Biraq olardyń negizgi salmaǵy aqyn-jazýshylarǵa túsip ketkendeı bolyp kórinetin. Sol aralyqta jaqsy kitap, ıaǵnı jaqsy shyǵarmalar da dúnıege keldi. О́kinishke qaraı, ol kitaptar, ol shyǵarmalar kitap naryǵyna ıkemdele almaı otyr. Kitaptyń tırajy tómen degen sóz – olardyń jarnamasy az degen sóz. Bir jaǵynan bizdiń az ǵana halyqtyń osy kúngi rýhanı máselesi máz emes. Jazýshylar tek ádebıetshiler úshin, ǵalymdar úshin ǵana jazyp jatqandaı kórinedi. Aqyn-jazýshynyń aty-jónin bilgenimen, kóbi túr-tulǵasyn tanymaıdy. Kitap kórmesi, kitap saýdasy – osy olqylyqtardyń ornyn toltyrady. Men álemdik kitap kórmelerine kóp qatystym. Mysaly, Germanııadaǵy, Fransııadaǵy kitap kórmeleri úlken toı túrinde ótedi. Qazaqstanda osy kúni dástúrge aınalyp úlgergen halyqaralyq kitap kórme-jármeńkesi sol úlgige jaqyndap keledi.
Búginde kitap kórmelerin el kóptep shoǵyrlanǵan Nur-Sultan, Almaty qalalarynda ǵana emes, alys shalǵaıda jatqan aýyldarǵa da jetkizýdi memleket qamtamasyz etý kerek. Negizinen memlekettik tapsyryspen shyǵarylǵan kitaptardyń bolashaǵy asa jarqyn deýge kelmeıdi. Olar oqyrmandar úshin emes, kitaphanalar úshin ǵana taratylady. Sondyqtan kitap máselesi bizdiń elde tolyq jolǵa túspeı otyr. Qazaq kitaptarynyń sanynyń azdyǵyn biz kóp jaǵdaıda naryqtyq ekonomıkaǵa silteı beretin boldyq. Ol da qate. Shyn máninde oqyrman alys aýdandar men aýyldarda jatyr. Olar oblys ortalyqtaryna jete almaıdy. Jetken kúnde óziniń syrtqy problemalarymen keledi de, ishki jan dúnıesin qanaǵattandyratyn rýhanı baılyqtardy alýǵa ýaqyty da, aqshasy da jetpeı qaıtyp ketedi. Sol sebepti, alys aımaqtarǵa kitap erkin jetetin júıe qurylý kerek shyǵar. Oǵan bizdiń memlekettiń zor múmkindigi jetkilikti jáne qabiletti.
Mysaly, biz sekildi shaǵyn halyqtar ultymyz az bolǵandyqtan jáne keń-baıtaq terrıtorııada ornalasqandyqtan, bul máselede nemquraıly bolýǵa haqymyz joq. Rýhanı máselege Mádenıet jáne sport mınıstrligi, tipti Premer-Mınıstrden bastap bas aýyrtqany jón. Biz ózimizge suraqty nege jastar qatygez bolyp bara jatyr dep emes, nege jastarǵa izgilik ilimin sebetin kitaptar jetkiliksiz dep qoıýymyz kerek shyǵar. Kórkem shyǵarmaǵa mán bermegen urpaq – qatygez kúshke aınalady.
Táýelsizdik ornaǵanǵa deıingi býyn shaǵyn aýylda ósse de, kitapqa qoly jetkilikti boldy. Aýyl dúkenderine qandaı kitap keldi dep tipti ekinshi synyp balalary da asyǵyp turatyn. Ol kezde nanmen qatar kitap ta satyldy. Men, mysaly, Muhtar Áýezovtiń kitabyn sol nan dúkeninen satyp alyp, alǵash kózimdi ashyp edim. Bul neni ańǵartady? Qazir bizdiń memlekettik júıe osy naryqty jolǵa qoıýy kerek. Sondaı-aq kitap taratýda úlken mesenattar tarapynan jan-jaqty qoldaý qajet. Saýdamen aınalysatyn iri kompanııalardyń óz taýarlarymen qosa kitap saýdasyn da jolǵa qoıýy bizdi kóp alǵa jeteler edi.
Tipti memleket pármen berip, ulttyq kompanııalarymyzdy kitap saýdasyna mindetteý de kerek shyǵar. Jalpy, rýhanı salany qalpyna keltirmeı – ult qalpyna kelmeıdi jáne ol kitaptardyń tek qana kórkem shyǵarma bolýy mindetti emes. Kez kelgen ǵylymı kitaptar da qazaq ortasyna áli jetken joq. Ulttyq sana kitappen ǵana qalyptasady.
Sondaı-aq kitap Qazaqstanda óte qymbat. Tipti kitaptyń óz qunynan eki jarym ese qosylyp satylady. Ol eki tarapqa da tıimdi emes. Bálkim kitap saýdasy memleket tarapynan ulttyq kompanııalardyń moınynda bolyp, kitap shyǵarýshy kásipkerlerdi sýbsıdııalaý kerek bolar. Áıtpese qanshama ǵalymdardyń, aqyn-jazýshylardyń tamasha-tamasha degen eńbekteri tartpalarda shań basyp jatyr. Bir kezderi Álkeı Marǵulandardyń eńbekterin kitap dúkenderinen satyp alyp oqydyq. Jáne ol buqaraǵa jetkilikti boldy. Tipti mektepte oqyp júrgende-aq Álkeı Marǵulan eńbekterimen tanysa bastadyq. Kitap arzandamasa – kádesyıǵa aınalady, onyń bizge qanshalyqty keregi bolady? Kitap oqýdaǵy, satýdaǵy kemshilikti naryqqa silteı beretin zaman baıaǵyda ótken.
Asqar ALTAI,
jazýshy
