Bederli beles bıigi: kemeńgerliktiń 30 jyly

Halyqaralyq mańyzy bar jıynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev 30 jylda Qazaqstannyń ekonomıka men saıa­sat, mádenıet pen bilim salasynda jetken jetistikterine jekeleı toqtaldy. Pre­zıdent osynaý jyldar ishinde Qazaq­stan bıik belesterge kóterilip, eldegi ekonomıkalyq baǵdarlamalar óz jemisin bergenin, ishki jalpy ónim kólemi on esege ulǵaıǵanyn, Qazaqstannyń tarıhy, shyn máninde, memleketimizdiń negizin qalaýshy Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń kóshbasshylyq tarıhy ekenin atap ótti.

 – Bul jaı ǵana mereıtoılyq data emes, «qazaqstandyq damý» jolyn anyq­taǵan el tarıhyndaǵy asa mańyzdy kezeń boldy. Qazirgi zaman damýynyń qar­qyny múlde ózgeshe. Básekege toly zamanda ómir súrip kelemiz. Bárimizge El­ba­synyń aıqyndap bergen adal bolý, el ıgiligine eńbek etýdi basty maqsat dep túsiný qaǵıdasynan sabaq alý qajet, – dedi konferensııany ashqan Qazaqstan Prezıdenti.

Sondaı-aq Qasym-Jomart Toqaev Elba­synyń basshylyǵymen postkeńes­tik keńistikte eń tabysty mem­lekettik qurylys jobasy júzege asy­rylǵanyn sheteldik sarapshylardyń moıyndaı­ty­nyn aıtty. Baıandamada aıtylǵan­daı, ınf­lıasııanyń sharyqtaǵan, kásiporyn­dardyń jumysy turalaǵan, taýar­lar­dyń jappaı tapshylyǵy kúsheı­gen kezdegi postkeńestik ekonomı­kanyń qırandy­sy­nyń ornyna álemniń eń damyǵan 50 eliniń qataryna qosylǵan qýatty memleket quryldy.

Memleket basshysy qazirgi halyq­aralyq qatynastardyń negizgi faktorlaryna aınalǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónin­degi keńes, Álemdik jáne dástúrli din­der kóshbasshylarynyń sezi, Táýel­siz Memleketter Dostastyǵy, Shan­haı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń qurylýy sııaqty Elbasynyń syrtqy saıasattaǵy bastamalaryna jan-jaqty toqtaldy.

– Qazaqstan orasan zor ıadrolyq qarý­dan óz erkimen bas tartyp, Jer betindegi iri ıadrolyq polıgondardyń birin japty. Elbasy álemdik dıplomatııa tarıhyna jahandyq ıadrolyq qarýǵa qarsy qozǵalystyń kóshbasshysy retinde endi. Tuńǵysh Prezıdent qana Qazaqstannyń astanasynda Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń ázir­ge osy myńjyldyqtaǵy alǵashqy ári jal­ǵyz sammıtin ótkizip, Eýrazııalyq qaýip­sizdik deklarasııasyn qabyldady. Elbasy álemniń eń bıik minberlerinen halyq­aralyq qatynastardy túbegeıli refo­r­malaýǵa baǵyttalǵan usynystaryn jetkizdi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy sóz so­ńynda Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti sanaly ǵumyryn hal­qyna qyzmet etýge arnaǵan eli­niń adal perzenti ári jahandyq deń­geı­degi saıasatker ekenin atap ótti.

 Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev elimizdiń eń joǵary laýazymyndaǵy qyz­metine baǵa bergeni úshin Qasym-Jomart Toqaevqa rızashylyǵyn bildirip, osydan 30 jyl buryn Qazaqstan qandaı qıyndyqtardy basynan keshirgenin eske aldy. Keńes ókimeti ydyraǵannan ke­ıin barlyq aýyrtpalyǵymen jeke-dara qalǵan Qazaq elin beder­li jyldar belesindegi bıik ta­­bys­tarǵa jetkizý ońaı bol­m­aǵa­­nyn, eń áýeli ishki ekono­mı­ka­l­yq jaǵ­daılardy qolǵa alyp, áleý­mettiń áleýetin kóterýge den qoı­­ǵanyn aıtty.

– Búgingi basqosýda bar­sha­ńyzdy, ásirese, eski, tanys dostarymdy, áriptesterimdi kórgenime qýanyshtymyn. Esten ketpes 1989 jyl ýaqyt ótken saıyn alystap barady. Sol kezde sizder meni Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Or­talyq komıtetiniń birinshi hatshysy laýazymyna saılap edińizder. О́zderińiz kóp jyl boıy kýá bolǵan el múddesi jo­lyn­daǵy qyzmetim dál sol kúni bastalǵan bolatyn. Biz táýel­siz Qazaqstannyń ir­gesin bir­ge qaladyq. Egemen eli­miz­diń jańa tarıhyn jazýdy birge bas­ta­dyq. Men osy jıynda jas­tardy da kórip otyrǵanyma qýa­nysh­tymyn. Biz 30 jyl boıy jas urpaqtyń jarqyn bolashaǵy úshin jumys istep, halqymyzǵa qyzmet ettik, – dedi Nursultan Nazarbaev.

 Sondaı-aq Elbasy qońsylas jatqan memleketter men shetel basshylary arasynda dıalog ornatyp, óndiris oryndaryn jańa zaman suranysyna qa­raı órkendetkenin, eldegi saıa­sı-ekonomıkalyq reformalar sátimen iske asyp, sonyń ar­qa­syn­da júıeli jumystar atqa­ryl­ǵanyn jetkizdi.

 – Sol kezdegi bedeldi basshylar Gorbachev pen Elsın 1990-jyldardyń basynda maǵan KSRO Premer-mınıstri bolýdy usynǵan bolatyn. Eger men Keńester Odaǵy Úkimetiniń basshylyǵyna kelgen jaǵdaıda qalaı bolar edi degen suraqtar áli kúnge deıin talqylanyp júr, biraq bul mańyzdy emes. Sol kezde men ómirimdegi eń ma­ńyz­dy sheshimdi qabyldadym. Sol ýaqyttan bastap meniń bas­­ty mindetim – týǵan Qazaq­stanym­nyń taǵdyry boldy. Sol jyldary saıasatker retin­de strategııalyq oılaýdyń mańy­zyn alǵash ret túsindim. Osy almaǵaıyp zamanda kememdi qaı jaǵalaýǵa jetkizsem degen úlken tańdaý aldynda turdym. Qazir sol qıyndyqtardy qalaı sheshkenimdi aıtsam dep otyrmyn. 1990-jyldary men jáne Qazaqstan qandaı synaqtarmen betpe-bet keldi? Birinshiden, eko­no­mıkanyń toqyraýy. Eko­no­mı­kalyq baılanystardyń úzilýi, gıperınflıasııa, bıýd­jet­tik tapshylyq boldy. Halyq­tyń tabysy tómendedi, jappaı jumyssyzdyq oryn aldy. Qazaq­standaǵy 130 kásiporyn óz ju­mysyn toqtatty. 90-jyldary IJО́ 60 paıyzǵa tómendep, óner­kásip 28 paıyzǵa qysqardy. Biz­ge qysqa ýaqyt ishinde is-áre­ket josparyn qurýǵa týra kel­di. Naryqtyq ekonomıkany qura bastadyq. Qazaqstan tez ári tıim­di reforma júrgizdi degen pa­ıymdy jıi estidik. Biz óte úlken jumys atqardyq, – dep atap ótti Elbasy.

Osy jyldar ishinde qol jet­kizgen jetistikterdiń bar­lyǵy tabandy eńbektiń nátı­jesinde keldi. Sondyqtan egemendigimizdi tuǵyrdan taıdyryp alýdan asqan qasiret joq ekenin aıtqan Nursultan Nazarbaev, el jastaryn táýel­sizdik deıtin qasterli uǵymnyń qasıetin tereńnen zerdeleýge shaqyrdy.

– Osy oraıda men «Qazaq­stan-2050» Strategııasyndaǵy sózimdi qaıtalap aıtsam deı­min. Aldaǵy synaqtardan súrin­beı ótý bizdiń ózimizge, bekem birligimizge baılanysty. Aýyz­birshilik pen turaqtylyq bol­ǵanda ǵana elimiz ósip-órkendeı alady. Qazaq halqy birliktiń arqasynda jaýlaryn jeńip, eli men jerin saqtap qalǵan. Qazaqty baǵyndyryp, bodan etý úshin handyǵyn tartyp alyp, júzge, rýǵa bólinýin aılakerlikpen paıdalanǵan. Qazir de bizdiń elimizdiń tabystaryn kóre al­maıtyn, baılyǵymyzǵa qy­zy­ǵatyndar az emes. Ony esh­qashan umytpaýymyz qajet. Olar ishimizge iritki salý úshin qoljaýlyq bolatyndardy, jetekke eretinderdi izdeıdi. О́kinishke qaraı, ondaılardy tabady. Bul – baıaǵy «bólip al da, bıleı ber» deıtin jymysqy saıasat. Bizge tónetin eń úlken qaýip osy. Táýelsizdiktiń qan­daı qıynshylyqpen kelgenin zert­temeıtin, bilmeıtin jas­tar búgingi erkin kúninen, azat Otanynan aıyrylyp qala­tynyn túsine bermeıdi. Mem­leket buǵan jol bermeýi qa­jet. Búkil halyq bolyp bir­likti, tynyshtyqty qoldaý kerek. Qazaq dál búgingideı ómirdi eshqashan kórgen joq. Aıy­ry­lyp qalmaıyq. Meniń elime aıtatyn negizgi ósıetim osy. Uly Abaıdyń «birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń – istiń bári bos» degeni de osy bolar. Umytpaıyq. Halyq pen Pre­zıdent árdaıym birge. Biz bar­lyq jetistikke yntymaqtyń arqa­synda qol jetkizdik. Ishki qarama-qaıshylyqqa tap bolǵan elder ilgeri emes, keıin ketip, álemdik damýdyń kóshinen qalyp qoıdy. Ata-babamyz: «Otan – ottan da ystyq», «Otan úshin otqa tús, kúımeısiń», «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi, altaý ala bolsa, aýyzdaǵy ketedi» dep beker aıtpaǵan. Osylaısha, olar Otandy súıýge, eldi bereke-birlikte bolýǵa shaqyrdy. Men aldyńǵy tolqyn  aǵa býynǵa sózimdi arnaımyn! Sizder paıym-parasattaryńyz ben kóregendikterińizge súıenip, jastarǵa durys baǵyt-baǵdar berýlerińiz kerek. Olar Otandy súıýdiń, memleketti nyǵaıtýdyń, táýelsizdikti qorǵaýdyń jáne jarqyn bolashaq úshin jumys isteýdiń mańyzdylyǵyn jete túsinýge tıis, – dedi Nursultan Nazarbaev.

Konferensııa jumysyna qaty­sýshylar saıası kóshbas­shy­­lyq fenomenine baılanys­ty saıası, tarıhı, ekonomıkalyq, quqyq­tyq jáne basqa da aspek­tiler­di bir­neshe taqyrypqa bó­lip «Qazaq­stan Respýblıkasy­nyń Tuń­ǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń táýelsiz Qazaq­stannyń qalyptasýyna qosqan úlesi», «Elbasynyń tarıhı mıssııasy», «Elbasynyń jahandyq jáne aımaqtyq bastamalary», «Saıası kóshbasshylyq fenomeni: tarıh, erekshelikteri, ózgesheligi» ba­ǵyttary boıynsha óz oılaryn ortaǵa saldy. Elbasymen úzeń­­giles bol­ǵan árip­testeri onyń ishki saıa­sı turaq­tylyq pen tynysh­tyq­ty árkez birinshi ke­­ze­kke qoıyp, qys­paqqa alǵan qarjy daǵ­darys­­tary kezinde de eldi eleń-alań­­nan aman alyp shyqqanyn tebirene baıandady.

– Osydan tup-týra 30 jyl buryn dál osy saraıda tarıhı oqıǵa boldy – Qazaqstan bas­shysy aýysty. Qazaqstan Kom­mýnıstik partııasy Ortalyq ko­mı­tetiniń birinshi hatshysy bo­lyp Nursultan Nazarbaev saı­landy. Osylaısha Qazaqstan tarı­hynda tarıhı kezeń bas­taldy. El basshylyǵyna kelgen Nursultan Ábishuly óziniń ja­ńa­shyl kózqarasymen, adamı qa­sıet­terimen tez arada kópultty Qaza­q­stan halqynyń súıikti bas­shy­syna aınaldy, eldiń seni­mine bólendi. Parasat-paıymy­men, bilim-biligimen irgeli ister­diń iske asýyna muryndyq boldy. Sondyqtan elimizdiń eko­no­­mı­kalyq, qoǵamdyq-saıası, i­shki-syrtqy saıasat, má­denı-rý­hanı salasyndaǵy jetis­tik­terdiń barlyǵy Nazar­baev atqarǵan ister jylnamasynda jazylady. Mundaı kemeńger tul­ǵamen tize qosyp jumys is­teý baqyty buıyrǵanyna zor qý­anyshtymyn, – dedi konfe­rensııada alǵashqylardyń biri bolyp sóz alǵan «Jańarý» jem­qorlyqqa qarsy jalpyult­tyq qozǵalysynyń jetekshisi, De­mokratııalyq kúshterdiń jal­­­py­ulttyq koalısııasynyń mú­shesi Oralbaı Ábdikárimov.

Halyqaralyq konferen­sııa­nyń plenarlyq otyrysyna Reseı Ǵylym akademııasy Jalpy tarıh ınstıtýtynyń dırektory Mıhaıl Lıpkın, Parlament Májilisiniń depýtaty Qýanysh Sultanov, Shanhaı qoǵamdyq ǵylym akademııasynyń Reseı jáne Ortalyq Azııany zer­t­teý ortalyǵynyń dırektory Daveı Pan, О́zbekstan Pre­zı­­den­ti janyndaǵy Strategııa­lar jáne aımaqaralyq zertteý­ler ınstıtýtynyń dırek­tory Eldor Tahırov, Qyr­ǵyz Res­pýblıkasynyń eks-Mem­le­kettik hatshysy Osmonakýn Ib­raımov, amerıkalyq saıasattanýshy jáne jýrnalıst Arıel Koen, Ázerbaıjan Respýblıkasy Mıllı Medjlısiniń depýtaty, Ázerbaıjan Memlekettik bas­qarý akademııasynyń janyn­daǵy Saıası zertteýler ıns­tıtýtynyń dırektory Elman Nasırov, «Valdaı» halyq­ara­lyq pikirtalas klýbynyń baǵ­­dar­­lamalyq dırektory, Reseı SIM Máskeý mem­leket­tik halyq­aralyq qaty­nastar ıns­tıtý­ty­nyń (MGIMO) halyq­aralyq zertteý­ler ıns­tıtýtynyń dı­rek­­tory And­reı Sýshensov, mem­leket jáne qo­ǵam qaıratkeri Ravıl Shyr­da­baev qatysty.

– Álemdik saıasat sahnasynda Nazarbaevtyń strategııalyq baǵdarlaý qabiletin, óz memle­ketiniń múddesin birinshi orynǵa qoıa otyryp, halyqaralyq arenada ony saýatty qorǵaı bilý qasıetin erekshe baǵalap, qur­metteımiz. Nazarbaev – halyq­aralyq jaǵdaı­lardy tereń­nen sezinetin tulǵa. Onyń par­­tııa bas­shysynan jalpyult­tyq lıder bolyp qalyp­tasýy 1990-jyldardyń basyn­daǵy «daýyl men qysym» ýaqy­tynda ótti. Ol Qazaqstandy ishki saıası damýymen qatar syrt­qy saıasat damýynda da alǵa shy­ǵara aldy. Keńestik ómir táji­rı­besi men zamanaýı damýdyń bola­shaǵy bar basymdyqtaryn jete sezi­ne alý úılesimdiligi Nur­sultan Nazarbaevtyń biregeı saıa­sı stılin aıshyqtaıdy, – dep atap ótti Reseı Ǵylym akademııa­­sy Jalpy tarıh ınstıtýtynyń dırek­tory, RǴA professory Mıhaıl Lıpkın.

Al Ázerbaıjan Respýblı­kasy Mıllı Medjlısiniń depýtaty, Ázerbaıjan Memlekettik bas­qarý akademııasy janyn­daǵy Saıa­sı zertteýler ınstı­týty­nyń dırek­tory Elman Nasırov:

– Qazaq­stan Nursul­tan Ábishulynyń basshylyǵy­men álemde joǵary bedeli bar qýatty memleketke aınaldy. Onyń jarqyn kórsetkishi – osy eldiń BUU Qaýipsizdik Keńesine múshe retinde tóraǵalyq etýi. Nursultan Nazarbaev kóp­tegen tabysty jobalarǵa bas­ta­ma­shy bolý arqyly óńirlik má­se­lelerde erekshe ról atqarýda, son­daı-aq ol tek bizdiń óńirde ǵana emes, álemdik deńgeıde de beı­bitshilikti nyǵaıtýǵa aýqym­dy úlesin qosýda. Onyń Sırııa­da beıbitshilik ornatý men qa­ter­lerdi azaıtýǵa arnalǵan bitim­ger­shilik ustanymy álem­dik qo­ǵam­dastyq tarapynan jo­ǵa­ry baǵasyn aldy. Eń basty­sy, ol uzaq jyldarǵa sozyl­ǵan shıe­lenistiń túıinin sheshti. Nur­sul­tan Nazarbaev – kúlli túrki álemine ortaq tulǵa. Onyń ar­qasynda túrki tildes elder­diń qarym-qatynasy jańa sı­pat­qa ıe boldy. Qazaqstan men Ázerbaıjan arasyndaǵy yn­ty­maq­tastyq nyǵaıdy. Ol túbi bir túrki halyqtarynyń bir­ligin tý etip, yntymaǵyn bekem­deýge aı­tý­ly úles qosty, – dep El­ba­sy­nyń saıasattyń maq­­sat-mu­ra­tyn júrekpen uq­qan, tilek­pen túı­­singen tulǵa ekenin basa aıtty.

Shanhaı qoǵamdyq ǵylymdar akademııasynyń Reseı jáne Or­ta­lyq Azııany zertteý ortaly­ǵy­nyń dırektory Daveı Pan «Elba­synyń Qazaqstandy 30 jyl basqarýy: Qytaıdan kóz­qaras» atty baıandamasynda Nur­sultan Nazarbaevtyń aýmaq­tyq yntymaqtastyq pen qaýipsiz­dik isine qosqan úlesine basa nazar aýdardy.

– 1992 jyly BUU Bas Assam­bleıasynyń 47-sessııa­synda Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti Azııadaǵy ózara is-qı­myl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qurý týraly ıdeıa usyndy. Bul Keńes yntymaqtastyqty tanytý, ún­qatysý men seriktestiktiń ne­gizinde Azııa men álemde beı­bitshilik pen turaqtylyqty ny­ǵaıtýǵa birlese kúsh-jige­rin jumsaýdyń mańyzdy ala­ńyna aınaldy. Sondaı-aq Nur­sultan Nazarbaev – Shanhaı yn­­ty­­maq­tastyq uıymynyń negi­­zin qalaýshylardyń biri. 1998 jyly Almaty qalasynda ót­ken «Shanhaı bestigi» forýmy elderi lıderleriniń úshin­shi kez­desýi ShYU-nyń qury­lýy tarıhynda mańyzdy oryn al­dy. Atalǵan forýmda uıym­ǵa qaty­sý­shy memleketter ara­syn­­daǵy yntymaqtastyq sheń­beri keńeıip, shekaralyq qaýip­sizdikpen qatar, birtutas saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı qarym-qatynas bastaý aldy. Shan­haı yntymaqtastyq uıy­my­nyń qurylýyn, damýy men ny­ǵaıýyn Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń kúsh-jigerinen, halyq­­ara­lyq strategııalyq usta­nymy men saıası aqyl-oıy­nan bólip qaraýǵa bolmaıdy, – dedi ol.

Tamyrlas Túrkııa elinen kelgen belgili sarapshy Kúrshad Zor­lý­dyń da pikiri osyǵan to­qaı­lasty. Elbasynyń baýyrlas elder arasyndaǵy rýhanı baı­lanystyń bekı túsýine zor úles qosqanyn, saıası ıntegrasııalyq uıymdarǵa serpin berip, olardy túbi bir túrki halyqtarynyń or­taq muratyna jumyldyrǵanyn maqtanyshpen aıtty.

– Nursultan Nazarbaev el bas­qarýǵa kelgeli Qazaqstan ekonomıka, syrtqy saıasat, bilim jáne ǵylym jaǵynan bedeldi memleketke aınaldy. Mem­lekettiń negizin qalaǵan tulǵa retinde Sizdi barsha túrki álemi baǵalaıdy. Siz bir sózińizde bylaı degen edi­ńiz: «Bizdiń jas­tar óz tarıhyn bi­lýi kerek. Saqtar, ǵundar, túr­ki­lerden bas­tap bilýi tıis». Bul sózderińiz túrik jastary tara­pynan jaq­sy qabyldanyp, áleý­mettik je­lide mıllıondaǵan már­te ja­­­rııa­landy. О́tken jyly Túr­kııa­da júrgizilgen áleýmettik zertteýlerdiń qorytyndysyna sáıkes, búgin Túrki álemindegi eń tanymal Kóshbasshy siz ekensiz. Biz Sizdi túrki qaýymynyń Bilge qaǵany dep sanaımyz, – dedi túrik sarapshysy. Sarapshynyń só­zinshe, Túrkııa akademııasy jýyq arada Elbasynyń 30 jyl­d­yq kóshbasshylyǵy týraly ja­zyl­ǵan qundy eńbekti túrik tilinde jarııalamaq.

Konferensııa qoǵamnyń tu­raq­ty damýyndaǵy, elimizdiń ekono­mıkalyq jáne áleýmettik saıa­sı jańǵyrýyndaǵy El­ba­sy­­nyń qyzmeti men bas­tama­lary­nyń jáne onyń barsha álem­de jahandyq qaýipsizdik pen se­nim ahýalyn jasaqtaýdaǵy kúsh-jigeriniń róli men mańyz­dy­lyǵyn zerdeleýdi, Elbasynyń saıası kóshbasshylyq fenomenin, tul­ǵanyń tarıhtaǵy rólin odan ári zertteý máselesi saralandy. Kóp­tegen otandyq jáne shet­el­dik sarapshylar Nursultan Nazar­baevtyń postkeńestik ke­ńis­tik­tegi tájirıbesi, strate­gııa­­lyq kóz­qarasy men saıası túı­sigi ja­ǵy­nan eshkim teń kel­meı­­tin saıa­sat­ker ekendigin, shy­ǵar­­ma­shy­lyq oılaý daryny, ózi­niń ozyq ıdeıa­laryn týdyrýǵa jáne ony ómir­sheń etýge biregeı qabi­leti bar myq­ty lıder dep moıyndady.

 Konferensııada sóz alǵan Qyr­­ǵyz Respýblıkasynyń bel­gili saıası jáne qoǵam qaırat­keri, jazýshy, fılologııa ǵylym­da­ry­nyń doktory Osmonakýn Ibraımov óziniń Qyrǵyzstannyń memlekettik hatshysy bolǵan 2001-2005 jyldar aralyǵynda baı­lanysýdyń joǵary tehno­logııalyq quraldary bolmaǵa­nyn, eki el arasyndaǵy qarym-qaty­nas máselelerin memleket bas­shylarymen tikeleı til­desý arqyly sheshýge týra kel­genin, Nursultan Nazarbaev sol kez­desýlerdiń árbirinde bastysy, ilgerilemeli damý ekenin alǵa tartyp otyrǵanyn aıtty.

«Sońǵy 30 jyl Qazaqstan úshin óz jolyn tabýdyń syndarly jyldary boldy. Bul jyldar kóptegen qıyndyqtardy eńserý, jahandyq álem qurylymynda­ǵy laıyqty orny úshin kúresý jyldary boldy. Ol úshin keı­bir jaǵdaılarda alǵa umtylyp, ósim tanytý úshin pármendi de qatal sheshimder qabyldaýǵa týra keldi. Qazaqstan Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen osy máseleni ońtaıly shesh­ti. Onyń basty sebebi – Qazaq­stan­nyń aıqyn maqsaty, qýatty da qoǵamdy uıystyratyn ult­tyq ıdeıasynyń bolýy. Osynyń bárin júzege asyrý úshin zama­naýı geosaıasattyń tilin meńgerý, naqty dıplomatııa qajet edi. Eń bastysy, Nursultan Nazarbaev dáýirindegi Qazaqstan syrttaǵy bireýler daıyndap bergen sse­narııdi júzege asyramyn dep ýaqytyn zaıa etpeı, naqty ispen aınalysý kerektigin ýaqytynda túsine aldy. Qazaqstan eń aldymen turaqtylyqty tańdady. Biz Qyrǵyzstanda onyń ne eke­nin jaqsy túsinemiz. Saıası turaq­tylyq – damý men alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetýdiń eń basty kepili. Sondyqtan osy otyz jyl Qazaq­stan úshin turaqtylyqtyń ózin­dik úlgisin damytý jyldary boldy. Eń bastysy, memleket qurý kezeńi boldy», dedi Os­monakýn Ibraımov.

Amerıkalyq saıasattanýshy jáne jýrnalıst, Reseı – Eýrazııa, Shyǵys Eýropa, Taıaý Shyǵys óńir­leriniń qaýipsiz­dik pen energetı­ka salasyn­daǵy halyqaralyq qatynas­tar jónindegi mamany Arıel Koennyń «Jaqsy seriktestikte: Nursultan Nazarbaev ult negizin salýshylardyń arasynda» atty baıandamasyna úl­ken qyzyǵýshylyq tanytyldy. Ol «Qazaqstan Nursultan Nazar­baevtyń syndarly basqarýy­nyń arqasynda qazirgi jetistikterge jetip otyr. Qazaqstan ortadan joǵary kiris deńgeıine 20 jyl­ǵa jetpeı jetti. Nursultan Nazar­baev eldi basqarǵan jyldary jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim on esege ósti. 1990 jylǵy 1600 dollardan 2018 jyldyń sońynda 10 myń dollarǵa jetti. 2006 jyldyń ózinde Qazaqstan kiris kólemi ortadan joǵary el­der tobyna engen bolatyn. Nur­sultan Nazarbaev munymen toq­taǵan joq. Ol osy jyldardan bas­tap keleshekti qurylym­dyq já­ne ınstıtýsıonaldyq re­for­malardy júrgize bastady. Bular memlekettiń ekonomıkaǵa yqpalyn tómendetý jáne ser­pindi, zamanaýı, shıkizatty emes ınno­va­sııalyq salanyń damýyna qol­daý kórsetýge baǵyttalǵan bolatyn. Sondaı-aq ol álemdik arena­daǵy Qazaqstan bedelin kóterýge jáne ekonomıkanyń álem­­dik qaýymdastyqpen biri­gýi­ne kúsh-jigerin jumsady», deı kele, osynaý jaýapty jyldary Elbasy el ekonomıkasyna jańa tynys ákelgenin aıryqsha aıtty.

Ozyq otyzdyqqa baǵyt alyp, bıik beleske bet túzegen mem­leket saıasatynyń sahnasyn­da júrgen qaıratkerler de óz oılaryn ortaǵa saldy. Olardyń pikirinshe, Nursultan Nazarbaev  – qazaq memleketiniń irgesin be­kitip, shekarasyn shegendegen, otyz jyl buryn eshkim tany­ma­ǵan jas memlekettiń bedelin bes qurlyqqa tanytyp, ajaryn art­tyrǵan eren tulǵa.

Memleket jáne qoǵam qaı­ratkeri О́mirbek Baıgeldı: «Nur­sultan Ábishuly óziniń bar­lyq mindetin abyroımen atqar­dy. Qıyn-qystaý kún­derdiń bar­lyǵyn halqymen birge bastan ót­ker­di. Talaı jyl birge istedik, bir teriniń pushpaǵyn ıledik. Ol kisiniń esimi tarıhta altyn árip­pen jazylýǵa tıis», dese, Par­lament Máji­lisiniń Tóraǵasy Nur­lan Nyǵmatýlın: «Nursultan Ábishuly babalarymyzdyń ǵa­syr­lar boıy ańsaǵan armanyn oryndap, táýelsizdiktiń tu­ǵyr­ly bolýyn, turaqty bolýyn qam­tamasyz etti. Ol jańa mem­­le­ketti ǵana emes, sonymen bir­ge qazaqstandyqtardy ja­ńa bir­tutas ult etip qalyp­tas­tyrdy»,  dep búgingi jeńister Elbasynyń eńbeginiń jemisi ekenin aıtty.

Alqaly jıynda Parlament Májilisiniń depýtaty, 1980-1991 jyldary Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komıtetiniń múshesi bolǵan Qýanysh Sultanov ta sóz aldy.

– Bizdiń kópshiligimiz, ıaǵnı búgingi konferensııaǵa qatysý­shy zamandastar eki dáýirde ómir sú­rip kelemiz. Búgingi kezdesýimiz, keı­bireýler sholaq oılaıtyn­daı, ótkendi ańsaý emes, tarıhy­myzdan sabaq alý, ósý joldarymyzdy jadymyzda saqtaý, teńsizdikten arylyp, teńdikke qol jetkizýimizdiń qadirin, qasıetin bilý. Osydan 30 jyl buryn – 22 maýsym kúni Qazaqstan qoǵa­my birinshi basshy laýazymyna Nursultan Nazarbaev áldeqashan laıyqty bolsa da, sol kezdegi Ortalyq bılik, ıaǵnı KOKP Bas hatshysy M.Gorbachevtiń oı­na­­maly saıasatynan kóńilimiz alań­­dap, júrek tynysh tappaı, «1986 jyldaǵydaı taǵy qan­daı kútpegen oqıǵa bolýy múmkin,  dep Ortalyq Komı­tet­ke kelip edik. Almatyda tańer­teń azdap jyly jańbyr jaýyp, kún jadyrap shyqqan... Jaq­sy­lyqqa jorydyq... Pleným ashy­lyp, minbege Máskeýdegi odaq­tyq Ortalyqtyń ókili – KOKP Ortalyq Komıteti Saıası Bıýro­synyń múshesi, KOKP OK hatshysy V.M.Chebrıkov kóteril­gende, «ne aıtar eken?» dep zal siltideı tyndy. Máskeý ókiliniń aýzynan «Nursultan Nazarbaev» degen sóz shyq­qanda zalda otyrǵan bes júz adam jyly qarsy alyp, uzaq qol soǵyp, qoldaý kórsetip edi. Dál osy kúni, dál osy zalda Qazaqstan Kompartııasy Orta­lyq Komıtetiniń HV plenýmy ótkizilip, osyǵan deıin Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi Tór­aǵasy qyzmetin atqarǵan Nursul­tan Ábishuly Qazaqstan Kompar­tııasy Ortalyq Komıtetiniń bi­rin­­shi hatshysy bolyp saılan­dy. Sol kúnnen bastap Qazaq­stan basshysynyń respýblıka jurt­shylyǵynyń múddesindegi árbir sózi, árbir bastamasy qalyń eldiń kóńilinen shyǵyp, Más­keý­degi Ortalyq bılik bizdiń bas­shymyzben sanasatyn bolyp, eńsemiz kóterile bastady. Nur­sultan Ábishuly birden odaq­tyq ınstıtýttardyń eskir­genin, zaman talabynan qa­lyp qoıǵanyn, ásirese ekonomı­ka, ult, basqarýshy apparat, kadr má­se­leleriniń shamadan tys or­ta­lyqtanyp ketkenin, kóp­tegen ádis-tásilder­diń, keı­bir sheshim­derdiń ádilet­sizdigin, qaýly-qararlardyń jaramsyzdyǵyn odaqtyq mártebeli jıyndar­dyń minberinen ashyq, batyl syn­ǵa aldy. Birer mysal: 1986 jylǵy 17-18 jeltoqsandaǵy stýdent jastardyń sherýine baılanysty 1987 jyly KOKP Ortalyq Komıteti arnaıy qaýly qabyldap, sol qujatta «kazahskıı nasıonalızm» dep baǵa bergen. Nursultan Ábishuly osy qaýlynyń ádiletsizdigin dáleldep, áldeneshe ret Saıası Bıýroda kóterip júrip, qaýlynyń kúshin joıǵyzdy. Bul bıleýshi Kompartııa tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa edi, – dedi Qýanysh Sultanov.

Qatysýshylar nazaryna Elbasy kitaphanasy qorlary­nan «Kemeńgerliktiń 30 jyly» kórmesi usynyldy. Qonaqtar táýelsizdik jolyndaǵy ózin­dik bir rámizge aınalǵan nyshan­dyq oqıǵalar: 1990 jylǵy 25 qa­zan­daǵy «Qazaq KSR-iniń mem­le­ket­tik egemendigi týraly» dek­­larasııasy, 1991 jylǵy 29 ta­myzda Semeı synaq alańy­nyń jabylýy, 1991 jyl­ǵy 1 jel­toqsanda ótken Qazaq­stan Pre­zıdentiniń saılaýy sekildi el tarıhyndaǵy eleý­li oqı­ǵa­larǵa kórmedegi estelik­ter ar­qyly sapar shekti.

Elbasy Nursultan Nazar­baev konferensııa aıasynda almatylyq jastarmen júzdesip, keleshek urpaqqa arnalǵan joldaýy bar «ýaqyt quty-kapsýlasyn» salý rási­mine qatysty. Ol bul jol­daý­dyń bolashaq urpaq úshin erek­she máni bar qujat ekenin aıtty.

– Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstannyń baǵyndyrǵan be­lesteri az emes. Aǵa býyn bú­­gin­gi jastardyń baqytty ómir súrýi úshin bizdiń qandaı qıyn ke­zeńderdi bastan ótker­geni­mizdi jaqsy biledi. Biz elimiz­diń ıgiligi úshin jumys iste­dik. Qazaqstandy álemge ta­nyt­tyq. Men óz maq­saty­myzǵa qol jetkizgenimiz úshin óte qýa­nysh­tymyn. Bul quty-kap­sýla 30 jyldan keıin ashyla­dy. Osy jyldar ishinde kóp nár­se bolýy múmkin. Biraq Qazaq­stan jáne onyń azamattary óz damý jolymen ilgerileýin jal­ǵas­tyra beretin bolady, – de­di Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti.

Sońynda Elbasy qazirgi jas­tardyń Qazaqstandy nyǵaı­typ, órkendetý úshin eńbek ete bere­tinine senim bildirdi.

Aınash ESALI,
Arman OKTIаBR,
«Egemen Qazaqstan»