Rýhanııat • 03 Maýsym, 2019

Erjan Núkejanov: Qazaq topyraǵynda mesenattar az bolmaǵan

627 retkórsetildi

Iisi musylman balasy asyl aıdyń biri – Ramazanda aýyz bekitip, bes paryzdyń birin óteýde. Qadirli aıda azamattar qolynan kelgenshe qaıyrymdylyq isterin jasaýǵa tyrysady. Búginde jer-jerlerde qaıyrymdylyq sharalary kóptep júrgizilýde.

Jaqynda QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev dinı salt-joralǵylardyń mánin tereńirek túsingisi keletinderdiń kóp ekendigin, el arasynda saýap pen qaıyrymdylyq týraly túsiniktiń áralýandyǵy týraly pikir bildirgen bolatyn.

Osy oraıda, qadirli istiń biri – qaıyrymdylyq týraly Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi Din isteri komıtetiniń tóraǵasy Erjan Bolatqanuly Núkejanov «Kazislam» portalyna suhbat berdi.

– Erjan Bolatqanuly, jalpy qaıyrymdylyq máselesine kirispesten buryn Din isteri komıtetiniń tóraǵasy retinde eldiń dinı ahýalyna qandaı baǵa berer edińiz?

– Ramazan aıynda azamattarymyz tek izgilik pen qaıyrymdy isterdi eseleı jasaıtynyn bilemiz. Barsha qazaqstandyqtardy quttyqtaǵan elimizdiń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev qasıetti aıdyń sheksiz izgilikke, adamgershilikke, rýhanı tazarýǵa jáne kemeldenýge bastaıtyn mezgil ekendigin aıtqan bolatyn. Sonymen qatar Memleket basshysy ıslamnyń jasampazdyq áleýeti qoǵamymyzdaǵy jáne álemdegi dástúrli qundylyqtar men gýmanızm negizderin nyǵaıtýǵa yqpal etip otyrǵanyn, Ramazan aıynda oraza ustaý meıirimdilikke, keshirimdi bolýǵa, tatýlyqqa jáne qaıyrymdylyqqa úndeıtinin jetkizgen edi. Halqymyz «Keń bolsań – kem bolmaısyń» degen.

Al endi alǵashqy suraǵyńyzǵa keler bolsaq qazirgi tańda elimizde konfessııaaralyq tatýlyq saqtalǵan, dinı ahýal turaqty. Bul – búginge deıingi memlekettiń din salasyndaǵy saıasatynyń qol jetkizgen tabysy.

Egemendik bizge tek qana ilgerileýge jáne órkenıetke qaraı jol ashty. Bul rette táýelsizdik jyldarynda elimizdegi ulttyq dinı qaıta órleý kezeńi boldy. Elimizde dástúrli dinder qoǵamdyq ómirdiń ajyraǵysyz bir bólshegine aınaldy. Eldiń tynyshtyǵyn, birligin saqtaı aldyq.

Keıde el ishinde búlik shyǵarǵysy keletin azamattardyń is-áreketterine quzyrly organdar tarapynan tyıym salynyp, elde destrýktıvti dinı aǵymdardyń jetegine ketken azamattarmen de ońaltý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Nátıjesinde destrýktıvti dinı aǵymdardy jaqtaýshylar sanynyń tómendegeni baıqalýda.

Sonymen qatar jyl basynan beri «Jýsan» operasııasy arqyly 500-den astam azamat elge oraldy. Memleket óz azamattarynyń qaı jerde bolsa da, olardyń taǵdyryna beıjaı qaramaı, qol ushyn sozyp, aman-esen alyp keldi.

Búginde Sırııadan oralǵan azamattardy qoǵamǵa qaıta beıimdeý sharalary jan-jaqty júrgizilýde. Atqarylyp jatqan aýqymdy jumystar memlekettimizdiń azamattarǵa jasap jatqan úlken qamqorlyǵy dep aıtar edim.

– Endi qaıyrymdylyq máselesine toqtalsaq, ashyqtap túsindirip berseńiz? 

Qaıyrymdylyq uǵymynyń maǵynasy óte keń. Halqymyz raqymdy, meıirimdi, jan jylýy mol adamdy qaıyrymdy adam deıdi. Erterekte úlkenderimiz aldyna jaǵdaı aıtyp kelgen adamnyń meselin qaıtarmaýǵa tyrysatyn. Jaǵdaıy qıyn bolyp tursa da ony qoltyǵynan demep, eńsesin tiktetýge atsalysatyn. Bul – halqymyzdyń boıyndaǵy asyl qasıetteriniń biri bolatyn.

Halqymyz óz urpaǵyna qaıyrymdylyqty jastaıynan úıretip, adamgershilik qasıetterge baýlyǵan. Bireýge jaqsylyq, jan-janýarlarǵa, tipti tabıǵatqa kamqorlyq jasaýdyń ózin qaıyrymdylyq iske jatqyzǵan. Basqanyń basyna túsken aýyrtpalyqty qabyldaý jáne ony bólisý, tipti is júzinde naqty kómek berý de qaıyrymdylyqqa jatady. Aýyzsýǵa muqtaj aýyl turǵyndaryna qudyq qazyp berý de – úlken saýapty is sanalǵan.

Búginde tek saýap meshit pen medrese salý desek, maǵynasyn kemsitken bolar edik. Sebebi qaıyrymdylyq qoǵamnyń áleýmettik salasynyń barlyǵynda júzege asyrylýda.

Elimizde qaıyrymdylyq qyzmetin júzege asyratyn kóptegen qorlar jumys jasaıdy.

Olardyń atqaryp jatqan is-sharalaryn biz kúndelikti BAQ-tan nemese áleýmettik jeliler arqyly bilip otyrmyz. Bireýleri naýqas jandarǵa qol sozyp jatsa, endi bireýleri jomarttyq tanytyp kópbalaly otbasyǵa páter kiltin tabystap jatyr. Osy rette muqtaj jandardy qashanda áleýmettik qoldaý, olardy qorǵaýǵa at salysý kún saıynǵy jumysymyz bolýy tıis dep oılaımyn. Tipti memleket ol úshin «Qaıyrymdylyq týraly» Zań qabyldady.

– «Qaıyrymdylyq týraly» Zańǵa tolyǵyraq toqtalsańyz?

– Elbasy 2015 jyly Bes ınstıtýttyq reformany iske asyrý boıynsha «100 naqty qadam» Ult Josparyn iske asyrýǵa, qaıyrymdylyqqa jáne ony yntalandyrýǵa arnalǵan quqyqtyq negizde «Qaıyrymdylyq týraly» QR Zańyna qol qoıdy.

Atalmysh zań qaıyrymdylyq salasynda týyndaǵan qoǵamdyq qatynastardy retteıdi. Maqsat – qoǵamdaǵy qaıyrymdylyqtyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn qalyptastyrý, qoldaý jáne nyǵaıtý jolymen qoǵamnyń ózindik uıymdastyrýyn damytýǵa yqpal etý bolyp tabylady.

Zańy 2-babynda qaıyrymdylyqtyń maqsaty men mindetteri naqty kórsetilgen. Onda qoǵamda «qaıyrymdylyqtyń rýhanı-adamgershilik qundylyqtaryn qalyptastyrý, qoldaý jáne nyǵaıtý arqyly qoǵamnyń ózin-ózi uıymdastyrýyn damytýǵa járdemdesý qaıyrymdylyqtyń maqsaty bolyp tabylady» delingen.

Qaıyrymdylyq maqsatyna kóptegen qyzmetterdi atqarýǵa bolady. Máselen beıbitshilikti, dostyq pen qoǵamdyq kelisimdi odan ári nyǵaıtýǵa járdemdesý, sondaı-aq ana men balaǵa qamqorlyq jasaý, mádenıet pen ónerge, ǵylym men sport túrlerin damytýǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetý, qorshaǵan ortany qorǵaý  jónindegi is-sharalardy jáne t.b. qaıyrymdylyq túrlerin iske asyrý jan-jaqty kórsetilgen. Zań aıasynda elimizde qanshama mesenattyq qyzmette júzege asyrylýda.

Bul Zańdy qabyldaý istiń basy ǵana. Al búginde qujat elimizdegi qaıyrymdylyqty jandandyryp, qazaqstandyq qaıyrymdylyq dástúrlerin jańǵyrtýǵa jáne sol arqyly azamattyq qoǵamnyń shoǵyrlanýyn qamtamasyz etedi dep oılaımyn. 

– QR «Qaıyrymdylyq týraly» Zańynda «Mesenat» máselesi aıtylǵan eken. Kimdi mesenat dep aıtýǵa bolady?

– «Adamdy adam etetin — meıirim men qaıyrym» — degen danalyq sóz bar. Iаǵnı, osy sózdi únemi jadynda ustaıtyn, aınalasyna qaıyrym-qamqorlyqpen qaraıtyn jandardy mesenat dep aıtar edim.

Zań boıynsha mesenat – mesenattyq qyzmetti júzege asyratyn tulǵa, al mesenattyq qyzmet – «Qaıyrymdylyq týraly» Zańǵa sáıkes ǵylymdy, bilimdi, mádenıetti, ónerdi, sporttyq sheberlikti damytýǵa, qoǵam men memlekettiń tarıhı jáne etnomádenı ıgiligin saqtaýǵa óziniń izgilik erki negizinde qaıyrymdylyq kómek kórsetý jónindegi qyzmeti bolyp tabylady.

Jalpy ǵylym tilinde mesenat dep bilim men ónerdiń damýyna materıaldyq kómek kórsetken tulǵany aıtamyz.

Qoǵamda mesenattardyń kóp bolýy – elimizdiń ekonomıkasy damyp otyrǵanynyń bir kórinisi.

Tarıhtan kóptegen mesenattardyń esimin bilemiz. Shejirelik derekterge zer salsaq, olar ózderiniń kómegin kóbinise bilimge jumsaǵan. Oqý oryndaryn ashyp, mektep-medreseler turǵyzyp, halyqtyń oqý-aǵartý isine úlken eńbek sińirgen, ıaǵnı olar bilimge qoldaý kórsetý arqyly ult bolshaǵynyń negizin saldy.

Mesenattyq pen qaıyrymdylyqtyń dástúrleri qazaq jerinde ejelden beri taraǵan.

Áńgimeni áriden tarqatatyn bolsaq Bókeı ordasynyń sońǵy hany Jáńgir han halyqty aǵartý isine úlken úles qosty, mektep ashty, onyń jylsaıynǵy barlyq materıaldyq  qajettilikterin ózi qamtamasyz etip otyrdy.

Qunanbaı qajynyń 1824 jyly saldyrǵan meshiti men 1876 jyly Mekke qalasyna salǵan qonaq úıi halyqqa uzaq jyldar boıy qyzmet etken.

Syr óńirindegi Qaljan ahýn óz qarajatyna  meshit-medrese  salyp, jastardyń bilimdi bolýyna septigin tıgizgen.

Aqsý jerinde ult rýhanııatyna úles qosqan Esenqul Mamanovtyń qarajatymen ashylǵan Mamanııa medresesin de erekshe aıtýǵa bolady.  Bul – qazaq tarıhyndaǵy bilimge salynǵan ınvestısııanyń bastaýy bolatyn.

Sonymen qatar, 1914 jyly Esenqul Mamanov «Aıqap» jýrnalynda «Romanǵa báıge tigemin» dep ashyq hat jarııalaýynan qazaqtyń ádebıetine degen qamqorlyǵyn ańǵarýǵa bolady.

HIH ǵasyrdyń aıaǵy men HH ǵasyrdyń basynda qazaq baılarynyń joǵarǵy oqý oryndarynda oqyp jatqan qazaq jastaryna shákirtaqy taǵaıyndaýy, demeýshilik jasaýy bul da mesenattyq qyzmet. Máselen, Alash qozǵalysynyń kórnekti qaıratkeri Jansha (Jahansha) Dosmuhamedov Syrym batyrdyń shóberesi Salyq Omarovtyń qarjylaı kómegimen Sankt-Peterbýrg ýnıversıtetiniń zań fakýltetin bitirgen.

Taǵy bir mysal, qazaqtyń uly jazýshysy Muhtar Áýezov 1918 jyldan bastap shyǵarǵan «Abaı» atty jýrnaldyń materıaldyq shyǵyndaryn aýqatty Qarajan Úkibaev kótergen. Aıta bersek júzdegen mysaldardy keltirýge bolady. Bulardyń barlyǵy bir sózben aıtqanda mesenattar.

Qazirgi zaman mesenattarynyń ishinde de maqtanyshpen aıta alatyn esimder barshylyq. О́z attaryn atamaı, qarapaıymdylyǵyn saqtap, qaıyrymdylyǵyn jasyryp qalýdy jón sanaıtyn jekelegen adamdar da kóp. Olardyń bul isin naǵyz keń júrekti azamattyq is der edim.

Demek qazaq topyraǵynda mesenattar az bolmaǵan. Búgingi kúnniń ózinde ártúrli salalar boıynsha úzdiksiz qolynan kelgenshe qaıyrymdylyq jasap kele jatqan azamattarymyzben maqtana alamyz.

Tipti, ózińizge belgili elimizde 2007 jyldan beri úzdiksiz ótkiziletin «Altyn júrek» qoǵamdyq syılyǵy da talaı mesenatty qazaqqa tanytty. Eldiń arasynda elenip, halyqtyń rızashylyǵyna bólenip júrgen jomart jandardyń jumysy kópshilikke tanystyrylyp, «jyl mesenaty» degen ataqqa ıe bolýda.

«Az jaqsylyq jasaǵanǵa da kóp raqmet aıtý paryz» – degen eken J.Balasaǵun. Bizdiń halqymyz jaqsylyqty jasaı da bilgen, jaqsylyq jasaǵan adamǵa rahmetin aıta da bilgen.

Tipti ulttyń ultqa jasaǵan qamqorlyǵyn da qaıyrymdylyqqa jatqyzýǵa bolady. Halqymyz «Adamdardy qany ǵana emes, jaqsy isteri de týystyrady» – degen eken. Qazaq jeri men jurty bastaryna qara túnek kún týǵanda talaı ult ókilderine pana boldy. Zorlyqpen, kúmánmen jer aýdarylǵan nemister, kárister, sheshender, t.b. ult ókilderin halqymyz úıiniń bir bólmesine kirgizdi, bir úzim nandy bólip jedi. Bul da qaıyrymdy isterden.

– Sóz sońynda Dinı birlestikterge, olardyń qaıyrymdylyq jumysyna qatysty aıta ketseńiz?

– Elimizde túrli konfessııa ókilderi árdaıym ózderiniń ýaǵyzdarymen adamdarǵa jalpy adamgershilik qundylyqtardy, qoǵamdaǵy dinı tanym, túsinik normalarymen qatar, biz aıtyp otyrǵan qaıyrymdylyq máselesin de nasıhattap keledi. Ásirese elimizde ıslam jáne pravoslavıe dininiń ókilderi qaıyrymdylyq sharalaryn jarııa túrde atqaryp keledi.

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń kúndelikti jumys baǵyttarynyń biri qaıyrymdylyq sharalaryn jıi ótkizý, qamqorlyq aksııalaryn uıymdastyrý ekendigi belgili. Járdemge muqtaj qanshama otbasy meshitterdiń kómegine júginýde. Tipti kópbalaly januıalarǵa, jalǵyz basty analarǵa alyp berip jatqan páterleri týraly da kópshilik habardar.

Orys pravoslavıe shirkeýi de úlken qaıyrymdylyq sharalarmen aınalysady. Balalar úıi, qarttar úıi, gospıtaldar men aýrýhanalarǵa kómek kórsetedi. Mysalǵa, Almatyda Rojdestvo, Pasha meıramdaryna qatysty qaıyrymdylyq, Kırıll men Mefodıı kúnderine qatysty aǵartý sharalary ótkizilip keledi.

Sondyqtan elimizdegi barlyq dinı birlestik ókilderi árqashanda qaıyrymdylyq jasap, izetti is atqarýǵa atsalysýy kerek dep oılaımyn.

– Maǵynaly suhbatyńyzǵa rahmet. Qyzmetińizde tek sáttilik bolǵaı!

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Hat qorjyn (23.09.2019)

Qoǵam • Keshe

Qostanaı qysta tońbaıdy

Aımaqtar • Keshe

«Mal da joq, qaıyr da joq»

Qazaqstan • Keshe

Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Rýhanııat • Keshe

Aqyn toıyna daıyndyq qalaı?

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar