Onda BK(b)P Ortalyq komıtetiniń, BK(b)P Qazaq ólkelik komıtetiniń dırektıvalary, redaksııa boıynsha buıryqtar, redaksııalyq alqa jáne alǵashqy partııa uıymdary otyrystarynyń hattamalary jınaqtalǵan. Sonymen qatar jumys josparlary, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń anyqtamalary, jýrnalıstik zertteýler maqsatynda júrgizilgen hattar, maıdangerler men tyldaǵy ómir týraly, maıdanǵa qarajat jınaý týraly hat almasýlar, maıdangerler hattary saqtalǵan. Qazaqstandyq Keńes Odaǵynyń Batyrlary týraly maqalalardyń qoljazbalary túpnusqa túrinde jınaqtalǵan. Qujattardyń hronologııalyq sheńberi 1939-1991 jyldar aralyǵyn quraıdy.
Sonymen qatar atalǵan qorda 1942 jyly gazettiń jaýapty redaktory Ámir Qanapınniń qoly qoıylǵan 1942 jyldyń 3 qazanyndaǵy Sábıt Muqanovtyń tilshi qyzmetinen bosatylýy týraly buıryǵy saqtalǵan. Odan bólek gazet redaksııasynyń shtat kestesi, tilshiler, shtattan tys tilshiler tizimderi berilgen. Bir aıta keterligi, soǵys jyldaryndaǵy redaksııa hattamalary latyn qarpimen jazylǵan.
«Egemen Qazaqstan» gazeti tarıhyna qatysty qujattar №139 «BK(b)P Qyrǵyz oblystyq komıteti», №141 «BK(b)P Qazaq ólkelik komıteti», №708 «Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń» qorlarynda da kóptep kezdesedi.
1921-1925 jyldary aralyǵyndaǵy qujattardy №139 «BK(b)P Qyrǵyz oblystyq komıteti» qorynyń quramynan tabýǵa bolady. Mysaly, 1922 j. ótkizilgen RK(b)P Qyrǵyz oblystyq komıteti prezıdıýmy otyrysynyń hattamasynda baspasóz organdaryn mekemelerge tirkeý týraly másele tyńdalyp, «Eńbekshil qazaq» gazetin Qazaqstan Ortalyq saılaý komıtetine tirkeý týraly sheshim qabyldanǵany týraly qujattar saqtalǵan. Sol iste Sáken Seıfýllındi gazettiń jaýapty redaktory retinde taǵaıyndaý týraly Prezıdıým otyrysynyń sheshimi de bar.
Qyrǵyz oblystyq komıteti qorynyń qujattarynyń arasynda 1924 jyly 23 jeltoqsanda komıtet sheshimi boıynsha sol kezdegi «Eńbekshi qazaq» Qyrǵyz ólkelik gazetiniń redaktory etip Smaǵul Sádýaqasulynyń taǵaıyndalýy týraly málimet berilgen. Qujattardan sol kezde gazetke jazylý quny 8 som quraǵanyn kórýimizge bolady.
№141 «BK (b) P Qazaq ólkelik komıteti» qorynda 1925-1937 jyldar aralyǵyndaǵy gazet redaksııasyna qatysty qujattar kezdesedi. Olardyń biri − 1932 jyldyń 25 sáýirinde Qazaq ólkelik komıteti bıýrosy otyrysynda Ǵabbas Toǵjanovtyń oqýǵa ketýine baılanysty «Sosıaldy Qazaqstan» gazetiniń redaktory etip Aıtmuhammed Mýsındi, al Ǵabıt Sarybaevtyń redaktordyń orynbasary etip taǵaıyndalýy týraly sheshim bar.
1932 jyldyń 13 aqpanyndaǵy Qazaq ólkelik komıteti hattamasynan redaksııa janynda sany 25 adamǵa arnalǵan rezervtik gazet jumysshylaryn daıyndaý boıynsha 1,5 aılyq kýrs jumysynyń bastalǵany týraly málimetter bar.
Taǵaıyndaý qujattaryna kelsek, 1935 jyldyń 23 qarashasyndaǵy Qazaq ólkelik komıtetiniń otyrysynda Ǵabıt Músirepovti «Sosıaldy Qazaqstan» redaktory ornynan bosatyp, ýaqytsha Smaǵul Sádýaqasovty redaktor etip taǵaıyndaý týraly hattama saqtalǵan. Sonymen qatar gazet atynyń ózgertilýine baılanysty 1937 jyldyń 26 sáýirindegi «Asa qupııa» grıfi qoıylǵan Qazaq ólkelik komıtetiniń qazaq ádebı tilinde qabyldanǵan termınologııaǵa sáıkes «Sosıaldy Qazaqstan» gazeti budan ári «Sosıalıstik Qazaqstan» atalýy týraly sheshimi bar.
№708 «Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń» qorynda 1937-1991 jyldar aralyǵyndaǵy qujattar jınaqtalǵan. Qor qujattaryna súıensek, Uly Otan soǵysyna deıin 58 myń dana bolyp shyǵatyn «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń taralymy 1948 jyldyń 1 qańtarynda 44 myńnan 100 myń danaǵa deıin ulǵaıtylǵanyn baıqaýymyzǵa bolady.
Qujattardan bólek Arhıvtiń №896 «Fotoqujattar jınaqtamasy» qorynda sırek kezdesetin fotosýretter de bar, mysaly 1924 jylǵy jasalǵan gazet redaksııalyq alqasy músheleriniń sýreti.
1998 jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvin jeke tektik qujattarmen tolyqtyrý maqsatynda jeke qorlar bólimi quryldy, onda otbasy, jeke azamat ómiri men qyzmeti barysynda jınaqtalǵan tarıhı-mádenı turǵydan qundylyǵymen erekshelenetin qujattar toptastyrylǵan. Búgingi kúnde Arhıvte 71 jeke tektik qor jınaqtalǵan, solardyń ishinde ekonomıst, qoǵam qaıratkeri, Orazaı Batyrbekovtiń qorynda ómiri, jumys jaǵdaıy, qıynshylyqtar men jetistikterin beıneleıtin estelikteri saqtalǵan. Estelikterinde ol alǵash eńbek jolyn bastaǵan «Sosıalıstik Qazaqstan» gazeti redaksııasyna alǵysyn bildiredi: «Men, 1937 jyly Qarsaqpaı orta mektebiniń birinshi synybyna qabyldandym, al 1941 jyly ákemniń óliminen keıin ápkemniń qaraýyna ótip, Almaty qalasyna kóship kettim. Sol jyly №18 orta mekteptiń besinshi synybyna qabyldandym» dep jazǵan. Eńbek jolyn 1943-1944 jyldary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaksııasynda kýrer, korrektordyń kómekshisi bolyp bastaǵan. Osy qyzmet ýaqytyn Orazaı Batyrbekuly óziniń «Taǵdyr tolqynynda» kitabynda bylaı dep eske alady: «[…] 1943 jyly 6-synypty bitirip, jazǵy kanıkýlǵa shyqqanda apam meni «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń redaksııasyna jeńil-jelpi jumysqa ornalastyrdy. Jeńil-jelpi deıtinim, redaksııaǵa áýeli hat tasýshy (kýrer), odan keıin eki jyldaı podchıtchık boldym. Oqýdan qalǵam joq. 1943 jyldyń jazynda Almatyǵa Keńes Odaǵynyń Batyry Málik Ǵabdýllın maıdannan demalysqa keldi. Redaksııada kezdesý bolyp, mol dastarqan jaıyldy. Men de qatysyp, berilgen tapsyrmany tııanaqty oryndaýǵa tyrystym. Bir ýaqytta Batyrdyń kózi túsip, shaqyryp alyp, kimniń balasysyń dep suraǵanda: «Eshkimniń balasy emespin, redaksııanyń qyzmetkerimin», dep jaýap bergenime jaqyn otyrǵan kisiler kúlgeni bar. Sol kezdesýden keıin Málik aǵa redaksııa basshylaryna: «Myna balany júgirte bermeı, oqýynan qalmaıtyn qyzmet taýyp bergen durys bolar», − depti. Sol sebep bolǵan bolar, bir kúni redaktordyń orynbasary Toıǵanbaevqa gazettiń terilgen betin aparyp edim, ol maǵan: «Osy sen gazettegi jazylǵandardy durys oqı alasyń ba?» − dedi. Men: «Árıne, oqı alamyn», − dedim. Janynda sol kezdegi redaksııanyń partııa turmysy bóliminiń meńgerýshisi Ǵumar Aqqulov aǵaı otyrǵan. Qolyma ustatqan gazetti azdap oqyp bergesin Toıǵanbaev: «Mynaý saýatty ǵoı, podchıtchık jumysyna aýystyrsaq qalaı bolady», degende Aqqulov aǵaı «óte durys» dedi. Aldaǵy ómir belesterine jol ashyp bergen de «Sosıalıstik Qazaqstannyń» ortasy, sol kezdegi gazettiń ujymyndaǵy aǵalar men apalarymnyń bárine rızamyn».
«Egemen Qazaqstannyń» ár ýaqyttaǵy basshylarynyń, qyzmetkerleriniń jeke isteri de arhıv qorynda saqtalǵan. Mysaly, Ǵabıt Músirepov, Smaǵul Sádýaqasov, Sáken Seıfýllınniń jeke isparaqtary qundy derek kózi bolyp tabylatyny sózsiz.
Memleket basshysynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda usynylǵan «Arhıv – 2025» jobasy aıasynda Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi «Egemen Qazaqstan» gazetiniń jaryq kórgenine 100 jyl tolýyna oraı qujattardy iriktep, qujattar jınaǵy túrinde basyp shyǵarýdy josparlap otyr. Bul jumystar Qazaqstannyń baı tarıhyn keńinen tanyp, odan ári zerttep, nasıhattaýǵa baǵyttalǵan.
Raýshan MYRZAQULOVA,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń Qujattardy ǵylymı jarııalaý basqarmasynyń bas sarapshysy
