Rýh kúshi

Qara shal ózine deıingilerden ilge­nin aıtady. О́zine deıingiler de ózi­ne deıingiden estigen. Qaı-qaı zamanda aıtylypty osy sóz? Kim tergegen? Onyń alǵashqy avtory – halyq. Bilerimiz osy ǵana. Bir adamnyń basynan ótken ómir­den ǵana alynbaıtynyn da bilemiz. Ǵa­syrlardan kele jatqan kep. Ábden dálel­denip, aksıomaǵa aınalǵan uǵym. Ol aksıomaǵa ótý úshin de sansyz ǵasyr­lar kerek bolǵan shyǵar.

Rýh bar jerde el, halyq bar. El men ha­­lyq syıǵan jer bar. Eger osy elde, osy jerde jaralǵanymyz ras bolsa, osy ha­lyqtyń ishinen shyqqan uly bolsaq, kólin qorǵaǵan qyzǵyshtaı qaırat qyl­masaq, tiri bolyp keregi ne? El men jer­diń shylaýyna oralyp, qorlyqqa da, azapqa da tózip, taban tirep turyp alýy­myz kerek qoı. Eńsemizdi túsirmeı, túp­ki jeńis bizdiki dep úmit otyn keý­dege tutandyryp, Mahambet tárizdi «kún­­derdiń kúni bolǵanda bas kesermin ja­syr­mannyń» isin istep, azattyqtyń bolat kezdigin ashý men yzaǵa malyp, ke­zeńimizdi kútpeımiz be. Qazaqtyń tózimi buǵan jetti, shynynda da. Kezeńi týǵanda aq almastaı atyldyq!

Qazaq halqy HVIII-HH ǵasyrlar ara­lyǵynda eki birdeı zor maıdandy kórdi. Otan soǵysy men Uly Otan soǵystary esimizde qaldy. Ekeýinde de halqymyz qyryldy, qanǵa batty. Ekeýinde de eli­miz egildi, janǵa batty.

Rýhtyń beriktigi, tutastyǵy tyń já­ne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý kezinde de maq­satqa jetkizdi. Jaratylysynda baýyr­mal meıirban qazaq balasy tyńǵa kel­genderdi óz baýyrlaryndaı jyly qarsy aldy. Jerimizden jer berdik. Aralasyp ketkenimiz sonshalyqty, biz turǵan jerde olar bizden birneshe ese kóp halyqqa aınaldy. Tilimizdi de aralastyryp jiberdik.

1921-1922 jylǵy, 1931-1932 jylǵy qat­ty asharshylyqta Torǵaı halqy bas saýǵalap bosyp ketti. Beısharalarǵa esh­qan­daı kómek uıymdastyrylmady. Elge náýbet tóngende, er-azamattar ne bi­tirdi?

Genosıdtik saıasat qurbany bolyp qalyń qazaq kete bardy. Qostanaıdyń túbindegi Vorobevka orys sharýalary me­­kendegen qonys sap-saý aman qaldy da, sonyń irgesindegi 4-5 shaqyrymda or­nalasqan Bekbergen aýylynyń 62 otbasy túgel ashtyqtan qyrylyp ketti, nebári bir-eki bala ǵana orman kezip, shóp jep, tamyr jep ómirin jalǵastyryp áket­ti. Sol aman qalǵan bala Baqytkereı Ábi­taevpen kózi tiri kezinde kezdeskenbiz, sol aıtqan. Rýhy basylyp qalǵan qazaq ól deseń óldi, tur deseń turdy. Rýhty kóteretin er-azamattar ustalyp ketti.

Torǵaıdyń ash-aryqtary soltústik­tegi astyqty óńirge qaraı aǵyldy. Jet­kenderi jetti, jetpegenderi jetken je­rinde kómilmeı qaldy. Áýlıekól ken­tindegi qazirgi avtovokzal turǵan jer onda tasqyn sý ótetin saı ańǵary eken. Torǵaıdan júdep-jadap, moıny yr­ǵaıdaı, bıti torǵaıdaı bolyp jetken qur súlderi qalǵan ash-aryqtar arqasyn saıdyń jaryna berip, demalyp otyrǵan qalpy o dúnıelik bop kete barady eken. Aldyńǵy jyldary jasy toqsanǵa kelgen, kezinde belsendi komsomol bolǵan orys ájemiz asharshylyq jyldaryn es­ke túsirip, osy jaıttardy aıtyp ber­di. «Ashtan ólgenderdi kómetin komıs­sııa, kúsh-kólik uıymdastyrdyq. Kom­somoldar arbaǵa tıep, jalpy molaǵa jet­kizip úlgere almaıtynbyz. Ash-aryq­tar ústi-ústine qaptap kelip jatady, demalamyz dep qısaıa ketkennen turmaıdy. Jaǵdaıymyz solaı edi» degen keıýana.

Sol bosqyndar bir tilim nan, bir qa­syq sýǵa zar bolǵan, daladaǵy qurt-qu­myrsqa, qara tyshqandy talǵajaý etýge de shamalary kelmeı, ózegin ash­tyq alyp ketken el adamdary edi. Al ashar­shylyq qurbandaryn qańǵytqan – taǵdyr taýqymeti. Arasy jer men kók­teı ǵoı. Olardyń esi shyqty, jantalas­ty, bar tapqany ala túzdi betke alyp jan saýǵalaý boldy. Ondaı miskinderde rýh qala ma. Rýh saý dúnıede turady, saý­lyq ómirde qonaqtaıdy emes pe. Keıin, esterin jıǵan soń, 1954 jyldardan bastap olar týǵan jeri Torǵaıyna qaı­ta jınala bastady. Torǵaı dalasy ta­ǵy da toı-tomalaqqa toldy. Biraq ta­ ashar­shylyqta jegen quıqanyń dá­mi aýyzdan ketpeıdi degendeı, týǵan Torǵaıyna qaıta oralǵan ákelerimizde ashy ómirdiń zapyrany máńgilik qalyp qoıdy. Ol zapyran Torǵaıda naryq dú­nıesi bas­talyp, qarjy-qarajat joldary ja­bylyp, ómir ashy bola bastaǵan shaq­ta taǵy da júrekti aınytyp, ózin saq­tap qalý ınstınkti olardy jaıly jer­ler­ge qaıta qonys aýdarýǵa májbúr etti. Tor­ǵaıdyń 28 myńdaı halqynyń 10 my­ńy kó­ship ketti. Keıin, esteri kirgen soń týǵan jerine olar báribir oralar d­egen senimge ılanbaısyń. О́ıtkeni bul kósh­kinderdiń mentalıteti bólek. Di­lin­de de ózgeshelikter baıqalady. Qansha degenmen de, orys-ormanmen aralasyp ós­­kender. Ata-baba rýhynan aıyrylyp qal­­ǵandar.

Áńgimeniń bári ulttyq rýhqa kelip tireledi. Ulttyq rýhty ulttyń qanynda saq­tap qalý úshin, odan máńgilik ajyramaý úshin ómir súrip kelemiz ǵoı. Onyń mánisi – búgingi Qazaqstan elimiz! Ǵa­syrlar jelisinde jaıymyz qandaı bol­­ǵanda da, jettik, jetkizdik eldi. Bizben tarıhtas elderdiń talaıynyń qazir izi de joq. Rýhy kúlge aınaldy. Endi olar qaıtadan tirilmeıdi, ańyzdarda, er­tegilerde ǵana ómir súredi. Biz qazaq eli de solardyń kebin kııýge az-aq qal­dyq emes pe. Endi biz naǵyz rýhtyq ór­leý kezeńimizge engende, rýhymyzdy qa­nymyzda saqtap otyrǵanymyzda, jazataıym kóz jazyp qalýymyz da múmkin emes pe.

Rýh kúshi! Ol – dúnıeni jańǵyrtady, adamzat balasyn asqaq qııalǵa bóleıdi. El rýhy – onyń táýelsizdiginiń bas­ty kepili. El rýhyn tutastaı kóterip tur­ǵan ǵalamat kúsh ne desek, ol – bizdiń ózi­miz jaratylǵan ǵalamsharymyzdyń keńistigine syıymdylyǵymyz, qajetti­ligimiz, aldymen ózimizdiń qajet ekenimiz­­­­­­di seziný, odan soń, ózgelerdiń de baryn moıyndaý, bir-birimizsiz ómir súre almaıtynymyzdy bilý dep túsinemin. Eger meniń ózgelerge qajettiligim bolmasa, men shettep qalamyn, onan soń qaǵajý qalǵan meni áldekim ıektep áketedi. Eger men qajet ekenmin, olar menimen sanasady, óıtkeni men de olardyń ózderi tá­rizdi teń janmyn, eshkimdi basyndyra almaımyn. Jaratylysym kúshti. Ja­saǵan meni de eshkimnen qor qyp ja­ratpaǵan. Qor bolar bolsam, ol meniń ál­sizdigime, ózime baılanysty. Rýhym boıymda tolyp turǵanda, men kimge táýel­di bolmaqpyn.

Alaıda, Jaratqan da meni bosqa ja­­rata salmaǵan, boıyma rýh salyp jaratqan. О́mirdiń basqaǵa da, maǵan da bó­lisken qasıetin men nege qundap ustaı bil­meımin? Másele osynda! Rýhty únemi bıik ustaý menen eń birinshi talap etiledi. Men degenim – barsha qazaq qoı. Meniń osy ýaqytqa deıin ǵasyrlar qoınaýynan ótip kelgenim de, táýelsizdikti armandap jú­rip jeńip alǵanym da, bostandyǵym, ege­­mendigim, azattyǵym, óz jerim, óz elim deıtin maqtanyshym da rýhymnyń arqasynda saqtaldy. Osy rýh meni áli de sheksiz bıikterge shyǵarady. Rýhym tur­ǵanda, ómirdegi kezdesken anaý-mynaý qıyndyqtardan men asyp óte alamyn. Oǵan naqty mysal aıtaıyn. Jurttyń aýzynan túspeı júrgen, elimniń jazylmaı qyzyl shaqa kúıinde turǵan bir ja­rasy Arqalyq qalasynda sońǵy ret taǵy bir bolyp qaıttym. Bul – jartylaı ósh­ken qala! Soǵan qaramastan, osynda adam­dar turyp jatyr. Osy qalaǵa kóship kelýshiler de tabylyp jatyr.

– Jaǵdaı qalaı? – deseńizder, halyq: «Jaq­sy, jaqsy», – deıdi.

– Mynadaı jaǵdaıda da jaqsy ma? – deısiz.

– Byltyrǵy, aldyńǵy jyldardan jaqsy bolǵan soń aıtamyz ǵoı. Budan da jamanyna tózdik. Mynaý qaıran qala tý­ǵan jerimiz bolǵan soń, shydaýǵa tý­ra kel­­­di. Qazir jylý da, jaryq ta be­riledi. Qala­nyń jylýsyz bóligin bólip tas­tadyq qoı.

– Bul qaladan ne kúnkóris tabasyzdar?

– Zeınetaqy, járdemaqyny ýaq­tyly alyp turamyz. Aýylda da osy tirlik qoı. Áıteýir aqshaǵa munda baza­ry bar ǵoı, – deıdi halyq.

Tozyp, bitip jatyr deseń de, el Ar­­­­­qa­lyqty qımaı qalyp qoıǵan. El­­diń rýhyn Arqalyq ustap otyr eken. Arqalyqty ustap otyrǵan – osy ha­lyq. Pedagogıkalyq ınstıtýt­ty us­tap otyrǵan da – osy halyq. Ha­lyq­ty ustap qalǵan – pedınstıtýt, ın­fra­­qu­rylymdar. El men qala rýhtasyp ket­ken. Birinsiz-biriniń kúni joq. Ar­qalyqqa syrttan kelgenderdiń bári kelgen jaǵyna áldeqashan taıyp turǵan. Al ol taıyp turǵandar Arqalyq týraly ne­she túrli surqııa áńgimelerdi taratty. О́ziniń halqy – qalasy ólip jatsa da emirenip baýyrynda qalyp qoıdy. Mine, ashy shyndyq osy.

Sonda bulardy tebirentip otyrǵan ne? Árıne, eliniń óshpegen rýhy! Ol rýh áli óshken joq! О́ship, ólip qalýy da múmkin ǵoı. Ulttyq rýhtyń ózi týǵan jer­ge degen mahabbattan tura ma deısiń. Shynaıy mahabbat qana rýhymyzdy jar­qyrata túsedi. Arqalyqtyqtardyń esh­teńege qaramastan, óz qalasyn saqtap otyrǵandary – sonyń belgisi. Áıtpese, Arqalyqta bolmaı, ony kórmeı, tylsymyn túsinbeı, bul qalaǵa syn taǵa berý adamgershilikke jatpaıdy. Oǵan kómektesýimiz kerek, ulttyq rýhymyz­dy ony kóterýge jumsaýymyz adaldyq bo­lar edi. Arqalyqtyń endigi qajeti joq deýshiler bar. Bári de bosqa sóı­leıdi. Halyq otyrǵanda, eshqaıda qoz­ǵa­lmaımyz, bizge osy Arqalyq ómir­ge jaraıdy dep, ony súıgen eli bar­da, Ar­qalyq qaıda ketpekshi. Rýh kú­shi ony osylaı ustap otyr. Rýh kúshi bar­lyq jerde osylaısha bolsynshy, mur­ty­myzdy balta shappaıdy!

 Esengeldi SÚIINOV,

 aqyn, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi

 NUR-SULTAN