Taǵdyrly tańdaý (sońy)

Nazarbaevtyń bul kezeńde respýblıkalardyń birindegi ekonomıkalyq sala jetekshisi deńgeıinen asyp ketkenin, jal­py­odaqtyq aýqymda oılaı alatyn saıası qaıratker bıigine jet­kenin atap aıtý qajet. Onyń sol 1989 jylǵy mamyrda KSRO halyq depýtattarynyń I sezinde qýatty jáne senimdi túrde qor­ǵaǵan naqpa-naq ıdeıalyq-saıası baǵdarlamasy muny aıqyn kór­setti. Baǵdarlama bir-birimen baı­lanysqan, ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası bloktardy qamtıtyn 12 ustanymnan tura­tyn. Olardyń bári de negiz­delgen ári kókeıkesti bolatyn, res­pýblıkanyń túpkilikti múd­de-lerin, Qazaqstan azamattarynyń muń-muqtajyn kózdeıtin. Usta­nym­dardyń ishinde taýardyń zárýligin joıý, baǵanyń ósýin toqtatý, eldiń qarjy júıe­si­niń aýytqymalyǵymen kúre­sý, sharýashylyq esep úlgi­lerin je­tildirý, odaqtyq mınıstr­likter men vedomstvolar óktemdigin bol­dyrmaý, Aral men Semeı óńi­riniń ekologııalyq apatyna baı­lanysty problemalardy sheshý bar bolatyn. Oǵan qosa, Nur­sultan Nazarbaev túsimdi odaqtyq jáne respýblıkalyq bıýdjetter arasynda ádiletsiz bó­­letin júıeden aýlaq júrý qa­jett­igin aıtty, jalpyodaqtyq stra­tegııalyq nysandarda odaq­tyq vedomstvolardyń jergi­likti halyqty kemsitetin dimkás táji­rıbesinen bas tartýǵa shaqyrdy, jergilikti ózin-ózi basqarý reformasyn júrgizýdi jaqtady. Baǵdarlamada sondaı-aq ahýaldy turaqsyzdandyrý qaýpiniń aldyn alý, halyqtar dostyǵyn saqtaý, respýblıkalardyń ókilettiligin keńeıtý, 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵalarynan keıin qazaq halqyn ultshyl degen resmı aıypty alyp tastaý talaptary da bar edi.

Osylaısha, bizdiń Kóshbasshy­myz Qazaqstannyń odan ári damýynyń kilti ekonomıkadaǵy óz kezegin kútken mindetterdi sheshýde, keń kólemdi egemendikke qol jetkizýde, respýblıkada tu­raq­tylyqty saqtaýda, tý­ǵan hal­qynyń jaqsy atyn qal­pyna keltirýde dep bildi. Bul aı­tyl­­ǵandardyń kóbi sol kezde áli kúshinde turǵan keńestik basshylyqtyń kóńiline tipti de jaqqan joq. Mundaı jaǵdaıda Nazarbaev ózi turǵylas basshylardan kúni ótken daǵdylardan, tap­taýryn úlgilerden ada aýqym­dy kózqarasymen, senim­diligimen, siresken soqyr senimder men qatyp qalǵan qasań qaǵıdalardyń sheńberinen shyǵyp, jańasha oılap, áreket etýge umtylysymen aıryqsha bólektenip turdy. Onyń qýatty qaırat kúshi, harızmasy men ózine senimdilik serpini búkil aýdıtorııany sharpyp alatyn. Nazarbaev jurttyń bári yqylas qoıa tyńdaıtyn jáne qýattap qoldaıtyn odaqtyq deńgeıdegi saıasatkerge aınaldy. Biz bárimiz de sol kezde ótip jatqan KSRO halyq depýtattary sezderinde Nursultan Ábishulynyń keńestik basshylyqtyń eń joǵary qyz­metterine usynylǵanyn umytqan joqpyz.

Nursultan Nazarbaevtyń kandıdatýrasy basshylardan biliktilikti, bastamashyldyqty, temirdeı berik erik-jigerdi, adamdarmen jumys isteı alýdy talap etetin ýaqytqa barynsha sáıkes keletin edi.

Sondyqtan da Qazaqstan Kom­par­tııasy Ortalyq komı­te­ti­niń 1989 jyldyń 22 maý­symynda ótken XV plený­myn Nursultan Nazar­baevtyń ómirindegi de, búkil respýblıkanyń tarı­hyn­daǵy da betburystyq beles dep sanaýǵa bolady. Ol kezde partııa plenýmdarynda ishki partııalyq jumystyń neǵurlym mańyzdy máseleleri, saıası jáne ekonomıkalyq problemalar qarastyrylatyn.

Bul joly plenýmǵa qatysý­shylar respýblıka Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysyn, jańasha uǵymmen qaraǵanda – Qazaqstannyń jańa kóshbasshysyn tańdaýǵa tıisti edi. Otyrystyń basynda KSRO Halyqtyq baqylaý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılanýyna baılanysty G.V.Kolbın Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy jáne Bıýro múshesi mindetterinen bosatyldy.

Alǵash sóz alǵan KOKP Or­ta­lyq komıteti Saıası bıýro­sy­­nyń múshesi, KOKP Orta­lyq komıtetiniń hatshysy V.M.Chebrıkovtyń sózinen Or­ta­lyqtyń ótkennen tıisti taǵy­lym alǵany, endi jergilikti par­­­tııa­lastardyń pikirimen sanas­paq bolǵany kámil kórinip tur­dy. Ártúrli qyzmettegi jı­naq­taǵan baı tájirıbesin, jer­gilik­­ti proble­malardy tamasha bile­­tin­digin atap óte kelip, ol Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq ko­­mı­­­tetiniń birinshi hatshysy laýa­­­zy­myna Nursultan Ábishuly Nazar­baevty saılaý jónindegi usynysty qoldaýdy surady.

Munan keıin jaryssóz bas­talyp, partııa qyzmetkerleri, kásip­oryn jetekshileri, jumys­shylar men agrarshylar sóı­le­di. Olardyń árqaısysy, árı­ne, ózinshe, Qazaqstannyń bola­shaq jańa basshysyn sıpattap shyqty, onyń ózine tán aı­ryq­sha iskerlik qabiletteri men uıym­dastyrýshylyq daǵdylaryn, eń bastysy – joǵary adamdyq qa­sıetterin bóle atady. Mysa­ly, Qazaq KSR jergilikti óner­kásip mınıstri I.B.Edilbaev Nazar­baevtyń ádildigin, syndar­lylyǵyn jáne joǵary kásibı bilik­tiligin atap ótip, munyń bári­nen «jetekshiniń, Úkimet basshy­sy­nyń danalyǵy» kórinetinin aıtty.

О́ndiris adamdary – Lenınogor polımetall kombınatynyń dı­rek­tory I.I.Dýmanov, Taldy­qorǵan oblysyndaǵy «Oktıabr­diń 40 jyldyǵy» agrar­lyq fır­masynyń tóraǵasy N.N.Go­lovas­kıı Nursultan Ábish­­ulynyń jaqsylyq jasaý­ǵa jaqyndyǵy, sondaı-aq Mınıstr­ler keńesi Tór­aǵasynyń ónim óndirýdi kó­beıtý jónindegi bastamalarǵa kórsetken qoldaýy, onyń ekonomıka máselelerin sheshýdegi je­deldigi jaıynda aıtty. Dý­ma­novtyń Nazarbaevty «baılyǵy, eńbeksúıgish halqy bar Qazaqstan kemesin bizdiń Otanymyzdyń ıgiligi men órkendeýi jolynda alda turǵan barlyq mindetterdi sheshýge baǵyttalǵan túzý jolǵa buratyn kóshbasshynyń naq ózi bolady» degen sózi naǵyz kóripkeldikke aınaldy.

Plenýmǵa qatysýshylar úshin respýblıka partııa uıy­mynyń jańa basshysynyń tıis­ti tájirıbe men qajetti áleýet­ke ıe ekendigine kóz jetkizý ma­­­­­ńyzdy edi. Bul oraıda Qa­ra­­­ǵan­dy oblystyq partııa ko­mı­­­te­­tiniń birinshi hatshysy V.I.Lokotýnın Nursultan Nazar­­baev­­tyń Qaraǵandy metallýr­gııa kombınatynda bastalyp, Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq komıtetinde, odan keıin respýblıkanyń Mınıstrler keńesinde jalǵasqan eńbek jolynyń eleýli belesterin aıshyqtap aıtyp ótti.

Budan buryn atap kórset­kenimizdeı, jańa ıdeıalardy jatsynbaý, olardy júzege asyrýǵa qulshyna kirisý Nursultan Nazar­baevqa bólekshe tán qa­sıet, ol respýblıka halqyna osy ar­qyly keńinen tanylǵan edi. Son­dyqtan da Jambyl ob­lys­tyq partııa komıtetiniń bi­rin­shi hatshysy S.M.Baıjanov ony «Qa­zaqstandaǵy qaıta qurý avtor­larynyń biri» dep atady.

Qaraǵandy metallýrgııa kom­bınatynyń jaıma ılem sehy­nyń aǵa bilikteýshisi S.V.Droj­jınniń sózi este qaldy, ol Qazaq­stan Magnıtkasy partııa ko­mı­tetiniń hatshysy kezin­de Nur­sultan Ábishulynyń eńbek adamyna yqylas bóle, qam­qor­lyqpen qaraǵany jóninde áserli áńgimelep berdi. Al Almaty jo­ǵary partııa mek­tebi­niń tyń­daýshysy N.E.Rýsnak Nazar­baev­ty tikeleı bilmeı­tinin aıta otyryp, onyń partııalastardyń suranymyna sergek qaraıtynyn kórsetetin bir mysaldy keltirdi. Rýsnak Ortalyq komıtettiń 1987 jylǵy plenýmynda Nazarbaev­tyń ol qoıǵan suraqqa tez jaýap bergenin, máseleniń kóp uzamaı oń sheshilgenin eske túsirdi.

Jaryssózde sóılegen Almaty oblysyndaǵy «Kamenskıı» asyl tuqymdy zaýytynyń saýyn­shysy V.A.Kýzmenko men Pav­­­­lodar oblystyq partııa ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy Iý.A.Mesherıakov Nazarbaevtyń Qazaq­stannyń barlyq halyq­tary­nyń ókilderine birdeı qa­raıtynyn atap ótti. Munyń ózi ábden oryndy edi, óıtkeni Tuń­ǵysh Prezıdent jas shaǵynan dos­tyqtyń, ártúrli mádenıetter men etnostarǵa qurmetpen qaraý­dyń qundylyqtaryn boıyna sińirgen, kópultty ujymdarda qalyptasyp, ózin tanytqan.

Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy E.N.Áýelbekovtiń sózine arnaıy toqtala ketken oryndy bolmaq. Bul qyzmetke ol kisiniń kandıdatýrasy da usynylady dep boljanǵan edi. Belgili bir dá­rejede Ortalyq birneshe par­tııa­lyq jetekshilerge, sonyń ishinde Áýelbekovke de kóz tik­ken-di. Alaıda, munyń bári ońa­sha jaǵdaıda, dáme etý men ýáde berý jolymen jasalyp jatty, sondyqtan da jergilikti partııa músheleriniń arasynda jarasymsyz básekelestik pen ózara senimsizdik týdyrdy. Kóńil tolmaýshylyqtyń, kúrdeli jeke qatynastyń jańǵyryǵy aqyry onyń myna sózderinen sezilip turdy: «Esterińizde bar shyǵar, talaı ret sóılegenmin, jasy úlken adam retinde synǵa da alǵanmyn, alaıda men Nur­sul­tan Ábishuly synnan durys qo­ry­tyndy jasaıtynyn aıtý­ǵa tıis­pin. Keıingi jyldarda bizdiń ara­myzda birde-bir ret kelis­peý­shi­lik bolǵan joq, bar­lyq máse­le­­ler­de til tabysyp júrdik, al qal­ǵan jaıdyń bári – jaı sóz ǵana».

Bálkim, Áýelbekov áýelde Nazar­baevtyń jeke basynyń jáne kásibı turǵydan ósýiniń qýat­ty kúshin jete baǵalama­ǵan da bolar, alaıda sol pleným­da ony endi «kóptegen máse­leni: ekonomıkany da, máde­nıetti de jan-jaqty qam­tı qaras­tyratyn» «saıası jetek­shi» retinde moıyndady. Áýel­bekovtiń bergen baǵasymen aıt­qanda, Nazarbaevtyń sózderinde «keń aýqymdylyq seziledi». Bylaı­sha qaraǵanda, osyndaı kúrdeli adamnyń ózi, ishteı qarsy bola tursa da, qabyldanatyn sheshimmen báribir kelisti, Nazar­baevty Kompartııa Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy etip tańdaý týrashyl sheshim bolatynyn atap ótti. Osy rette El­ba­symyz árdaıym óz jumy­syn­da kásibı múddelerdi aldymen basshylyqqa alatynyn, jeke bas­tyń qarym-qatynastaryna onsha qadalyp jatpaıtynyn aıt­qymyz keledi. Keıinnen Áýel­bekov biraz ýaqyt Tuńǵysh Prezı­denttiń keńesshisi bolyp istedi.

Tutastaı alǵanda, plenýmda Nursultan Nazarbaevtyń atyna aıtylǵan baǵalar men pikirlerdiń bári de sol dáýirdegi partııalyq forým­darda jıi kezdesetin bos­teki sóz ben ashyqtan-ashyq ja­ǵym­pazdanýdan jyraq jatty. Shyn kóńilden jáne ádil aıtyl­ǵan, birlese atqarylǵan ju­mys barysyndaǵy jeke tájirı­be­men, problemalyq máse­le­ler­di sheshýde tize qosa áreket etý­men tııanaqtalǵan sózder júrek­ten shyǵyp, júrekke jetti. Sóıleý­shilerdiń barlyǵy da myna oıǵa toqtady: Nazarbaevtyń kandıdatýrasyna balama joq.

Jyldar óte kele Elbasymyz bul jaıynda bylaı dep jazdy: «Meniń oıymsha, dál sol plenýmda respýblıkalyq partııa uıymy kadrlarynyń uıysýy júzege asty. Men osydan bir jyl ǵana buryn ózime qarsy aıdap salynyp júrgenderdiń tarapynan da qoldaý taptym. Tańdaý erkindigi tolyq bolyp turǵan jaǵdaıda bul qoldaýdyń shynaıy shyqqandyǵy meni aıryqsha alǵys sezimine bóleıdi».

Osymen jaryssóz toq­tatyl­dy. Nursultan Nazar­baevty jaq­tap 154 adam daýys berdi, 4 adam qarsy shyqty. Sóıtip anyq basym daýyspen Nazarbaev Qazaq­stan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Sol joly alǵash ret daýys berýdiń jasyryn túrde ótkenin atap aıtý kerek.

Sóz kezegi berilgen Gennadıı Kolbın jańa saılanǵan birinshi hatshyny quttyqtady. О́z sózinde ol pikirlerdiń túıispeı jatqan tustary bolǵanymen, «árdaıym ortaq tuǵyr tabýǵa qol jetkenin» moıyndady. Birlese atqarylǵan jumysqa alǵysyn aıta kelip, ol «elimiz aýmaǵynyń ár qıyrynda júrsek te, áli birge jumys is­teımiz» degen úmitin de bildirdi.

Plenýmnyń sońynda Nazar­baev sóıledi. Partııalas­taryna joǵary senimi men qoldaýy úshin razylyǵyn tanytyp, al­daǵy rettelgen jumysqa kózi jete­tinin aıtty. Nursultan Ábish­uly­nyń sózi ózi respýblıka basshy­lyǵy­na kelip jatqan shaqtyń barsha mańyzdylyǵyn naqpa-naq pa­ıymdaýymen júrek tolqytty. Buryn mańyzy tómendetilip nemese aýyzǵa alynbaı kelgen áleýmettik-ekonomıkalyq, ult­ara­lyq máselelerdi sheshýdiń qa­jet­tiligin atap óte kelip, ol bylaı dedi: «Bul máselelerdegi meniń usta­nymym barlyǵyńyzǵa aıan. Ol KSRO halyq depýtattarynyń I sezinde sóılegen sózimde aı­qyn tujyrymdalǵan-dy. Men qazaq­stan­dyqtardyń múddelerin bildi­rýge tyrystym jáne ol biz­diń respýblıkamyzdan saılanǵan bir top depýtattardyń ortaq tuǵyr­namasy bolatyn. Sol baǵdar­lamany júzege asyrý baǵytyn tabandylyqpen ustanamyn dep sizderdi sendirgim keledi».

Ol basshylar bárinen buryn týǵan respýblıkanyń jáne óz halqynyń múddelerin ustanýǵa tıis­ti ekenin qadap aıtty. Elba­symyz, bizdiń bárimiz sııaqty, aldaǵy kezeń Qazaqstannyń ege­men­digin eńselendirýge múmkin­dik bere­tindigine sendi. Bul óz hal­qynyń mádenıeti pen tilin, onyń tarıhy men rýhanı baılyǵyn saqtaýǵa shynaıy jan aýyrtatyn naǵyz patrıottyń sózi edi: «Qaıta qurý respýblıkanyń egemendigin nyǵaıtatynyna, ony quqyqtyq jáne praktıkalyq maǵynamen tolyqtyratynyna, qazaq halqynyń ekonomıkasyn kóterip, ejelgi mádenıetin jandandyrý úshin jaǵdaı jasap, árıne, basqa tilderdiń quqyq­taryn shektemeı, onyń ana tiliniń tolyqqandy ómir súrýin qamta­masyz etetinine kúmán joq».

Bizdiń Elbasymyz jasampaz­dyqpen jumys isteıtin, qoǵamnyń turaqty jáne evolıýsııalyq damýyn qamtamasyz etetin saıasat­shy­lar sanatynan ekendigi bel­­gili. Bul oı túıini onyń sózin­de sol kezdiń ózinde aıtyldy: «Biz­diń ıgiligimiz árkimniń uıym­shyl­­d­yqpen, tártippen jáne zań­­dar­dy qatań saqtaý arqy­ly et­ken eń­begimen jasalady. Qa­ýip-qaterdi órshitý, turaq­ty­lyq­­ty buzý tek revolıýsııalyq jań­­ǵyrtý isine kedergi jasaǵysy ke­le­tinderge ǵana paıdaly, sondyq­tan biz ondaı kórinisterge batyl toıtarys berip otyrýymyz kerek».

Nursultan Ábishulynyń atap ótkenindeı, bul mindetter tek uıysý jaǵdaıynda, qoǵammen únqatysýdy jolǵa qoıǵanda jáne turǵyndardyń barlyq áleý­mettik toptarynyń qoldaýy­nyń arqasynda ǵana sheshiledi.

Nursultan Nazarbaevtyń Q­azaq­stan­nyń jańa basshysy qyz­­me­tin­degi alǵashqy sózi osyndaı ma­ǵy­naly, shymyr, naqty ju­mys­qa ba­ǵyttaıtyn sóz bolyp shyqty.

* * *

Búgingi tańda, arada attaı 30 jyl ótken kezde sol shaq­ta­ǵy qujattardy qaıtadan qaraı otyryp, biz bylaı dep to­lyq senimmen aıta alamyz: Tuń­­ǵysh Prezıdent – Elbasy Nursultan Nazarbaev sol kezde qazaq­stan­dyq­tar arman etkenniń bárin de tolyq júzege asyrdy.

Keńestik áskerı mashınaǵa ashyq­tan-ashyq qarsy turyp, Se­meı ıadrolyq polıgonyn jabý úshin júrek jutqan batyldyq pen ishki qaısarlyq qýaty qajet edi. Nursultan Nazarbaev bul qııa­met-qaıym mindetti oryndap, óz otan­das­tarynyń alǵysyna bó­len­di jáne búkil álemdik qoǵam­das­­tyq­t­yń tarapynan moıyndaldy.

Týǵan tildi, mádenıetti qaıta­dan órletýge, halyqtyń HHI ǵa­syr­daǵy rýhanı baılyǵyn saq­taýǵa jáne kórkeıtýge úlken úles qosty.

Ádilettilikke qol jetkizip, jel­­t­­oqsan oqıǵalaryna qatysý­shy­­­lar­dyń quqyn qalpyna keltirdi.

Eń bastysy, táýelsiz Qazaq­stannyń – ál-aýqaty artyp, keler bolashaqqa umtylǵan mem­le­ket­tiń Elbasyna aınaldy. Bul elde ultaralyq jáne dinaralyq kelisim, ózara qurmet pen dostyq mándi qundylyqtar, memlekettik saıasattyń túbirli negizi bolyp tabylady.

Qazaqstannyń damýyn jańa jolǵa salyp bergen Tuńǵysh Pre­zıdent – Elbasynyń ómir or­nyqtyrýshy erik-jigeriniń sal­tanat qurýy degenimiz de dál osy.

Saýytbek ABDRAHMANOV,

Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń depýtaty