Jetimderdi jylatqan jandar

Juma, 4 qańtar 2013 7:17

Jetimderin jylatqan jandar ońa ma? Árıne, joq. Biraq qoldaǵy málimetterge qarap otyrsaq bala­lar­dyń, onyń ishinde múgedek, je­tim, túrli aýyr dertpen aýyratyndary bar degendeı, jalpy jasós­pi­rimderdiń quqyn taptaıtyn úlken­der­diń isi kisilik shekten shyqqan­dyǵy aıqyn kórinedi. Degenmen, ondaı adamdar aramyzda kóp dep qol qýsyryp otyrý elge jaraspaıtyn­dyǵy taǵy belgili. Sondyqtan Elba­synyń «Qazaqstan-2050»

Juma, 4 qańtar 2013 7:17

Jetimderin jylatqan jandar ońa ma? Árıne, joq. Biraq qoldaǵy málimetterge qarap otyrsaq bala­lar­dyń, onyń ishinde múgedek, je­tim, túrli aýyr dertpen aýyratyndary bar degendeı, jalpy jasós­pi­rimderdiń quqyn taptaıtyn úlken­der­diń isi kisilik shekten shyqqan­dyǵy aıqyn kórinedi. Degenmen, ondaı adamdar aramyzda kóp dep qol qýsyryp otyrý elge jaraspaıtyn­dyǵy taǵy belgili. Sondyqtan Elba­synyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda balalar quqyǵy týraly erekshe aıtyldy. «Beıbit ómirdiń ózinde bizde myńdaǵan jetimder bar – balalar úıleri toly. Erlerdiń áıel­der men balalarǵa múldem jaýapsyz kózqaras tanytqan oqıǵalarynyń sany ósýde», dedi Prezıdent.

Rasynda, Bas prokýratýranyń resmı málimetterine súıener bol­saq eresek adamdardyń balalarǵa, ási­rese, jetimderge degen jaýapsyz­dy­ǵy júrek syzdatady. Memleket je­tim qalǵan balalardy senip tap­syr­ǵan balalar úıiniń qyzmetker­le­ri oılaryna kelgenin jasaıdy. Olar kámeletke tolmaǵan balalardy ba­ǵyp-qaǵyp, qorǵaýdyń ornyna uryp-soǵyp, tipti óltirip, odan qal­sa júkti bolýyna jol bergen. Mun­daı soraqylyqtan keıin jaýapty adamdardyń jaýapsyzdyǵyn qalaı túsinýge bolady? Olarǵa zańǵa sáı­kes qandaı jaza qoldansa da artyq etpeıdi, deıdi quqyq qorǵaýshylar.

О́ıtkeni, Prezıdent joǵaryda­ǵy­daı áreketterdiń bizdiń dástúri­miz­ge, mádenıetimizge tipten jat eken­digin, balalar – qoǵamymyzdyń eń álsiz jáne qorǵansyz bóligi jáne olar quqyqsyz bolýǵa tıis emestigin aıta kele «Elbasy retinde men árbir balanyń quqyǵy qorǵalýyn talap etetin bolamyn», dedi. Alaıda, prokýratýra organdary balalar­dyń quqy únemi taptalatynyn, tip­ti olardyń qorlaýǵa túsetinin de áshkereleýde. Máselen, Mańǵystaý oblysyndaǵy otbasylyq úlgidegi balalar aýylynda tárbıeshi bala­nyń basyna eden jýatyn aǵash taıaqpen urǵan. Ondaǵy tapqan syltaýy sábı bólmedegi zattardy jınamapty. Soqqynyń qatty bolǵany sonshama balanyń densaýlyǵyna aı­tarlyqtaı zaqym kelgen. Al adamǵa sábı kezinde tıgen soqqynyń zardaby ómir-baqı jazylmaýy da múm­kin­digin dárigerler jasyrmaıdy. Sonda myna balanyń bolashaq taǵ­dyry qandaı bolatyndyǵyna kim jaýap beredi? Tárbıeshi-anasynan qorlyq kórý úshin ol balalar úıine túsken joq qoı. Árıne, taǵdyr tál­kegine ushyraǵan shyǵar, biraq onyń eli, jeri bar, soǵan saı Ata Zańy­myzda jazylǵandaı qorǵalýǵa quqy bar. Endeshe, Prezıdent aıtqandaı, bizdiń topyraǵymyzda týǵan kez kelgen sábı – qazaqstandyq. Jáne memleket ony qamqorlyǵyna alýǵa tıis. Al joǵarydaǵydaı mysaldar elimizde az emes.

Máselen, Almaty qalasyndaǵy «Jastar úıi» balalar úıinde ká­me­­letke tolmaǵan tárbıelený­shi­ler­diń júkti bolyp qalǵandyǵy áshke­re­­lenip, masqara jaǵdaı talaı adam­­nyń jaǵasyn ustatty. О́zderiniń qateligin jasyrý úshin tárbıeleý­shi­ler aıaǵy aýyr tárbıelenýshilerdiń júktiligin úzip, ish tastaýyna qare­ket jasaǵan. Bul shekten shyqqan jaýapsyzdyq ekendigi aıdaı aqıqat, deıdi prokýrorlar. Endeshe, bul adamdarǵa eń qatal jaza qolda­ny­lýy tıis. Áıtpese, jeńil jazamen qutylǵan tárbıeleýshilerdi kórgen basqalar da «ári ketse sógis estir­miz» dep jaýapsyzdyqqa salyna bereri sózsiz. Sondaı-aq, Qaraǵandy oblysynda balalar úıiniń tárbıe­leýshileri mindetterin durys atqar­ma­ǵany saldarynan spırtti ishimdik urttap qoıǵan bala shashalyp qaı­tys bolǵan. Buǵan endi ne deısiz?

Bul balalar úıiniń jaýapsyz tárbıelenýshileri osylaı istep jat­qanda, olardyń basshylary, qala ákim­digi qaıda qaraǵan? Qashanda, qaı jerde bolmasyn, eń aldymen, ja­ýapsyz qyzmetkeri úshin basshy sotqa tartylýy qajet. Sonda ǵana tár­tip ornaıdy. Sonda ǵana ár me­ke­mede mindetin durys atqara bile­tin mamandar bolady. Áıtpese, ta­myr-tanystyqqa, jershildikke, sybaılastyqqa jol berilgen mekemede durys qyzmet jasalady degen ótirik. Demek, balalarǵa qatysty qandaı bolmasyn zań buzýshylyq oryn alǵan tusta qashanda qatań shara qajettigi dáleldenip tur. Sondyqtan da Elbasy «balaǵa qarsy baǵyttalǵan qylmys úshin, sondaı-aq, osy saladaǵy eń usaq degen zań buzýshylyqtar úshin jazany kúsheıtýdi» talap etti.

Áıtse de zań buzýshylyqtardy joıýǵa at salysady degen adamdar­dyń ózderi mundaıǵa jol berip jatsa ne deısiz. Máselen, Bas pro­ký­ra­týranyń tekserisine qaraǵanda, balalar úıindegi tárbıelenýshilerdiń bas­pana quqyǵy da saqtalmaıdy eken. О́ıtkeni, Petropavl qalasyn­daǵy balalar úıiniń qyzmetin teksergen prokýrorlar onda polısııa men bilim berý basqarmasy qyzmetker­leriniń zańsyz turyp jatqandyǵyn ashypty. Al osyǵan qaramastan balalar úıiniń ákimshiligi osy balalar úıiniń tárbıelenýshisine bos oryn joq dep shyǵaryp salǵan. Sodan prokýra­tý­ra­nyń aralasýynyń arqa­syn­da ǵana bóten adamdar shyǵa­ry­lyp, tárbıe­lenýshiler quqy qaıta­rylǵan. Demek, budan shyǵatyn qorytyndy, balalar mekemeleriniń ákimshiligi bala­lar­dyń baspana qu­qyn tolyq saq­ta­maıtyndyǵy aıqyn ańǵarylady.

Jergilikti bılik ókilderi jetim­derdiń jalǵyzdyǵyn paıdalanyp «jalǵyzdyń úni shyqpas» degendi berik ustanady. Olar qoldaryndaǵy bılikti paıdalanyp «Jetim kórseń – jebeı júr» degendi múlde umyt qaldyryp, kerisinshe sol jetimder­di jemtikke aınaldyryp, baryn tar­typ alyp, bólisýge áreket etedi. Aqtóbe oblysyndaǵy Alǵa balalar úıiniń tárbıelenýshisi qaıtys bol­ǵan anasynan qalǵan úıine oral­ǵa­nymen qonystana almaǵan. Sebebi, onyń úıine belgili turaǵy joq adamdar kirip alypty. Jergilikti bılik muny bilse de, ózderi ruqsat bergen soń bilmegendeı bolsa kerek. Al mundaı soraqylyqtar elimizde az emes kórinedi. Tipti jetim, múge­dek balalarǵa memlekettiń beretin járdemaqysyna, kómegine qolsuq­qandar qatary múlde kóp kórinedi. Solardyń bári qolynda bıligi barlar, jaǵdaıy kelistiler eken. Buǵan endi ne deısiz? Osynyń bárin prokýrorlar anyqtap otyr. Aıta berse, zań buzýshylyq óte kóp.

Aleksandr TASBOLATOV,

«Egemen Qazaqstan».