Soǵysty qarýlandyrýmen toqtatý qıyn

Juma, 31 mamyr 2013 2:05

Sońǵy kúnderi Sırııadaǵy jaǵdaı taǵy da jurt nazaryn kóbirek aýdara bastady. Brıýsselde Eýroodaq elderi syrtqy ister mınıstrleriniń basqosýynda bul máseleniń asa tartysty talqylanǵany da kóp jaıdy ańǵartady. 

Juma, 31 mamyr 2013 2:05

Sońǵy kúnderi Sırııadaǵy jaǵdaı taǵy da jurt nazaryn kóbirek aýdara bastady. Brıýsselde Eýroodaq elderi syrtqy ister mınıstrleriniń basqosýynda bul máseleniń asa tartysty talqylanǵany da kóp jaıdy ańǵartady. 

Sirá, Brıýsseldegi talqylaýdan Parıjdegi Reseı syrtqy ister mınıstri Sergeı Lavrov pen AQSh memlekettik hatshysy Djon Kerrıdiń kezdesýiniń máni de kem soqpasa kerek. Bul eki oqıǵa da bir-birimen tyǵyz baılanysty. Ekeýiniń de taqyryby bir bolǵandyqtan ǵana emes, olar bir-biriniń pikirlerin eskermeı tura almaıdy. Eskermese, odan nátıje de shyqpaıdy.
Eýropanyń 27 mınıstri kóp daýlasqanmen, bir toqtamǵa keldi: osydan eki jyl buryn Sırııaǵa qarý berýge jarııalanǵan embargo toqtatylyp, al ekonomıkalyq sanksııalar jalǵasa bermek. Ekonomıkalyq sanksııalar jóninde pikir daý týdyrmaǵanmen, qarý berý máselesindegi sheshim ekiushty oıǵa qaldyrady. Embargo odan ary sozylmaıdy, biraq Bashar Asadtyń bıligine qarsy kóterilisshilerge qarý berý jóninde sheshim de joq. Al talqylaý kezinde ony jaqtaýshylar az bolmaǵan.
Ásirese, Ulybrıtanııa men Fransııa embargony tolyq alyp tastap, oppozısııany qarý berýmen qoldaý qajettigine basa nazar aýdardy. Sonda ǵana Bashar Asadqa qysym jasalyp, ol máseleniń saıa­sı jolmen sheshilýine amalsyz barady, deıdi olar. Biraq birshama elder oppozısııany qarýlandyrý jaqsylyqqa aparmaıdy degen pikirde. Bul pikirdi Germanııa men Avstrııa ókilderi belsendi qorǵady. Basty argýment – sol qarý kóterilisshilerdiń qataryna enip ketken radıkaldy ıslamısterdiń qolyna túsýi ábden múmkin.
Qalaı degende de, Eýropa syrtqy ister mınıstrleri ázirge Sırııa oppozısııasyna qarý berýge asyqpaýǵa toqtady. Áliptiń aıaǵyn baqpaq. Eýroodaqtyń syrtqy ister jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshton AQSh pen Reseı bastamashysy bolyp otyrǵan alda ótpek Jeneva konferensııasynyń sheshimderin eskere otyryp, bul másele tamyz aıyna deıin qaıta talqylanatynyn málimdedi. Onda basqasha sheshimge kelýleri ábden múmkin.
Endi sol alda bolatyn Sırııa máselesi jónindegi Jeneva konferensııasyna kelsek, onyń áli aýy men baýy túgendelgen joq: bolatyn kúni de belgisiz, kimderdiń qatysatyny da anyqtalmaǵan. Áıteýir, ony ótkizýge eki jetekshi eldiń bastamashylyǵy barynsha quptarlyq. Biraq sóıtse de sol konferensııadan AQSh pen Reseıdiń óz kútetini bar. О́z múddelerin kózdeıdi. Sol múddeler olardy ortaq sheshimge jetkize me, joq pa, ony dóp basyp aıtý qıyn.
Reseıdiń Bashar Asadtyń bıligin qoldaıtyny eshqandaı da jasyryn emes. Bul elde Máskeýdiń ekonomıkalyq, áskerı, saıası múd­de­leri bar. Búginge deıin ony barlyq jaǵynan qoldap keldi. Aldaǵy Jeneva konferensııasy da Sırııany «qutqarýdyń» bir joly. Bul jol Máskeýdiń degenine jetkize me, ol ekinshi másele. Kerisinshe, osy jerde olar myqtap utylýy da múmkin.
Sońǵy kezde Bashar Asadtyń bıliginiń qımyly burynǵyǵa qaraǵanda aıtarlyqtaı shıraq. Eshkim de burynǵydaı Asadtyń kúnderi sanaýly dep aıta almaıdy. Buǵan, eń aldymen oppozısııanyń ishindegi alaýyzdyq kináli desek, ekinshiden, Damaskige syrtqy qoldaý da aıtarlyqtaı pármendi. Máskeýdiki belgili, jaqynda ǵana Iran 4 mıllıard dollardyń ne­sıe­sin berse, Lıvandaǵy «Hez­bol­la­nyń» Sırııany qoldaǵan ashyq áreketi de úlken demeý.
Osynyń bárine Asadtyń qarsy­lastary beıjaı qaramaıtyny jáne shyndyq. Olardyń qandaı áreketke baratyny sol Jene­va kon­ferensııasynyń qory­­tyn­­­dysyna baılanysty bolmaq.

Toqsanynda toqyramaǵan Kıssındjer

AQSh-taı alyp eldiń qazirgi tarıhy týraly sóz bolǵanda, keıde onyń prezıdentterinen buryn memlekettik hatshy bolǵan Genrı Kıssındjerdiń aty atalyp ketýi de múmkin. Oǵan qazirgi dıplomatııanyń atasy degen de anyqtama beriledi.

Ony dıplomatııalyq jumysqa tym keshigip keldi deýge de bolar edi. AQSh prezıdenti Rıchard Nıkson 1968 jyly ony ózine ulttyq qaýipsizdik jónindegi kómekshi qyzmetine shaqyrǵanda, ol 45 jasta edi. Kesh kelse de, dıplomatııalyq jumysta eń uzaq bolǵan adamdardyń da biri – Kıssındjer. Jasy, mine, 90-ǵa kelse de, ol dıplomatııalyq jumysta – halyqaralyq Kissinger Associates konsaltıngtik kompanııa­ny basqarady. Ol ǵana emes-aý, asa bir mándi shetin dıplomatııalyq máseleni sheshý qajettigi týǵan jaǵdaıda jurttyń onyń bedeline qolqa salatyny bar.
Rasynda da, keıde memleket basshylarynyń aralasýymen sheshilmeı jatqan máselelerdi dıplomattardyń sheship tastaıtyny kezdesedi. Bul rette árkez Kıssındjerdiń aty atalady. Kózi qaraqty jurt bir-birin bitispes jaýǵa sanaǵan keshegi KSRO men AQSh arasynda ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary basynda bir jylylyq paıda bolǵanyn biledi. Tipti qyp-qyzyl Qytaı men AQSh qarym-qatynasyna jan kirgen. Sonyń bári Genrı Kıssındjer qyzmetine baılanysty edi.
Qanshama jylǵa sozylǵan Vetnamdaǵy soǵysty toqtatqan da Kıssındjer deıdi. Árıne, sońǵy sheshim memleket basshy­­­larynyń atymen aıtylady, málim­deledi. Biraq jurt oǵan kim­niń sebepshi bolǵanyn biledi, resmı de moıyndalady. 1973 jyly Kıs­sındjer men Vetnam saıa­sat­keri Le Dýk Thoǵa Nobel beı­bit­shilik syılyǵy berildi. Bul álemdik moıyndaý edi. Sol jyly ol AQSh-tyń memlekettik hatshysy qyzmetine taǵaıyndalyp, onda 1977 jyly bılik basyna demokrattar kelgenshe boldy. Sol jyldarda álemdik qarym-qatynasta aıtarlyqtaı túsinistikke qol jetti.
Osynaý aıtýly dıplomat úl­ken arenaǵa qalaı shyqty, qaı­dan keldi degen de kókeıde tura­dy. Ony zaman jasady dese de bolǵandaı. Germanııada evreı otbasynda týǵan. Násildik kemsitýdi jórgeginde kórgen. Ol 15 jasqa tolǵanda onyń otbasy AQSh-qa qonys aýdarýǵa májbúr bolady. Aqyry bul onyń taǵdyryna aınaldy. AQSh azamattyǵyn alǵan ol fashızmge qarsy soǵysqa da qa­tysady. Ásirese, ol soǵystan keıin ǵylymǵa myqtap bet buryp, Gar­vard ýnıversıtetinde 30 ja­syn­da ǵylym doktory ataǵyn qorǵaıdy. Taqyryby – eýropalyq dıplomatııa. Dıplomatııaǵa solaı kelgen. Teorııany praktıkamen ushtastyrdy.
Bálkim, ol óziniń sol dıplo­­matııalyq qyzmetimen álemniń jetekshi elderiniń áskerleri jasaı almaıtyndy jasaǵan da shyǵar. Bile bilsek, ol álemdik ahýaldy sa­ýyqtyrý arqyly búkil álem halyqtaryna úlken ıgilik jasady dep tujyrymdasaq ta artyqtyǵy joqtaı. Sondyqtan da, ony tek ame­rıkalyqtar ǵana emes, álem jurt­shylyǵy baǵalap jatsa, oryndy-aq.
Osy jerde nemisterdiń jaq­sy bir bastamasy joǵary baǵa­ǵa laıyq. Uly dıplomattyń eńbe­gine baǵa retinde GFR qor­ǵa­nys mınıstri Tomas de Mez­er Bonn ýnıversıtetiniń halyq­ara­lyq qarym-qatynas kafedrasyna Kıssındjerdiń esimin berip, ony qarjylandyrýdy óz moıyndaryna almaq bolyp otyr. Ras, olar kafedrany qarjylandyrýdy GFR syrtqy ister mınıstrligimen kezektesip atqarmaq. Qalaı bolǵanda da, bul ónege tutarlyq bastama, álem tanyǵan dıplomattyń eńbegin joǵary baǵalaǵandyq.

Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».