatyn qurylys materıaldaryn qoldanýǵa kúsh salyp baǵýda.
Avstrııa, Úndistan, Estonııadan kelgen áriptesterimiz Tashkent oblysynyń Zangıota aýdanyndaǵy «Obod týrmýsh» mahallasyndaǵy jańa úılerdi kórip kelgenin aıtty. Sol sııaqty Ortoýl selosynda 173 úı ıelerin taýyp, qonys toıyn ótkizipti.
Biz Buqaraǵa bara almadyq. Buqaraǵa ketkender aldymen ózderiniń tarıhı oryndarda bolǵanyn, san ǵasyrlar turǵan Samanıler mavzoleıin, Poıı-Kalon, Labıҳovýz ansamblderin, Nodır Devon beginiń medresesin tamashalaýdyń sáti túskenin aıtyp keldi. Ol jaqqa barǵandar ejelgi Buqaranyń rýhy esken Tokı-Zargaron, Tokı-Telpak – Fýrýshon saýda keshenderin aralapty, tarıhy tereń ulttyq sáýlet óneri zamanaýı ǵımarattarǵa kóshkenin sóz etti.
Sodan keıin Ǵıjdývon aýdanynyń Ǵajdýmak mahallasynda turǵyzylǵan 35 tıptik úılerdi aralap, turǵyndarymen suhbattasyp qaıtypty.
Al biz Samarqandtaǵy Regıstondy aralap, Ámir Temirdiń mavzoleıinde bolyp, san ǵasyrdyń kýási bolǵan sáýlet óneriniń jaýharlaryna taǵzym etip, Tashkentke qaıtyp keldik.
Qazaq aýylyn, ózbek qyshlaǵyn, nemis selosyn, evreı kıbýsyn oılaıdy
Konferensııa barysynda óte qyzyqty baıandamalar jasaldy. Máselen, nemister Germanııadaǵy Kronsberg aýdany qalaı boı kótergenin aıtsa, Izraıl eli kıbýstar selolyq jerlerdi tıimdi damytýdyń joly ekendigin aıtady. Máselen, tıptik úıler salýdy qarjylandyrý men quqyqtyq normatıvtik qujattarmen qamtamasyz etý de kóp oılasýdy qajet etedi. Belgııa da bul máselede flamand tájirıbesimen bólisse, Norvegııa 1945 jyldan keıin óziniń soltústik bóligindegi eldi mekenderdi qalaı qalpyna keltirgenin aıtady.
Al Qazaqstan atynan Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq Ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń T.Básenov atyndaǵy sáýlet jáne qurylys ınstıtýtynyń dırektory, professor Izim Dúısembaev pen tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Erik Besimbaev syndy ǵalymdar áriptesterimen tájirıbe almasty. Aýyldy jerlerdi órkendetýge qatysty óz elimizdiń mysalyn atady.
Qysqasy, aýyldyq jerlerde tıptik úıler salý máselesine qatysty shetelden kelgen mamandar 80-nen astam baıandama jasaı otyryp, selolyq jerlerdi damytýdyń barlyq qyryn qarastyrdy dep aıtýǵa bolady. О́zbekstan Qaraqalpaqstanda jáne oblystarynda 2009-2012 jyldar aralyǵynda 23,6 myń zamanaýı úı turǵyzǵan. Qazir de aýqymdy qurylys júrip jatqan eldiń aýyldyq jerlerinde 10 myńdaı baspana salynýda.
«Ýzkýrılıshmaterıalları», «Ýzmetkombınat», «Ýzmontajmahsýskýrılısh», «Kıshlok kýrılısh ınvest» kompanııalary qurylys materıaldaryn der kezinde jáne jeńildetilgen baǵamen tıisti jerine jetkizip otyrýdy moıyndaryna alǵan. О́zbekter tek ótken jyly qyshlaq qurylysyna 410 myń tonna sement jumsaǵanyn aıtady. Dál qazirgi tańda kórshi elde 800 kirpish zaýyty jumys istep turǵan kórinedi.
Sonymen, araǵa jıyrma jyl salyp oralǵan О́zbekstanmen de qoshtasatyn kún keldi. Bizdi áýejaıdan qarsy alyp, Almatyǵa shyǵaryp salǵansha qasymyzdan bir eli qalmaı, qonaqjaılyq kórsetken ózbek aǵaıyndarmen ejelgi ádetimizge basyp, qaǵytyp qaljyńdasyp qoshtastyq.
– О́zbek baıysa tam salady, – deımiz. Olar da qalyspaı:
– Qazir qazaq baıysa astana salatyn bolypty, – deıdi.
О́z aýylymyzda júrgen ózbekter kóp, biraq, ómirinde Qazaqstanǵa kelip kórmegen kórshilerimiz de bar eken. Olar da biz on jylda Arqada turǵyzǵan astanamyzdy qaıta-qaıta suraýmen boldy. О́zbek aǵaıyndar bizdegi qurylys qarqynyna da qyzyǵa qaraıdy.
«О́zbek baıysa tam salady» degen sóz baıaǵydan bar. Dál qazirgi ózbekti baı deýge bolmaıdy. Sonda da, baıymasa da úı salyp jatyr bular. О́ıtkeni, ala topyly aǵaıyndar úı bolmaı kúı bolmaıtynyn jaqsy biledi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY – TAShKENT – SAMARQAND – TAShKENT – ALMATY.
