Kóp suraqtyń jaýaby – fılosofııada
Atap ótetin bir nárse – altaýy fılosofııa boıynsha. Olar: Derek Djonston. «Fılosofııanyń qysqasha tarıhy. Sokrattan Derrıdaǵa deıin»; Entonı Kennı. «Antıka fılosofııasy»; Entonı Kennı. «Orta ǵasyr fılosofııasy»; Entonı Kennı. «Qazirgi zamanǵy fılosofııanyń bastaýy»; Entonı Kennı. «Qazirgi zaman fılosofııasy»; Remı Hess. «Fılosofııanyń tańdaýly 25 kitaby».
«Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn júzege asyrý boıynsha memlekettik komıssııanyń, Ulttyq aýdarma bıýrosynyń bul tańdaýy qoǵamnyń fılosofııa ǵylymyna degen kózqarasyn bildiredi. Ál-farabı «ǵylymdardyń ǵylymy, danalardyń danasy, ónerlerdiń óneri» dep sıpattaǵan fılosofııany Bilim jáne ǵylym mınıstrligi qoldap, joǵary oqý oryndary úshin mindetti pánder qatarynda saqtaýy, sonymen qatar fılosofııa mamandyǵy boıynsha bakalavrıat, magıstratýra jáne doktorantýraǵa granttar sanyn kúrt arttyrýy da memleketimizdiń fılosofııa týraly oń sheshiminiń kórinisi.
Tarıhqa úńilsek, uzaq ýaqyt tyıym salýlar sheńberinen asa almaǵan, urandar men qaǵıdalar kóleńkesinde qalǵan adam táýelsizdik zamanynda halqynyń dúnıetanymy, ózi, ómiri, qorshaǵan ortasy, basqa adammen araqatynasy sekildi suraqtardyń jaýabyn fılosofııadan izdeı bastaıdy jáne bul izdenister túbinde búkil qoǵamnyń ózgerýine ıgi áserin tıgizeri kúmánsiz.
Sananyń ashyqtyǵyna septesetin aýdarma
Oqýlyq máselesi, sonyń ishinde fılosofııa oqýlyǵy kez kelgen qoǵam úshin qashanda ózekti boldy. Immanýıl Kanttyń ózi «fılosofııadan jaqsy oqýlyq jazý múmkin be?» dep kúmándanǵan eken. Táýelsizdik jyldary qazaq tilinde jazylǵan fılosofııa oqýlyqtary barshylyq, biraq sheteldik oqýlyqtar bizge áli beımálim edi. Al olarǵa joldy bizge joǵaryda atalǵan joba ashqanyn atap kórsetkim keledi. Burynǵydaı óz qazanynda ózi qaınaýdyń zamany ótti, jańany saraptap, paıdaly jaǵyn bolashaqqa birge ala barý kerek. Qazaq oqyrmany táýelsizdik jyldarynda sheteldik 1-2 fılosofııa oqýlyǵymen tanysty, onda da olar orysshadan aýdarylǵan-dy. Elimizdiń ǵylymy men bilimi salasyndaǵy «Mádenı mura» jobasy aıasynda túpnusqalar ǵana aýdaryldy. Sondyqtan sheteldik fılosofııalyq oqýlyqtardy aýdarýdy qolǵa alý óte mańyzdy is boldy dep aıta alamyz.
Aýdarma – mádenıetter arasyndaǵy qarym-qatynastardy ornatatyn negizgi tetikterdiń biri jáne adamnyń sanaly qyzmetiniń ejelgi túri. Oǵan degen qajettilik álemniń kóptegen eliniń ekonomıkalyq jaǵynan qarqyndap damýynyń nátıjesinde, ásirese XX ǵasyrdyń basynan arta bastap, jahandaný barysynda óte qatty qarqynmen óse tústi. Ǵalymdar onyń tórt salasyn bólip kórsetip otyr: ekonomıka, bilim berý, týrızm, ǵylym. A.Shveıserdiń aýdarmaǵa: «...bastapqy mátindi saraptaý (aýdarý) negizinde ekinshi mátinniń (metamátinniń) paıda bolýy, ol bastapqy mátindi basqa bir tildik jáne mádenı ortada almastyrady» dep bergen sıpattamasy bizdiń aýdarma qyzmetimizge saı keledi.
Aýdarmanyń negizgi eki túri bar: oqý úrdisine qatysty aýdarma jáne kásibı aýdarma. Ekinshi túri mańyzdyraq, sebebi ol tildik qyzmet, túpnusqany basqa tilde qaıtadan qalpyna keltirý, sondyqtan arnaıy daıyndyqty, daǵdylar men biliktilikti, shet tilin ǵana emes, ana tilin de, bóten mádenıetti, ulttyq erekshelikterdi, aýdarma arnalyp otyrǵan aýdıtorııany jaqsy bilýdi, basqa sózben aıtqanda, empatııany – dúnıeni avtordyń kózimen kóre bilýdi talap etedi.
Biz aýdarǵan oqýlyqtar týraly aıtatyn bolsaq, Derek Djonston óziniń «A Brief History of Philosophy from Sosrates to Derrida» oqýlyǵynda fılosofııa tarıhyn fılosofııalyq tulǵalardyń – Sokrat, Platon, Arıstotel, Epıkýr, Zenon, Akvınat, Dekart, Lokk, Monteske, Spınoza, Iým, Kant, Marks, Nısshe, Vıtgenshteın, Haıdegger, Sartr, Derrıdanyń shyǵarmashylyǵyn taldaý arqyly jetkizgen. Bul – óte qyzyqty jáne fılosofııa tarıhyn hronologııalyq tásilmen qarastyrýǵa daǵdylanǵan biz úshin jańa ádis. Shynynda da, fılosofııa tarıhyn quraıtyn fılosofııalyq tulǵalar. Fılosofııalyq oı oqyrman úshin ony paıymdaǵan tulǵalar arqyly ǵana mándi, K.Iаsperstiń sózimen aıtsaq, «fılosofııa keńistigindegi sýbstansııalardyń» qaıtalanbas dúnıesine úńilý, jeke ómiri men shyǵarmashylyǵyn taldaý, tipti keıbir ómirbaıandyq kezeńderine nazar aýdarý (bul Batysta kóp qoldanylatyn ǵylymı-zertteý ádisi) tanýshy sýbektiniń tulǵalyq qalyptasýyna mańyzdy áseri bolady. Oıshyldardyń aqıqatqa jetý jolyndaǵy adamı jáne ǵylymı tazalyǵy, fılosofııalyq izdeniske degen qushtarlyǵy men qurbandyǵy jastarǵa oı salyp, olardyń tulǵalyq kelbetiniń qalyptasýyna oń yqpal etetini sózsiz.
Atalǵan tulǵalardyń ilimderin taldaý arqyly Derek Djonston oqyrmanǵa fılosofııanyń negizgi baǵyttary, mektepteri men aǵymdary – materıalızm, ıdealızm, ontologııa, gnoseologııa, etıka, estetıka, rasıonalızm, empırızm, ekzıstensıalızm, gedonızm, til fılosofııasy, ómir fılosofııasy, saıasat fılosofııasy, din fılosofııasy týraly aıtarlyqtaı tolyq baıandap shyqqan. Oqýlyqta árbir fılosoftyń ómir shejiresi, ol ómir súrgen kezeńdegi mańyzdy tarıhı oqıǵalar týraly málimetter berilgen. Avtor óz oqyrmanyn únemi pikirtalasqa shaqyryp, suraqtar qoıý arqyly onyń ózindik kózqarasyn qalyptastyrýǵa yqpal etýge umtylady. Sonymen qatar taqyrypty sýbektıvtilikke boı aldyrmaı, obektıvti túrde baıandaýǵa tyrysady. Bul erekshelikti biz, ásirese Karl Markstiń fılosofııasyn taldaýynan baıqadyq.
Oqýlyqtyń jazylý ádistemesi erekshe. Derek Djonston oıyn qysqa da nusqa, qarapaıym túrde jetkizedi, osy turǵydan alǵanda, onyń baıandaý ádisin qazaqtyń sóz saptaýymen salystyrýǵa bolady. Aýdarma barysynda otandyq fılosofııanyń ǵylymı aınalysyndaǵy uǵymdardy naqtylaı tústik, ıaǵnı oqýlyqtyń qazaq tilindegi nusqasyn daıyndaý isi biz úshin ǵylymı jáne ádistemelik jaǵynan paıdaly bolǵany sózsiz.
Oqýlyq qarapaıym tilde jazylǵan, ıaǵnı ol orta mekteptiń joǵary synyp oqýshysyna, stýdentke de, fılosofııany meńgergisi kelgen adamdardyń bárine de túsinikti, oqýlyqtyń osy ereksheligin biz de saqtadyq. Avtor óziniń oqyrmanymen tikeleı suhbattasý, oǵan suraqtar qoıý arqyly paıymdaýǵa jetelep otyratyny da asa qyzyqty. Atap kórsetetin taǵy bir erekshelik, avtordyń jeńil ázili oqýlyq mátininen jaqsy sezilip tur, ol oqýlyq mazmunyn jeńil qabyldaýǵa septigin tıgizedi, sebebi fılosofııa ońaı meńgerile salatyn ǵylym emes. Djonston osyny túsinip, óziniń oqyrmanyn zeriktirip almas úshin arasynda kúldirip otyrady. Árbir taqyryp oqyrmanǵa qoıylatyn suraqtarmen aıaqtalady jáne olar stýdenttiń ózindik oı qalyptastyrýyna, qarastyrylǵan máseleni tereńirek zertteýine yqpal etetindeı túrde qurastyrylǵan. Bul da bizge oı salǵan ádis boldy.
Bir izge túsken termınder
Remı Hess pen Entonı Kennıdiń baıandaý tásilderi kúrdelirek. Olardyń, ásirese Entonı Kennıdiń oqýlyqtary fılosofııany arnaıy zertteıtin stýdentterge, magıstranttar men doktoranttarǵa arnalǵan. Mysaly, Entonı Kennı belgili fılosoftardyń ilimderin jan-jaqty qarastyryp qoıýmen shektelmeı, «Epıstemologııa», «Logıka», «Fızıka», «Metafızıka», «Bilim», «Qudaı», «Saıası fılosofııa» jáne taǵy basqa taraýlarynda olardyń kózqarastaryn taldaýǵa qaıta oralyp otyrady.
Bul kitaptardyń qazaqsha nusqasy qalyń kópshilik úshin ǵana emes, otandyq fılosofııa ǵylymy úshin paıdaly bolary sózsiz. Negizinen alǵanda, kóptegen termınder burynǵy keńestik zamanda, ásirese táýelsizdiktiń 27 jyly barysynda qalyptasyp, olardy mamandar da, oqyrmandar da qabyldap úlgerdi. Sondyqtan mundaı termınderdi de jalpy qabyldanǵan túrde jetkizýge umtyldyq. Álemdik deńgeıde qoldanylatyn jáne qazaq tilinde ǵylymı aınalysqa enip, keńinen qoldanylyp júrgen «materııa», «sýbstansııa», «sýbekt», «obekt», «kategorııa», «aprıorı», «aposterıorı», «ımperatıv», «forma», «ýnıversalııa», «dekonstrýksııa» sııaqty termınderdi, fılosofııalyq baǵyttardyń ataýlaryn (pozıtıvızm, germenevtıka, ekzıstensıalızm jáne t.b.) sol kúıinde berdik. Sonymen qatar ǵalymdarmen aqyldasa otyryp, birneshe jańa termın qoldandyq, buryn qate aýdarylyp ketken uǵymdardy qaıta qarastyrdyq.
Fılosofııa oqýlyqtary boıynsha aýdarmashylar men ǵylymı jáne ádebı redaktorlardyń shaǵyn bolsa da toby iriktelip, qalyptasqanyn jáne olardyń sapaly qyzmet atqarǵanyn atap ótken durys.
Elbasy Nursultan Nazarbaev: «Bizdiń áleýmettik jáne gýmanıtarlyq bilimimiz uzaq jyldar boıy bir ǵana ilimniń aıasynda shektelip, dúnıege bir ǵana kózqaraspen qaraýǵa májbúr boldyq. Álemniń úzdik 100 oqýlyǵynyń qazaq tilinde shyǵýy 5-6 jyldan keıin-aq jemisin bere bastaıdy» dep atap kórsetken bolatyn. Qazaq tiline aýdarylǵan fılosofııa oqýlyqtary qazirdiń ózinde kópshiliktiń suranysyna ıe boldy. Respýblıka joǵary oqý oryndarynda fılosofııanyń jalpy kýrsyn oqıtyn stýdentter ǵana emes, fılosofııa mamandyǵy boıynsha bakalavrıat, magıstratýra, doktorantýrada bilim alýshylar «Mamandyqqa kirispe», «Antıka fılosofııasy», «Orta ǵasyr fılosofııasy», «Pragmatızm fılosofııasy», «Ǵylymnyń tarıhy men fılosofııasy» jáne taǵy basqa arnaıy kýrstar boıynsha asa qajetti jáne ana tilinde daıyndalǵan ádebıetke qol jetkizdi, sol arqyly burynǵy quldyq psıhologııadan aryldy. Atalǵan oqýlyqtar fılosofııa páni boıynsha Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bekitken Tıptik baǵdarlamaǵa engizildi, ásirese stýdentterdiń ózindik jumysy retinde kóbirek usynylǵanyn jáne oqý nátıjelerin syrttaı baǵalaýǵa arnalǵan test tapsyrmalaryna engizilgenin aıta ketý kerek. Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılosofııa kafedrasy oqýlyqtardy joǵary bilim berý keńistiginde keńinen qoldaný boıynsha ádstemelik oqý quralyn daıyndady jáne biliktilikti arttyrý kýrstaryn ótkizdi.
Jalpy alǵanda, «Qazaq tilindegi 100 oqýlyq» jobasy boıynsha fılosofııa oqýlyqtaryn aýdarý isi otandyq fılosofııadaǵy eleýli de paıdaly úderis boldy jáne fılosofııanyń órkendeýine ózindik úles qosqany sózsiz.
Gúljıhan NURYShEVA,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ fılosofııa kafedrasynyń meńgerýshisi
