Al, osy aıtýǵa til jetpeıtin jańa ǵasyrdyń adam balasyna zııany da jetip artylady. Boıyna boıkúıezdik bite bastaǵan adamdar qaýymy osynaý qaýiptiń aldyn alý turmaq, oǵan mán berip, saqtaný degen oıyna kirip-shyqpaıdy. Árıne, kópke topyraq shashýǵa bolmas, degenmen boıkúıezder sanatynyń anaǵurlym kóp ekenine kúmánim joq.
Munymen ne aıtqym keledi, aldymen-densaýlyq. Qımyl-qozǵalysy azaıǵan qoǵamda aǵzanyń aýrýy kóbeıedi. Kúnine keminde 20 mınýt jaıaý júrmegen adam semizdik, qan qysymy, qandaǵy qant mólsheriniń kóbeıýi syndy aýyr syrqattarǵa beıimdele bastaıdy. Al, bizdiń kóz aldymyzda úıinen kólikpen shyǵyp, jumysynda otyryp, keshke kólikpen qaıtatyndar tolyp júr. Úıdegi áreketti elektr ara, elektr teskish, keskish, jýǵysh, pisirgish, qosqysh pen aıyrǵyshtar jasap jatyr, qysqasy, úıde de kóp qozǵalys joq.
Búgingi kompıýterler, túrli smartfondar, sıfrlyq tehnologııa- bular máseleniń kelesi jaǵy. Olardan shyǵatyn elektromagnıttik ımpýlster, radıasııalyq tolqyndar adam aǵzasyn ýlaýshy birinshi faktor, budan soń kóz kórýiniń nasharlaýy, as qorytý músheleriniń jumysynyń buzylýy, júrek, baýyr, túrli sekresııalyq bezderge zııandy áseri osylaı jalǵasa beretin zalaldardyń bir bóligi ǵana. Budan ári bul quraldardyń táýeldilik shaqyratyn faktory da anyqtaldy. Ásirese, kámeletke tolmaǵan, aqyl-oıy qalyptasyp bitpegen jas býynǵa keletin birden-bir qaýip.
Kelesi másele, búgingi otbasylardyń, ásirese, aýdan ortalyǵy, qala tıpti eldi-mekender turǵyndarynyń aýlasynda mal ustaýdan bas tartýy. Bul sońǵy ýaqytta beleń alyp bara jatyrǵan qoǵamdyq kórinis. Otbasynyń eri men jubaıy, tipti balalarynyń dene eńbegimen aınalysýynyń basty múmkinshiligi bolyp otyrǵan bul qarekettiń azaıýy alańdaıtyn jaıt ekeni sózsiz. Sebebi, bul aldymen áleýmettik másele, sodan soń densaýlyq, odan ári tálim-tárbıe, ulttyq bolmys, tanym-túsinik. Qoǵamymyzǵa búgin asa qajet máselelerdi túgel qamtyp otyrǵan osy baǵyttyń báseńsýi jaqsy emes ekenin kózi qaraqty oqyrman túsinip-aq otyrady.
Túgel qamtıtyny, áýeli otbasyna kiris. Shyǵyny da joq emes, degenmen, paıdasy basym. Kóbeıte alsań, qanekı, shaǵyndap ustaǵannyń ózi soısań-et, saýsań-sút, minseń-kólik, satsań-pul. Qyzmetińnen alǵan aılyǵyńa qosymsha bolary sózsiz. Endi paıdasy, sol maldyń qamy, jaılaısyń, kútesiń, sýǵarasyń-osynyń bári qımyl-qozǵalys. Boıyńda qan júgirip, qýatyń qaıtpaıdy, únemi sergek, shıraq júresiń. Taǵy bir paıdasy «aýzyn úrip, aıaǵyn sıpaǵan» aq-adal malyńnyń ónimi, búgingi kúnniń tilimen aıtsaq, ekologııalyq taza azyq.
Meni tolǵandyratyn taǵy bir másele, burynǵy jasóspirim atqa minetin, osyndaı jazǵyturym ýaqytta taı úıretetin. Mal ustaǵan qazekemniń balasy úshin eń qyzyq ýaqyt osy kóktemniń alasapyrany. Básiresine tıgen taıyn daıyndap, úlkenderdiń kómegimen ústine qonǵan balaǵa taıdy bastyqtyrý mindet pen jigittik erlik, al, týlaǵanyna shydamaı túsip qalý nemese qorqyp mine almaý- ezdik pen qorqaqtyqtyń úlgisi. Osyny túısinip ósken aýyl balasy ózin de ózi bir synaıtyn tusy osy. Osylaısha aýyldyń ár tusynan andyzdap taıǵa mingen balalar aýyl shetine jınalyp, jańa taılar úıretetin, ózara kelisip, qashyqtyq belgilep taı jarys jasaıtyn. Muny aıtyp otyrǵanym, osyndaı jasynan at jalyn tartqan balalar shymyr, qaıratty, densaýlyqtary myqty bop keletin. Ábjildik pen ıkemdilikke qatar shynyqtyratyn atqa miný óneri densaýlyqty shyńdaýdyń naǵyz ulttyq túri. Mine, biz búgin myqty bolýdyń osy bir tetigin joǵalta bastadyq.
Aýyldyń jasóspirim balalary shópke shyǵatyn. Salmaǵy, shamamen 15-20 keli tartatyn tórtburyshty taılanǵan shópti aıyrdyń basyna ilip, aqyryn jyljyǵan kólikpen jarysa júgirip, irkilmeı laqtyryp, áp-sátte tıep jatatyn. Áskerge baratyn shaqta ábden sharýaǵa aralasqan aýyl balalary shynyqqan, shymyr sarbaz bop turatyn.
Al, qyzdarǵa anasynyń bitpeıtin úı tirliginen tıer úles az bolmaıdy. Aýyl irgesindegi ózen boıyna baryp kıim kirshikteý, ıinaǵashpen sý tasý, kıiz basý, keli túıý syndy túrli aýyl «sporty» olardyń da sámbitaldaı boı túzep, ásem, suńǵaq ósýine sep bolatyn. Búgingi qoǵam osynaý dene eńbegin ábden azaıtyp, densaýlyqtan aqsap tur. Shamamen aıtar bolsaq, 5 adamnyń 3 qan qysymy, 1 qant aýrýy, endi biri artyq salmaqtan azap kórip júr.
Toqtalar túıin, búgingi qoǵamǵa jaıaý júrý, tańǵy júgirý, qyzmet qatynasyna velosıped paıdalaný, túrli jattyǵý, shynyǵý zaldaryna barý, sporttyń jazdyq, qystyq túrlerimen aınalysý, atqa miný, tórt túlik ustaýdy tezirek qolǵa alý kerek. Kópti kinalaýdan aýlaqpyz, osy aıtylǵandardy ustanatyn aǵaıyn da barshylyq, biraq kóp emes. Bul árıne, meniń ǵana pikirim. Al, Siz qalaı oılaısyz, oqyrman?
Qarshyǵa ELEMESOV,
BQO Shyńǵyrlaý aýdany
