Dúbirge toly dúnıe

Juma, 7 maýsym 2013 2:42

ÁLEM NAZARY TÚRKIIаǴA AÝǴAN ShAQ

Sońǵy biraz kúnde álem telearnalary óz habarlaryn Túrkııadaǵy jaǵdaıdan bastap júr. Kópten beri bulaı bolmaǵan. Bul el turaqtylyq sanatynda edi. Jurttyń bılikke bulaısha qarsylyǵy oǵashtaý kórinetin.

Juma, 7 maýsym 2013 2:42

ÁLEM NAZARY TÚRKIIаǴA AÝǴAN ShAQ

Sońǵy biraz kúnde álem telearnalary óz habarlaryn Túrkııadaǵy jaǵdaıdan bastap júr. Kópten beri bulaı bolmaǵan. Bul el turaqtylyq sanatynda edi. Jurttyń bılikke bulaısha qarsylyǵy oǵashtaý kórinetin.

Túrkııa  –  álemdik qoǵamdastyqta óz orny bar el. Túrki dúnıesi degen uǵym osy elden bastalady. Mu­­­sylman álemi men Batystyń or­­­tasyndaǵy kópirge de balanady. Ekonomıkasy jóninen álemdik je­­tekshi elder qataryna qosylatyny óz aldyna. Sońǵy on jyl áletinde turaqtylyǵymen, ekonomıkasynyń joǵary qarqynymen erekshelenetin. Mine, sondaı elde dúrbeleń týyp otyr. Kópshiliktiń kútpegen jaǵdaıy. Bireýler úshin ókinishti kórinse, ony tabalaıtyndar da tabylar. Ár saqqa jú­­­­girtken áńgimeler de jeterlik. Shyn máninde bul oqıǵalardyń syry nede?

Jazdyń alǵashqy kúni úkimettiń jospary boıynsha Ystambuldaǵy Taksım alańyna qaıta qurý júrgizilip, onyń qasyndaǵy Gezı saıabaǵynyń biraz aǵashtarynyń qyrqylýyna baılanysty kópshiliktiń qarsylyǵy bastalǵan. Qarsylardyń aıtýyna qaraǵanda, bul saıabaq Ystambul qalasyndaǵy birden-bir jasyl jelekti jer. Ony joıýǵa jol berýge bolmaıdy. Al premer-mınıstr Redjep Erdoǵannyń aıtýynsha, bul saıabaqtaǵy sonaý Osman ımperııasynan qalǵan áskerı baraqtar alynyp, ol jańartylmaq. Jáne qaıta qurý jumystary jalǵasa bermek. Bul málimdemeni úkimet basshysy Taksım alańyna shyqqan mıllıondaı adamnyń qarsylyǵyna qyr kórsete jasaǵan.

Bul faktige saıası turǵyda baǵa berilse, onyń úlken qarsylasýǵa negiz bolatyndaı da jóni joq. Bul tek jeleýdeı ǵana kórinedi. Qarsylasýdyń negizi basqada. Halyqtyń aıtarlyqtaı bóligi premer-mınıstr Erdoǵan úkimeti júrgizip otyrǵan saıasatpen kelispeıdi. Al úkimet basshysy halyqtyń bul pikirin eskergisi joq. Qarsylyq bildirgen halyqty kúshpen basýdy jón sanaıdy. Sonyń saldarynan zardap shekkender myńdap sanalady, myńdaǵan adam túrmege toǵytylǵan, qaza tapqandar da bar.

Saıasatshylar, sarapshylar qaıshylyqty Erdoǵannyń atymen baılanystyrady. Tipti ony eldiń jańa tarıhynda Atatúrikten keıingi ekinshi tulǵa deńgeıine qoıa otyryp, sońǵy kezde onyń bıliktiń avtorıtarlyq jolyn qalaǵanyn, buǵan túrik qaýymynyń kelispeıtinin aıtady. О́zi bılik tizginin ustaǵan on jyl merzimde aıtarlyqtaı sharýa tyndyrǵan. Eldiń ekonomıkasyn jańa deńgeıge kótergen. Sol tabys ony órkeýde saıasatkerge, eshqandaı syndy kótergisi kelmeıtin basshyǵa aınaldyrǵan, deıdi. Osyndaı tujyrymda birshama shyndyq ta jatqandaı kórinedi.

Jalpy, sońǵy jyldarda óziniń isimen de, sózimen de Erdoǵan ózine qarsylastar qataryn kóbeıtip aldy. El tarıhynda aıtarlyqtaı orny bar áskerdiń bedelin túsirgendeı áreketterge barǵany qarapaıym halyqtyń birshamasynan qoldaý tappady. Al búkil túrki qaýymy qadirleıtin Atatúrik týraly qatqyldaý sózderin tek kemalıster ǵana emes, biraz jurt quptamaǵan. Eldiń zaıyrlyq sıpatyna nuqsan keltirgendeı qadamdar da biraz jurttyń qarsylyǵyn týdyrǵany bar. Aqparat quraldary eldegi sońǵy oqıǵalarǵa baılanysty da premer-mınıstrdiń qadamdary jónindegi syn-pikirlerdi jıi keltirip otyr.

Qalaı degende de, túrik elinde bolyp jatqan oqıǵalar kóńilge kirbiń túsiredi. Aıaǵy nege soqtyrar eken deısiń. Eń bastysy – Erdoǵannyń elinde áli búlik basylmaı jatqanda Afrıkany aralap, sapar shegip ketkeni tipti de tańdandyrady. Eli búlinip jatqanda, basshysy qydyryp ketetin be edi. Sóıtse de Erdoǵan sol saparynan erterek oralýǵa májbúr boldy. Biraq ol aıtqandaı, elde tynyshtyq ornaǵan joq. Qashan ornary da belgisiz.

ALATAÝDYŃ ARǴY JAǴYNDA TAǴY DA AIQAI

Alataýdyń arǵy jaǵynan aıqaı estilgende taǵy da tóńkeris dabyly soǵylǵandaı kórinedi. Kúni keshe halyqaralyq jıyn ótip, mamyrajaı ómirdiń lebi eskendeı bolyp edi, endi eldiń soltústigi de, ońtústigi de shýǵa toldy da ketti. Aqylǵa syıa bermeıtindeı áreket.

Aldymen aıqaı eldiń Ystyq­kól oblysyndaǵy Jetiógiz aýdanynda shyqty. Jergilikti halyq ataqty altyn óndiretin «Qumtór» kenishine baratyn joldy jaýyp tastady. Halyq degenmen, onyń basynda belgili top turǵany da anyq. Sol qarapaıym adamdardy aıdap salyp otyrǵandardyń múddesi bel­gili – aıqaı týdyrý, bılikke qar­sylyq.

Áńgime mynada. Kanadalyq Centerra Gold kompanııasynyń Qum­tórde altyn óndiretin kásip­orny bar. Qyrǵyzstanmen shart jasasyp, óndirgen ónimine saı sa­lyq qana tóleıdi. Kásiporyn ak­sııa­synyń 100 paıyzy solardiki. Sóıtse de sol tólegen salyǵynyń ózi qyrǵyz eli bıýdjetiniń úlken bóligin quraıdy. Endi sol kásip­oryn toqtap, salyq túspeı qalsa, elge qıyn. Sodan da el prezıdenti Almazbek Atambaev osynaý «aksııany uıymdastyrýshylar men oǵan qatysýshylar áreketin qylmys» sanap, oǵan jol bermeý úshin qatań sharalarǵa bardy. Bári bir qar­sy­lyq jasaýshylar raıynan qaıtpaı, ózderiniń sharttaryn jarııalady. Ol oryndalmasa, Kanada kompanııasymen kelisimdi buzýdy talap etti.

Shartta on úsh talap bar. Olar­dyń bastylary: aýdanda jol jón­delsin, aýyz sý ákelinsin, aýrýhanalar men balabaqshalar salynsyn, ár otbasyna jeńildikpen 8-10 jyl­ǵa nesıe berilsin, kembaǵal dıqan­darǵa tegin janarmaı úlestirilsin delingen. Bul endi kásiporyn basshylaryna emes, el basshylyǵyna aıtatyn talap. Sóıtse de Kanada kompanııasynyń basshylary oǵan jaýap ta bergen. Sol jaýabynda: «Qumtór» óz esebinen eldiń barlyq problemasyn sheshe almaıdy», de­lingen. Qarsylyqty uıymdasty­rý­shylar bul talaptardyń oryndalmaıtynyn jaqsy biledi, al olar­dyń basty maqsaty – jurtty jo­syqsyz áreketke arandatý bolsa, oǵan qoldary da jetti.

Qol jetkende, qaqtyǵys boldy, zardap shekkender bar. Halyqtyń narazylyǵy týdy. Eń bastysy – arandatýshylardyń josyqsyz áre­ketteri eldiń soltústiginen ońtús­tik óńirine de oıysty. Jalalabad oblysynda jergilikti oppozısııa basshylary op-ońaı oblys ákim­shi­liginiń ǵımaratyn basyp alyp, oǵan óz «gýbernatoryn» otyrǵyzdy. Ras, «halyq gýbernatory» atanǵan Meder Úsenovti bılik kúshteri eki kúnnen keıin ustap alyp, Bishkekke alyp ketipti. Oǵan kúshpen bılikke jetýge árekettendi, ákimshilik úıin zańsyz basyp aldy degen aıyp taǵylyp otyr.

Josyqsyz áreketter munymen aıaqtalmaýda. Qarsylyq áreketterin uıymdastyrýshylar Bishkek – Osh kúre jolyn jaýyp tastap, onda myńdaǵan avtomashına keptelip qaldy. Jergilikti oryndar men bılik qurylymdary dármensizdik kórsetip, kelýshilerge jalynýǵa májbúr. Bul ózi qalypty jaǵdaıǵa aınalǵandaı. Elde qanshama jumys toqtap, sharýanyń berekesi ketti.

Elde qalyptasqan jaǵdaıǵa qarap, oǵan baǵa bergende, barlyq kináni oppozısııaǵa, halyqty josyqsyz áreketke arandatýshylarǵa arta salýdyń da jóni joqtaı. Halyqty óz sońynan erte almaǵan qazirgi bılik ókilderi de búgingi berekesizdikke ortaq. Sol bıliktegilerdiń ózi «Qumtór» jónindegi kelisimdi qaıta qaraý jóninde sóz qozǵap, arandatýshylarǵa «oı tastap» júrgen. Endi sonyń «jemisin» kórip otyr. О́z sharttaryn qaıta qaraıtyn elge eshkim de ınvestısııa salýǵa peıil emes. Al onsyz Qyrǵyzstannyń jaǵdaıy múshkil…

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».