Aıtatyny joq, keńes bıligi tusynda qoǵamdyq sananyń oı-órisi, damý dıalektıkasy múlde basqasha bolatyn-dy. Kókeıdi sansyz suraq mazalaǵanymen, «teńdik ápergen» kompartııanyń jaqsylyqtary bárinen basym bolyp kórinetin de turatyn. Tipti babalarymyzdyń ótkeninen bas tartqyzǵandyqtan tarıhymyzdy, «qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan zamandy» Qazan tóńkerisinen bastap oqydyq ta. Halyq ishindegi saýattymyzdyń ózi 4 paıyzdyń aınalasynda dep tujyrymdadyq. «Oqý ótip ketken» ǵalymdarymyzǵa deıin osy tóńirekti shıyrlaı berdi, áıteýir bilim alǵan qazaqtardyń qarasyn osy shamadan asyrmaı-aq qoıdy.
Sonda ǵoı daraboz Baýyrjan Momyshulynyń qaharyna minip 1944 jyly Almatyda, Ǵylym akademııasynda ótken alqaly jıynda qazaq oqyǵandaryna shúıligetini. «Men: «Biz mal edik, qarańǵy edik» – dep soǵatyn keıbir sheshensymaqtarǵa qatty ashý-yzam keledi... Sol kezde, ıaǵnı ótken ǵasyrda ómir súrgen bizdiń keıbir handarymyz ben bılerimizge, memleket qaıratkerlerimizge baılanysty da osyndaı kózqarasta boldyq, al bizde han eken, demek anturǵan dep qaraıtyn uǵym-túsinik boldy. Munyń ózin parasattylyq edi dep kim aıta alady – sóz joq, eshkim aıta almaq emes. О́ıtkeni Kenesarydan onyń kózqarasynyń Marks kózqarasymen sáıkes kelýin talap etýge bolmaıdy! Olar óz zamanynyń memleket qaıratkerleri ári jaqsy adamdary bolǵan, sirá muny teriske shyǵarýǵa bolmas jáne de olardy maqtanysh etýimiz kerek – olar halyqtyń abyroıy ǵoı».
Jetpis bes jyl buryn osyny aıtýdyń ózi batyrlyq ekenin, parasattylyq ólshemi ekenin uǵasyń búginde. Momyshuly aıtqanymen, qoǵamdyq sana túbegeıli kommýnıstik ıdeologııadan arylyp, birjola at quıryǵyn úzise qoıǵan joq. Biraq ult zııalylarynyń osyndaı batyl áreketi arqasynda árbir oıly azamattyń mı qatparynda «Biz kimbiz?» degen «búlikshil suraqtyń» boı kótergeni belgili.
Sóıtse, sanaǵa silkinis ákeletin sál ǵana dúmpý bolsa, sańylaýy bar jandar halqynyń ótkenin oısha sarapqa salyp, tarazylaı alady eken-aý. Sosıalızm ornamasa da, kompartııa qamqorlyq jasamasa da, sonshalyqty kóshten qalyp, ashtan óletindeı halyq emes ekenbiz ǵoı. Jan-jaqtap jyrymdap, bir-bir pushpaǵy kórshiles elderdiń enshisine ketken kúnniń ózinde babalarymyzdan muraǵa qalǵan aýmaq búginde tórtkúl dúnıe boıynsha tarazylaǵanda toǵyzynshy aýmaq bolyp sanalady emes pe. Al osy aýmaqty aman saqtap, urpaqqa amanattaý úshin babalarymyz ǵasyrlar boıy kúresip keldi. Kúresten kóz ashpaǵan dese de bolady-aý. 300 jylǵa jýyq Jońǵarmen, Reseı patshalyǵymen aradaǵy soǵys bir bólek te, Keńes ókimeti tusyndaǵy jetpis jyldyń zardaby aldyńǵylardan áldeqaıda aýyr-syndy.
Keńes ókimetin ornyqtyrý kezinde qazaqtyń 50 paıyzyna jýyǵy qyrylǵanyn arhıv qujattary búginde taıǵa tańba basqandaı áıgilep otyr. Keńes ókimetin, kedeıler ókimetin qazaq dalasynda qýana qarsy alǵandar qarasy az bolypty. Zorlyq-zombylyqqa, kúshtep ujymdastyrýǵa súıengen bılikti kim jaqsy kórsin?
«Túrik halyqtarynyń uzaq tarıhynda olardyń oılaý júıesine, psıhıkalyq jan dúnıesine erkindik sezimi aıryqsha berik uıalaǵan deýge bolady... Nomadtardyń ishki qoǵamdyq qurylymy da árbir jeke jandy óte qatań normalarmen kúrmep ustaýǵa negizdelmegen. Otyryqshy elderdegi avtokratııalarmen salystyrǵanda ol júıe jeke adam úshin birshama bosań. Olardyń negizgi baılyǵy – malǵa jekemenshik ınstıtýty ornyǵyp, al jaıylym, t.b. jerler taıpa-rýlardyń ortaq paıdalanýynda saqtalǵan zamandardyń jekemenshigi ony basqalardan da, baı-feodaldardan da táýelsiz etti. Handardyń bıligi, ıaǵnı ortalyq bılik óktem bola alǵan joq. Nomadtarda qulshylyqtyń klassıkalyq formasynyń bolmaý sebebi de sondyqtan» deıdi fılosofııa ǵylymdarynyń doktory Q.Ábishev. En dalany erkin jaılaǵan kóshpendiler erkindiginiń ózi basybaılyqtan ada bolýmen astasyp jatyr emes pe?
Aqıqatynda da orys patshasy bodandyq buǵaýyndaǵy halyqtardyń eńse tikteýine eshqandaı múmkindik bergen joq. Árıne eń aldymen baılyǵyn, shuraıly jerlerin ıemdenýden týyndaǵan áreket edi bul. Jergilikti halyqtyń orys ishine sińisýine, basqa dindegilerdiń, onyń ishinde musylmandardyń pravoslavıe dinin qabyldap, shoqynýyna alǵysharttar jasap baqty. Onysy bılik deńgeıinde ashyq aıtyldy da. Patsha manıfesteriniń birinde: «Memleketti nyǵaıtý úshin qurylǵan Memlekettik Dýma rýhy jaǵynan orystyq qalypta bolýy tıis. Bizdiń derjavanyń quramyna kiretin basqa halyqtardyń Memlekettik Dýmada óziniń ókilderi bolýy qajet, biraq olarǵa taza orystardyń máselelerin sheshýge aralasatyndaı múmkindik berilmeýi kerek» (1907, maýsym) degendi oqýǵa bolady. Endeshe, Reseı Memlekettik Dýmasyna qazaq dalasynan saılanǵan depýtattardyń kún tártibine qoıǵan máselesi áý bastan-aq sátsizdikke ushyraıtyny aldyna ala kesip-piship qoıylǵandyǵyn osydan-aq ańǵarýǵa bolady. Basqalaı aıtqanda, derjavalyq qıturqy saıasat uly orys múddesi úshin qalǵan halyqtardy qurbandyqqa shalýdy ustanǵandyǵy taǵy málim.
Memlekettik Dýma demekshi, oǵan depýtat bolyp saılanǵan Muhametjan Tynyshpaev: «Úkimettiń (Patsha úkimeti – avtor.) nege umtylyp otyrǵany túsinikti: birinshiden, uzaqqa sozylǵan jáne jabaıy qýǵyn-súrginniń arqasynda tilin, dástúrin, dini men tabıǵı bolmysyn qýdalaý arqyly qyrǵyzdardy jalpy jeke ult retinde joıý jáne búkil ólkeni orystandyrý; ekinshiden, ártúrli ákimshilik sharalar, ókimder men erejeler arqyly qyrǵyzdardy (qazaqtardy – avtor.) quqyqsyz, zańsyz buqaraǵa aınaldyrý; úshinshiden, olardyń qany sińgen, súıegi jatqan óz jerinen aıyryp, mıdaı dalaǵa jáne qunarsyz jerlerge, ajal qushaǵyna qýyp tyǵý. Minekeı, qyrǵyzdar burynǵy táýelsizdigi men bostandyǵynyń ornyna, beıbit turǵyda jáne qantógissiz orys bodandyǵyn qabyldaǵany úshin qaıtarymǵa osyǵan ıe boldy» dep aıtqan-dy.
Reseı patshasynyń osyndaı ozbyrlyǵynan ábden zárezap bolǵan halyq qyzyldardyń bılikke kelýinen jaǵdaıdyń jaqsaryp, beıbit ómir súretin kezeńnen úmittengeni taǵy belgili. Alaıda, bolshevıkterdiń maqsat-muraty patshalyq Reseıdiń shovınıstik áreketinen alystaı qoıǵan joq-ty. Ony tarıh sahnasynda ústemdik qurǵan áýeli bolshevıkter, sosyn kommýnıster partııasynyń ústemdik saıasatynan aıqyn ańǵarýǵa bolady. KSRO-nyń muraǵattarda qattalǵan murasy, qujat ataýly osyny aıǵaqtaıdy.
Adam balasy áıteýir jaqsylyqtan úmitti. Otarlyq ezgiden ábden ozbyrlyq kórgen qazaq aýyldary bolshevıkterdiń jumaq ornatpasa da halyqty jarylqaımyn degen ýádesine kádimgideı aldanyp ta arbalyp ta qalǵan edi. Alaıda, kúshteýdiń kókesin, zorlyqtyń zardabyn bolshevıkter kórsetti emes pe?! Qalpyna kelip, bıligin ornyqtyryp alǵan Keńes ókimeti basqasha oılaıtynnyń barlyǵyn, ulty úshin janyn báske tigetinniń bárin saıasat sahnasynan birjola yǵystyrdy, ıtjekkenge aıdatty, lagerlerge qamatty, úshtiktiń úkimimen qurbandyqqa da shaldy. Alashtyń aqtańger jazýshysy Muhtar Maǵaýınniń tujyrymy aqıqattyń aldaspany sııaqty kórinetini de sondyqtan: «1917 jylǵy Fevral revolıýsııasynan soń, tatý-tátti qalypta, beıbit jaǵdaıda, árbir ulys óz týyn kóterýge tıis edi. Biraq aqtar da, qyzyldar da buǵan jol bermedi. О́zara qyrqysa otyryp bir máselede yntymaq tanytty – ult aımaqtaryndaǵy qozǵalys ataýlyny tunshyqtyrdy. Aqyry, álemdik qasapta eshkimdi aıamaǵan bolshevıkter ókimet bıligin jeńip aldy. Bostandyq, teńdik, bu dúnıedegi jumaq degen jalǵan urandardy jamylyp, jer betindegi bir-aq halyqtyń – orys halqynyń bıligin ornatý jolyndaǵy qandy joryǵyn bastady».
«Zaýyt-fabrıka – jumysshylarǵa, jer – sharýalarǵa!» degen buqarany arbaǵan uran áý basta «ústem taptan zorlyq kórgen sorlylarǵa» Jaratqan kókten jibergen jarylqaýshynyń mıssııalyq qyzmeti ispetti kóringeni ras. Onyń ústine jumaq ómir ıdeologııasyna arbalǵandar qatarynda el ishindegi bedeldi tulǵalar da az emes-ti. Kedeı ortasynan shyqqandyǵyn maqtanysh etip, ózderin revolıýsııanyń sarbazdaryna balaǵan jandar bolshevıkterdiń joly qazaq halqyn jarylqaıtyn birden-bir jol dep qabyldaǵany taǵy bar. Qazaq oqyǵandarynyń joly osylaısha ekige jaryldy: biri – ult azattyǵyn murat tutqan alashshyldar bolsa, ekinshisi – kommýnızmge barar joldy tańdaǵandar. Qazaq qaıratkerleri tańdaǵan joldyń qaısysynyń durys- burys ekendiginen búginde saýaty bar kez kezgen pende habardar. О́kinishtisi sol, qazaq halqy buryn-sońdy Keńes ókimeti tusyndaǵydaı zulmatty bastan keshpegendiginde. Sheraǵańnyń shyndyqty aıtyp shyryldaıtyny da sol: «Imperııanyń (Keńestik kommýnıstik ımperııany aıtyp otyr – avtor.) ózi qandaı alyp bolsa, arany da sonsha kóp ashylmaq. Ol úshin jer betinde, aıtalyq, qazaq degen halyqtyń bolý-bolmaýynyń quny kók tıyn. Ol úshin qazaqtyń halqy emes, baı jeri kerek. Jerdi bosatyp, ıemdený kerek. Qazaq ta tiri jan, ońaılyqpen joıyla qoımaıdy. Sondyqtan da ımperııa ony dúrkin-dúrkin qyrǵynǵa ushyratty. Zeńbirektiń kúshimen. Qoldan jasalǵan asharshylyqtyń kúshimen» deıdi halyq jazýshysy Sherhan Murtaza. Osyndaıdan keıin ózderiniń bıligin ornyqtyrý úshin ozbyrlyq saıasatty júzege asyrǵan bolshevıkterdi qalaısha aqtaýǵa bolady?
О́tken ǵasyrdaǵy aqtańdaqtar aqıqatynan tolyqqandy habardar bolmaǵandyqtan Keńes Odaǵy quramynda bolǵan kezimizdi áli kúnge deıin ańsaıtyndar bar. Bolshevıkterdi qazaq halqynyń kózin ashqan, mádenıetke jetkizgen uıym retinde baǵalaıdy. Qudaı-aý, halqyńdy qynadaı qurǵan bılikke sonshalyqty tabynýǵa bola ma? Bizdiń tarıhtan beıhabar bolǵandyqtan osyndaı kózqaras qalyptasyp otyr deıtinimiz de sol. Áıtpese, tarıhı qujattarmen tanysa otyrsańyz, Keńes ókimetiniń qabyldaǵan qujattarynyń barlyǵy qazaq halqyn toz-toz etýge, bas kótererlerin qurbandyqqa shalýǵa arnalǵan tárizdi kórinedi. 1928 jyldyń 27 tamyzyndaǵy baılardy kámpeskeleý jáne olardy jer aýdarý týraly dekretti oqyǵannan keıin osyndaı tujyrymǵa birjola toqtaısyń. Irgeli ulttyń jartysyna jýyǵyn qyrǵynǵa ushyratýǵa, qurban etýge bastamashy bolǵan da osy dekret.
Jalpy, basqanyń yqpalyndaǵy eldiń qashanda mańdaıynyń sory bes eli ekendigi belgili. Endeshe, otarshyldyqtyń tar jol, taıǵaq keshýinen ótken, «sosıalıstik realızmniń» qyspaǵynan aman qalǵan, «myń ólip, myń tirilgen» qazaq úshin ótkenniń ashy sabaǵy «myń birinshi ret ólýden» saqtandyrýy tıis.
Qazaq eli tarıh sahnasyna shyqqaly beri jeke handyq quryp, saıasatyn derbes júrgizgen kezeńder de bolǵan. Sosyn tizgininen aıyrylyp qalyp, bodan bolýyna da týra kelgen. Endigi jerde alpaýyttardyń qaqpaqylyna qaıta ushyrap, derbes bıliginen ajyrap qalmas úshin kemel saıasat júrgizý kerek. Baǵzy babalardyń arýaǵy razy bolsyn desek. Toǵyzynshy terrıtorııanyń toqymdaı pushpaǵy jatqa ketpes úshin. Darqan dalanyń baılyǵyn qazaq halqy kórýi úshin.
Qazirgi basty másele – qazaq qoǵamynyń órkenıetti jolmen damýynda. Damyǵanda da áleýmettik silkinisterdiń aldyn alatyn áleýmettik ádiletti qoǵam ornyqtyrýda bolyp otyr. О́ıtkeni, áleýmettik ádiletsizdik beleń alǵan kez kelgen qoǵamda silkinisterdiń boı kórsetetini belgili. Oǵan tarıh sabaqtary kýá. Sol sebepti táýelsiz eldiń tuǵyrynyń bıiktigi, myzǵymastyǵy qoǵamdaǵy ádilettilik degen barometrmen ólshenedi. Uly aqynnyń sózimen qaıyrar bolsaq, «Endi adamzat kúsh jarystyryp emes, aqyl jarystyryp órge basa alady. Al aqyldylyqtyń ólshemi – ádilettilik. Ádilet eshkimdi kemsitpeıdi, eshteńeniń obalyna qalmaıdy». Abaıdan asyryp aıta almaspyz sirá. Parasat paradıgmasynyń temirqazyǵy da osy bolmaq.
Jahandanýdyń yzǵary janymyzdy qarıdy. Kópvektorly saıasat kókeıdegi kózdegen maqsatymyzǵa jetkize me? Taǵy da alpaýyttyń biriniń yńǵaıynda ketip, qanjyǵasyna bókterilip júrmeımiz be? Álemge táýelsiz memleketpiz dep jar salǵanymyzben, derbes memleket retinde pálenbaı ǵasyrdan beri qalyptasqan keıbir elderdiń taǵdyr-talaıyn kórgende boıdy kúmán-kúdik bıleıtini taǵy bar. Ne istemek kerek? Azattyqtyń asýly belderiniń qandaı mehnatqa toly ekendigin túpsiz tereń bilimdarlyǵymen paıymdaıtyn Ábish Kekilbaıulynyń degenine osyndaıda qulaq qoıamyz taǵy: «Jas nárestege qaýip qandaı kóp bolsa, jas memleketke de qaýip sondaı kóp. Tatý-tátti ata-ana jas sábıiniń asty-ústine qandaı tússe, jas táýelsizdiktiń jolynda da jandy da, maldy da qııa alatyn aýyzbirlik kerek. Sondyqtan basqa qaýipterden góri alaýyzdyqtan kóbirek qaýiptenemin. Al alaýyzdyqqa qarsy qoıa alatyn eń myqty qorǵanymyz – óz bolashaǵymyzǵa degen nyq senimimiz» – deıdi abyz aǵa.
Aýyzbirlik kerek ekendigin árkim-aq biledi, el arasyndaǵy aýyzbirlik ádilettilik bolǵan jerde ǵana bolady. Bıliginiń ádilettiligine uıyǵan jurt «táýelsizdiktiń jolynda da jandy da, maldy da qııa alady». Bizdiń «Táýelsizdiktiń myzǵymas temirqazyǵy – ádilettilik!» degendi ustanatynymyz da sondyqtan. Iаǵnı, ádilettilik arnasynan aýytqyǵan sátte táýelsizdikke de qater tónedi, memlekettilikke degen senimge selkeý túsedi, bılikke qatysty narazylyq kúsheıedi. Olaı bolatyn bolsa, ádiletsizdik ataýlynyń qaı-qaısynyń da bas kóterýine jol bermeı, eldiktiń eńsesin kóterip, memleketshildiktiń mártebesin asqaqtatý azat eldiń aıbaryn tórtkúl dúnıege jaıatyny anyq. Zadynda, osy jolda barlyǵyn tereńnen oılastyryp, ótken men keleshekti ózara sabaqtastyryp, irgeli eldik múddeni kózdeıtin, táýelsizdikti tuǵyrly etetin parasat paradıgmasynyń jóni bólek.
Ǵabıt MÚSIREP,
«Egemen Qazaqstan»
