Shyńǵys Aıtmatov
Bir ǵalym jigit maǵan telefon soqty.
– Shyńǵys Aıtmatovtyń toqsan jyldyǵyn ál-Farabı ýnıversıtetinde atap ótpek edik. Anglııadan, Reseıden, Qyrǵyzstannan ǵalymdar, jazýshylar, dıplomattar keldi. Sol jıynda Aıtmatov týraly sóz aıtsańyz degen tilek bar.
– Qashan atamaqsyzdar?
– Tańerteń...
– Kesh aıttyńyzdar ǵoı... Shyńǵys aǵamyzdy da, ózderińizdi de syılamaıdy ekensizder, – dedim.
– Renjimeńiz, solaı boldy endi. Menen kiná joq. Men aıtýshy ǵanamyn. Qazaqpyz ǵoı...
– Qazaqtamyz... mazaqtamyz...
– Kelińiz, renjimeńiz. Siz sóıleseńiz, jaqsy bolady...
– Rahmet, – dep telefon trýbkasyn laqtyryp jiberdim.
Almatyda qalyń qar jatqanymen kún jyly edi. Esentaı ózenin jaǵalap jaıaý kezip kettim. Jaǵalaýda jan joq. Maǵan da keregi jalǵyzdyq bolatyn.
Shyńǵys Tórequluly Aıtmatov aǵammen Máskeýdiń qonaqúıinde kezdeısoq kezdesip qaldyq. Sabyrly, salmaqty, oıly júzdi aǵam mol denesimen maǵan buryla berip eki qolyn birdeı sozdy.
– Amanbysyń, Rollan, – dedi. Daýysy meıirimge toly edi.
– Shyńǵys Tórequluly, bul tipti kútpegen kezdesý boldy ǵoı. Júrińiz, bir kese shaı isheıik, – dep ıbalyq tanytqan boldym.
– Senimen sońǵy kezdeskenimiz Astanada boldy, men bilsem. Qazaqtar Kúlteginniń tasyn ákelip Eýrazııa ýnıversıtine qoıdy. Aeroportqa ushar aldynda men, Oljas, sen barsyń, úsheýmiz mınıstr Báımenov myrzanyń úıinde qonaq boldyq. Meıirli jyly kezdesý ótti. Jaqsylar bir-birimen jıi kezdesip, sóz almasyp, oı bólisip otyrýy kerek. Sonda aramyzǵa aram shópter enip kete almaıdy. Júr, shaı ishsek, shaı isheıik, baýyrym. Qyryq mınýttaı ýaqyt bar, – dedi Shyńǵys aǵam jadyraı jymıyp. О́zi alǵa tústi. Men aǵama ilestim.
– Ol kezdesýge de jeti jyl bolypty, – dedim men jaıǵasyp otyrǵan soń.
– Ýaqyt degen qudiret bizden qýatty, bizden eńsesi bıik qoı. Biz sol ýaqyt shirkinniń quly ǵanamyz.
Shyńǵys aǵamnyń telefony shyldyrlap qoıa berdi.
Ol telefonmen sóılesip jatty.
Al men aǵam týraly, onyń ǵajaıyp týyndylary týraly, Manas pen Áýezovke degen adaldyǵy týraly oılap kettim. Máskeýde otyz jyl KSRO Jazýshylar odaǵynda jumys istegenimde, Shyńǵys aǵammen qansha ret kezdestik, dámdes boldyq, aǵamyzdyń ártúrli minberlerden sóılegen oıly sózderin tyńdadyq. Alyp Aıtmatov on jyl saıyn Keńes Ádebıetin óziniń uly shyǵarmalarymen bıik deńgeıge kóterip tastap otyrdy. Elýinshi jyldardy – «Jámılamen», alpysynshy jyldardy – «Qosh bol, Gúlsarymen», jetpisinshi jyldardy – «Aq kememen», sekseninshi jyldardy – «Borandy beketpen», toqsanynshy jyldardy – «Janpıdamen». Bul eren eńbekter edi-aý!.. Aǵamyzdyń shyn dostary az boldy, shyn jaýlary kóp bolatyn. Al oqyrmandary orys ormanyndaı qalyń, Alatoodaı bıik edi.
Shyńǵys aǵammen alǵash ret Máskeýde 1975 jyly KSRO Jazýshylar odaǵynyń keń aýlasynda tanysyp edim. Oǵan da otyz úsh jyl ótipti. Ol kezde Shyńǵys aǵam da, men de jas edik.
Sálemimdi ystyq yqylaspen qabyl aldy.
– Zoıa Sergeevna Kedrına seni maqtap otyr. Kúıeýi Alekseı Pantıelev te sen týraly joǵary oıda. Olar Muhtar Omarhanuly Áýezovti pir sanaǵan. Úılerinde Áýezov otyrǵan oryndyqqa meni otyrǵyzǵan. Onda men Jámıláni jańa shyǵarǵan kezim bolatyn. Otyzda bolsam kerek. Endi sol oryndyqqa seni otyrǵyzypty. Sen de otyzǵa endi kelipsiń. Ol kisilerdi ardaq tut, ylǵı syılap tur. Bul adamdar bizdiń babalarymyzdy qadirlegen qasıetti adamdar. Abaıdaı danyshpannyń týysy, tekti tuqymnan ekensiń, Jazýshylar odaǵynda halqyńa da, qazaq ádebıetine de adal qyzmet jasa! – dep meni baýyryna basyp qushaqtaǵany esimde.
Bundaı aıryqsha, umytylmas kezdesýler kóp boldy ǵoı. О́mirim jetse Máskeýde eńbek jasaǵan kezimde kezdesken, aralasqan, dostasqan álemniń áıgili adamdary týraly shaǵyn esseler jazǵym keledi. Ol adamdardyń qaı-qaısysy da uly oıshyldar, uly jazýshylar, eń bastysy Naǵyz Adamdar bolatyn. Jańa ǵana Máskeýde kenetten kezdesken Shyńǵys Aıtmatov týraly jazý da maǵan paryz edi.
Shyńǵys aǵam telefonyn óshirip, únsiz otyryp qaldy. Qabaǵy sál isińkiregen, júzi de aqshyl tartyp, júdegen tárizdi. Túnde uzaq jazý jazyp sharshaǵan bolar, dep oıladym.
– Rollan, bir rıýmka konıak ishsek qalaı qaraısyń? – dep surady.
– Keremet bolady. Sizge aıtýǵa batpaı otyr edim, – dep qýandym.
– Nursultan Nazarbaev Oljas ekeýmizdi Astanada qabyldap shaı berdi. Ystyq yqylasyn, týysqandyq jyly júregin kórsetti. Jaqsy otyrdyq. Nursultan Nazarbaev asa aqyldy Azamatymyz! – dedi. – Túrki dúnıesiniń batyry desek durys bolady. Bir-birimizdi qoldamasaq, jamandar bizdi tabalap tastaıdy. Abaı atańnyń bir sózi bar emes pe?!. «Birińdi qazaq, biriń dos, kórmeseń istiń bári bos». Qazaqqa men ózimdi de kirgizip otyrmyn.
Aǵam fransýzdyń qymbat konıagyn suratty.
Daıashy jap-jas sulý áıel kúlimsiredi. Razy bolatyn.
Biz de razy edik.
– Men búgin keshke Germanııaǵa ushamyn. Dárigerge qaralmaqpyn, – dedi Shyńǵys aǵam. – Sonan keıin Tatarstanǵa barmaqpyn.
– Bıyl 80 jyldyq mereıtoıyńyz bar ǵoı.
– Ol da bar. Qazir keregi densaýlyq bolyp tur.
Aqshyl júdeý júzi myna kafe ishinde sál kúńgirttengendeı. Kóz aldy da qońyrqaı tartypty. Sharshap júrgeni de anyq tanylady. Qımyl qozǵalysy baıaý, biraq ustamdy, eńseli denesi áli de qaıratty edi.
Otyz bes jasynda «Taý men dala hıkaıasy» (1963 jyl) Lenındik syılyq alǵan jap-jas qyrǵyz jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov dúnıeni dúr silkindirgen. Lırıkalyq tolǵanystarǵa toly shaǵyn povesteri soǵystan sońǵy qyrǵyz halqynyń ómiri, taǵdyry týraly ashyq syr bolatyn. Jap-jas qyrǵyz jigitteri men qyzdarynyń ómirge ǵashyq júrek bulqynystary bolatyn. Erekshe syrǵa, erekshe taza tirshilik aıasyndaǵy oqıǵalarǵa toly ǵajaıyp jas ómir gımni qyrǵyz taýlarynda atoılap kóterilip kete barǵan. Shyńǵys Aıtmatov fenomeni dúnıeni feıerverkke toltyryp tastap edi-aý! Uly Muhtar Áýezov bata bergen, Lýı Aragon «Jámıla» povesin ózi fransýz tiline aýdaryp, ol povesti mahabbat týraly jazylǵan dúnıedegi úzdik shyǵarmalardyń biri dep tebirengeni qaıda! Ol sonaý 1957 jyly aıtylǵan sóz edi. Ol kezde Shyńǵys Aıtmatov jıyrma toǵyz jasqa áli tolmaǵan shaǵy eken-aý!..
Aspannan túsken baqyt pen dańqty otyz jastaǵy qyrǵyz jigiti kóterip kete ala ma? –degen suraq kún tártibinen uzaq jyldar túsken emes.
Esti azamat esirgen joq. Esti azamat boıyn sabyrǵa, salqynqandylyqqa, tereń oıǵa jeńdirgen. Bul ómirde adam bop qalýdan qymbat eshnárse joq ekenin Shyńǵys Aıtmatov ózi de uqqan, ómir súrgen ortasyna da uǵyndyrýǵa tyrysyp baqqan. Eń bastysy Shyńǵys Aıtmatov týǵan Sheker aýylynyń sý kózi móp-móldir kúıinen bir aınymaǵan, syryldap aqqan sýy toqtaý kórmegen. Shyńǵys Aıtmatovtyń boıyndaǵy daryn qudireti Shekerdiń bulaǵyndaı taýsylmaıtynyn tanytqan. Deni saý bolsa, Shyńǵys aǵamnyń oqyrmanyna áli talaı tarlan shyǵarmalar tartatynyna men senimdi edim.
– Kel, Rollan, myna keń dúnıede shalqyp sharyqtap ómir súr. Qyrǵyz ben qazaq jıyrma birinshi ǵasyrda óz ornyn myqtap tabýǵa jazsyn! – dedi aǵam.
Men konıakty iship saldym. Sóz de jaqsy edi, konıak ta jaqsy edi, tileýli otyrys ta erekshe meıirli bolatyn. Bundaı otyrystar bizdiń ortamyzda sırek kezdesedi. Aǵa men ininiń týystyq, dostyq tileýiniń tazalyǵy kózge uryp turǵan.
– Keı-keıde azdap konıak ishýge bolady. Zaman aýyr, arman alys, tirshilik qysqa, dúnıe tar.
– Jaqsy aıttyńyz, Shyńǵys aǵa!
– Ony aıtqan men emes, zamannyń ózi ǵoı men bolyp sóılep turǵan, – dep aqyryn jymıyp maǵan týralaı qarady.
Biz sál únsiz otyrdyq. Sulý ofısıant áıel meniń rıýmkama taǵy konıak tamyzdy.
– Osy joly men elimdi qımaı samoletten Alatoonyń qar basqan shyńdaryna qaraılaı berdim. Nege ekenin bilmedim, júregimdi shym-shymdap muń basqandaı boldy. Esińde bolsa, talantty aqyn Muhtar Shahanov Qyrǵyzstanda Qazaq Respýblıkasynyń elshisi bolyp qyzmet istep júrgende, Muhtardyń úıinde úsheýmiz kezdesken bolatynbyz.
– Qyrǵyz ǵalymy da boldy.
– Iá, ıá, qyrǵyz ǵalymy da bar edi.
– Sol kisi Sizge kóp suraq qoıǵan.
– Al men kóp sóılegem. Kóp nárseni aıtqym kelgen.
– Ol bir keremet kesh bolǵan, Shyńǵys aǵa.
– Tún boldy deseıshi. Muhtardyń áıelin de sharshattyq bilem. Kelinniń aıaǵy aýyr edi. Muhtar naǵyz qazaq qoı, bárin ózinshe sheshedi. Keıde solaı ashyq syrlasý da kerek. Ýaqytqa da, jaǵdaıǵa da qaramaý kerek bolady. Jasyrynbaq oınap ne kerek? – dep bógeldi de lezde – jasyrynbaı, ashyq, aıqyn oılarymyzben bólissek durys bolady. Túrki dúnıesine jarııalylyq, tazalyq, qalaı aıtsaq durys bolady?.. Ańqyldasyp, júrektiń kózin ashyp tastap otyrý kerek. Biz onan utylmaımyz, utamyz, Rollan. Esińde bolsyn, utamyz...
Taǵy da Shyńǵys aǵamnyń telefony shyldyrlady.
– Qazir mashına keledi, – dedi.
– Keshke ushatyn bolsańyz, shyǵaryp salaıyn Shyńǵys Tórequluly.
– Joq, joq, áýre bolma. Osy kezdesýimizdiń ózi erekshe bolǵanyn kórdiń be, Rollan?
– Kók Aspannyń arnaıy syıy ǵoı bul.
– Ádemi aıttyń, – dedi Shyńǵys aǵam. – Rasynda da Kók Aspannyń syıy boldy, – sál kidirip baryp: – Konıagyńdy tóńkerip tasta. Jigitke batyrlyq jarasady, – dedi jaıdary kúlimsireı berip.
– Shyńǵys Tórequluly, jolyńyz bolsyn! Saparyńyzdyń sátti bolýyn tileımin. Sizdiń seksen jyldyq mereıtoıyńyzdy keremet qylyp toılaýǵa jazsyn. Sol toıǵa bir tomdyq kitabyńyzdy shyǵaryp Sizge tartý etemin.
Ol únsiz ǵana basyn ızedi. Sál oılanyp baryp:
– Sońǵy kezde men osy týǵan elimniń, týǵan halqymnyń aýyr ómiri men mehnatty taǵdyry týraly durys túsinip, durys oılap, durys jaza aldym ba?.. Bar shyndyqty ashyp kórsetýge shamam jetti me?.. degen qatpar-qatpar oılardyń túneginen shyǵa almaı alasuramyn. Bul suraqtar oıda joqta sen aıtqandaı Kók Aspannan tóbeńe túsedi de, janyńdy jeıdi. Uıqy qashady. Sonan soń uıqysyz túnder ótkizemin... Bul ózi aıyqpaıtyn dert boldy maǵan. Sońǵy jyldary janyma jabysqan ataqsyz aýrý desem durys bolar.
Shyńǵys Aıtmatov maǵan tesile qarap otyryp baryp, jaıláp ornynan turdy.
– Keshir baýyrym, janyńdy mazaladym bilem. Qartaıǵan saıyn adamnyń oıyna kelmeıtin nebir azaby aýyr suraqtar adamdy alqymnan ala beredi eken. Tiri bolsań meni mazalaǵan suraqtar seniń de aldyńnan shyǵar. Men oǵan senimdimin. Shyndyq súıgen, aqıqatqa umtylǵan óner adamynyń qaı-qaısysy da, alqymnan alǵan aýyr suraqtardyń aldynda qalshıyp turatyn bolady.
Sol joly qonaqúıdiń kafesinde dana Shyńǵys Aıtmatov Kók Aspannan jetetin suraqtar týraly sóz qozǵap edi. Bul suraqtarǵa túrki dúnıesinde Aıtmatov pen Oljas Súleımenovten artyq jaýap bergen qaısymyz bar?!.
– Qalǵan konıakty ishpeı-aq qoı, – dedi Shyńǵys aǵam taǵy da jumsaq jymıyp alyp, – Arǵymaq aýnaǵan jerde túk qalady. Onyń qyzyǵyn endigi myna sulý jas áıelge qı, Rollan. – Shyńǵys aǵam kúlimsirep meni ózimsine qushaqtady. – Meni shyǵaryp salma. Aman bol, Rollan qardash!.. – sál júrip baryp – Amandyqta jolyǵysaıyq, – dedi. Kózi sál jasaýraǵandaı kórindi.
Alyp deneli Shyńǵys Aıtmatov esikke qaraı adymdaı basyp, júrip ketti. Men aǵamnyń sońynan tesile qarap turyp qaldym.
Bul bizdiń sońǵy kezdesýimiz edi.
Aıaýly kezdesý, ókinishke qaraı, aıanyshty qoshtasýǵa ulastynyn biz sol sátte, árıne, bilgemiz joq!
2008 jyldyń onynshy maýsym kúni búkil álem uly Shyńǵys Aıtmatovtyń dúnıeden ótip ketkenin estip qaıǵyrǵanyn qalaı umytarmyz?!. Men Shyńǵys Aıtmatovtyń ólgenine senbeı Semeıdiń tar kóshesinde esimnen adasyp turyp qalǵam. Qalyń mashınalar nópiri dál qasymnan zýyldap ótip jatqan, ótip jatqan, ótip jatqan...
Al men bul ómirde jalǵyz qalǵanymdy endi ǵana sezinip, aıaǵymdy sozyp tastap, trotýarǵa otyra kettim.
Biz osylaı ár tóbeniń basynda jalǵyz qalyp, o dúnıege jalǵyz attanyp kete bararmyz... Kete baramyz... Aqıqat aınasy osyny kórsetedi...
Vıktor Astafev
– Halqymnyń aldynda paryzymdy adal atqara aldym ba? – dep jan ushyra qınalǵan Shyńǵys Aıtmatov esime túskende, Reseıdegi Ovsıanka selosynda jalǵyzdyq qushaǵynda kún keshken, orystyń shynshyl jazýshylarynyń biregeıi – Vıktor Petrovıch Astafevke kóńilin suraı barǵanym esime oraldy.
Shaǵyn ǵana orys derevnıasy. Ertede Enıseı gýbernııasyna qaraǵan. Qazir Krasnoıarsk oblysyna jatady.
О́miriniń sońǵy jyldaryn Vıktor Astafev Ovsıankadaǵy shaǵyn ǵana aǵash úıinde ótkizdi. Jazýyn Ovsıankada jazdy, jazýshyny kórgisi keletinder osy Ovsıankaǵa kelip-ketip jatty. О́zi derevnıasynan alystap kóp shyqpaýǵa tyrysty. Keıde Máskeý bardy, keıde Sibir jazýshylary bas qosatyn Novosıbırskige bardy. Basqa esh jerge shyqqan emes. Keıin ony da qoıdy. Basty bas qosarlary aq qaǵaz ben qalam boldy. Keshki sháı ústinde áıelimen sóılesetin. Onda da sheshilip sóılesý joq. О́tken-ketken ýaqıǵalar, balalar men nemerelerdiń hal-kúıi qordalanatyn. Qartaıǵan adamdardyń áńgime aıasy taryla beretini belgili jáıt qoı.
– Sen yńǵaılanyp otyr, – dedi Vıktor Petrovıch meniń júzime suqtana qarap alyp, – Seni kórmegeli de talaı jyldar ótti ǵoı. Odaq ydyraǵan soń-aq, keńes jazýshylarynan da bereke ketti. Jan-jaqta japa-jalǵyz qaldyq. Oljas Súleımenov búgin ydyrasaq, erteń qaıta qosylamyz, – dep edi. Men sol sózge sengim kelgen. Imperııany qaıta qurýdy emes, birlikti qaıta tiriltýdi. Byltyr Qıyr Shyǵysty, búkil Sibirdi, Vladıvostokty aralap shyqtym. Blagoveshenskini esh soǵyssyz Qytaı erkin basyp alypty. Sol Qytaı Drakony qazaqty da, orysty da aqyryn, baıqatpaı jutyp qoıýǵa janyn salyp jatyr. Biz nemkettilikke berilgen kesh qozǵalar halyqpyz ǵoı. Al búgingi zamanda kesh qalý bizdiń halyqtarymyzǵa ólimmen teń.
Vıktor Petrovıch Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń soldaty, batyl, batyr minezdiń adamy. Týra sóıleıdi, kesip aıtady.
Men alǵash ret Vıktor Astafevti 1975 jyly Máskeýdegi Ádebıet ınstıtýtynyń janyndaǵy Joǵary ádebıet kýrsynda kórgem. Eki jyldyq ádebıet kýrsynda Shyńǵys Aıtmatov ta, Vıktor Astafev te oqyǵan. Jetpis besinshi jyly sol Joǵary ádebı kýrsqa men de túsken bolatynmyn. Vıktor Petrovıchti bizder kezdesýge shaqyrǵanbyz. Sol kezdesýde Vıktor Petrovıch Astafev Keńes soldaty týraly roman jazyp júrgenin aıtty.
– Otan soǵysy týraly romandardy soǵysta leıtenant, kapıtan bolǵandar jazdy, – dedi Vıktor Petrovıch. – Soldattar emes. Soǵysta basty kúsh soldat! Soldat týraly soldat qana jaza alady! Al ol soǵystaǵy soldattar qarańǵy halyq bolatyn. Oqyp-toqyǵandary az, on segiz-on toǵyz jastaǵy bozbalalar edi ǵoı, – dep múdirip sóz aıta almaı, kózine jas tirelip toqtap qaldy.
– Temekileriń bar ma? – dep surady.
Aldyńǵy qatarda otyrǵan temeki sorǵyshtar, Vıktor Petrovıchke temeki usyndy. Otyn jaqty.
Bárimiz únsizbiz. Aýdıtorııada múlgigen tynyshtyq ornady.
Soǵysty Keńes Odaǵy, keńes soldattarynyń óligimen jeńdi ǵoı. Ol soǵysta keńes halqynyń jıyrma mıllıony emes, qyryq mıllıony qurban boldy. Kýrsk doǵasynda orys jaǵynan da, nemis jaǵynan da ólgen soldattarda esep bolmady. Búkil dala sasyǵan ólikterge tolyp jatty ǵoı. Janyp, qırap qalǵan tankter, zeńbirekter qansha edi, Qudaı-aý?!. Men soǵys dalasyn kóz aldyma elestetsem boldy, kózime jas tolady. Qanshama jaqsy joldastardan aıyryldym. – Vıktor Petrovıch taǵy da toqtap qaldy. Daýysynda óksik bar edi. – Soǵys týraly uzaq epopeıalar jazyp keregi joq. Lev Nıkolaevıch Tolstoıdyń «Soǵys pen beıbitshilik» epopeıasy eń úlken kitap bop qalsyn. Al bizderge shaǵyn, biraq bir aýyz ótirigi joq, shyndyqqa toly romandar kerek. Shyndyq pen aqıqatqa toly shyǵarmalar kerek. Qysqa romandar kerek. Men ózimdi endi Keńes Odaǵynyń mádenıetin qorǵaıtyn soldat dep esepteımin. – Taǵy da bógeldi. Taǵy da temeki surady.
Bizdiń kýrstasymyz, búgin orys ádebıetiniń kósemderiniń biri Vladımır Lıchýtın ornynan atyp turyp, Vıktor Petrovıchke kezdesýge kelgeni úshin alǵysyn aıtty. Denine saýlyq tiledi.
(Jalǵasy bar)
Rollan SEISENBAEV
