Qoǵam • 24 Maýsym, 2019

Elden eldiń nesi artyq?

206 retkórsetildi

2000 jyldan bergi halyqtyń kóshi-qony týraly statıstıkalyq derekterge kóz júgirtseńiz, eriksiz kúrsinýińiz múmkin. 2000-2017 jyldar aralyǵynda elimizden bas-aıaǵy 950 846 adam shetelge ketken. 1 mıllıonǵa jýyq jan. Bir ǵana 2017 jyly 155 749 adam shekara asypty, onyń 31 952-si – 14 pen 28 jas aralyǵyndaǵy azamat. Eńbekke qabiletti, boıynda kúsh-qýaty tasyǵan, bolashaǵyn baǵamdaıtyn býyn, erteńgi kúnine maqsat qoıatyn kezeńde nege shetelge ketedi?

Prezıdent janyndaǵy Qazaq­­stan strategııalyq zert­teý­­ler ıns­tıtýtynyń bas ǵy­lymı qyzmetkeri Irına Cher­nyh: «Kóshi-qonnyń turaq­syz­­dyǵyn anyqtaıtyn bir­neshe negizgi faktorlardy bó­lip kórsetýge bolady», deı­di. Olar: eldegi áleýmettik-eko­no­­mı­kalyq jaǵdaıdyń óz­gerýi; halyqtyń belgili bir top­­tary­nyń qandaı da bir psı­holo­gııa­lyq jaısyzdyǵy; saıası jaǵdaı turaqtylyǵyna senimsiz­dik; adamdardy tartý boıynsha birqatar kórshi elderdiń bel­sendi saıasaty; qazaqstandyq aza­mat­tyqtyń salystyrmaly «ál­sizdigi».

Adamdardyń elden ketýine osy taqyryptan tys júrgen kez kelgen jan jobalaı alatyn úsh sebep bar: oqý, jumys, jaıly ómir.

Bilim berý júıesi jaqsy

Biz kóbine balalarymyz­dy shetelge shyǵaratyn «Bolashaq» baǵdarlamasyn ǵana bilemiz. Shyn máninde syrtta bilim alýdyń basqa da joldary, san túrli baǵ­dar­lamalary kóp. Aıtalyq, Vengrııanyń Stipendium Hungaricum baǵdarlamasy aıa­synda Qazaqstanǵa jylyna 200 grant bólinedi. Atal­ǵan grantty utyp alǵan Bolat Etekbaev Vengrııanyń (University of Debrecen) beldi ýnı­­­versıtetinde Engineering Management mamandyǵy boıynsha oqıdy. Grantta oqý aqysy, aı saıynǵy stıpendııa (bakalavrıat jáne magıstratýraǵa shamamen 110 myń teńge kó­le­minde, doktorantýraǵa – shama­men 190 myń teńge), vıza jáne medısınalyq saqtandyrý kiredi. «Konkýrs talaptary asa qıyn boldy dep aıta almaımyn. Birin­shiden, aldyńǵy oqýdyń ortasha baly joǵary bolý kerek.

 

Máselen, magıstratýraǵa túsý úshin bakalavrıat dıplomynyń, ba­kalavrıatqa mektep attestatynyń ortasha baly ról oınaıdy. UBT qo­ry­tyndysy mańyzdy emes, tipti aramyzda UBT tapsyrmaǵan stýdentter de boldy. Ekinshiden, aǵylshyn tilin bilý kórsetkishi retinde IELTS sertıfıkaty bolý qajet. Árıne sertıfıkattaǵy kórsetkish joǵary bolǵan saıyn, oqýǵa túsý múmkindigi de arta túsedi. Kelesi jyldary konkýrs deńgeıi odan da joǵary bolady dep esepteımin, sebebi halyq ara­synda atalǵan stıpendııaǵa qyzy­ǵýshylyq jyldan-jylǵa artyp keledi», deıdi Bolat. Vengrııa usynǵan baǵdarlamanyń Bolatty qyzyqtyrǵan alǵashqy faktory – sapaly bilim. Vengrııada alǵan dıplom AQSh, Kanada, Aýstralııa jáne Eýroodaq elderi syndy alpaýyt memleketterde jaramdy. Ekinshiden, kepildikke eshbir bir múlik qoıýdyń qajeti joq.

 

Adam áleýeti baǵalanady

Al Oralda týǵan Elmıra búginde Anglııada turady. Ol adamnyń jany jaılylyqty qalaıtyndyqtan, so­ǵan sáıkes oryndy izdeıtinin, keı adamdarǵa ol óz Otanynan da tabylmaýy múmkin ekenin aıtady. «Men Qazaqstandaǵy iri munaı kompanııasynda aýdarmashy bolyp qyzmet ettim. Bizde adam áleýetin baǵalaý dárejesi qazir turyp jatqan elmen salystyrǵanda tómendeý. Mysaly, bir aǵam óte qabiletti, bilmeıtini joq. Alaıda, ony óz ortasy asa baǵalamady. Men sonyń kúıin keshkim kelmedi. Osy kúni bir mıllıarderden sabaq alyp júrmin. Maqsatym – baı bolý emes, múmkindigimdi paıdalaný. Qazir jasym qyryqqa taıady, sonda da jańa nárseni oılap tapqym keledi, aı­talyq, zamanaýı kıiz úı jasasam deı­min. Al bizdiń elde orta jasta oqý – azdap ezý tartqyzady», deıdi ol. El­mıra shetelge otbasymen kóshken. Eń bir eleń etkizeri – jas ta jalyndy, eń­bekke qabiletti kezinde ketti.

Qazaq jastarynyń shetelden ju­mys tabýyna túrli baǵdarlamalar da kómektesedi. Sonyń biri – 1998 jyldan beri «Work and Travel» baǵ­darlamasy. Buǵan deıin 20 myń adam osy baǵdarlamamen shette eńbek etip kelgen. «Work and Travel»-di Qazaq­stan­da júrgizip otyrǵan ortalyq dırektory Maqsutbek Aımaǵanbet: «Bul baǵdarlamanyń talaby – min­­­detti túrde elge qaıtyp kelý. Degenmen, óki­nishke qaraı, ár jyl saıyn 3-4 paıyzy (2017 jyly 5-6%, 2018 jy­ly 4,3%) sonda qalyp qoıady», deı­di. Qaıtpaǵandardyń tizimin AQSh elshiligine ótkizetin kórinedi. Alaıda dollarǵa dámetkenderdiń baǵ­darlama talabyn oryndap kelgen soń, óz be­ti­men qaıta ketkenine de kýá bol­ǵanbyz. Nege? О́ıtkeni jalaqysy joǵary.

Sarapshylardyń keıbireýi saıası jaǵynan da shetel asatyn azamattar bar ekenin aıtady.

Kelýge qumartýshylar da kóp

Kóshi-qon máselelerin zerttep júr­gen ǵalym, «Turan» ýnıversıtetiniń  rektory, professor Rahman Alshanov kóbine ketkender – tarıhı eline qaı­­typ jatqan kezindegi deportasııamen kelgender ekenin aıtady. Onyń oıynsha, taǵy bir úlken sebep – mem­lekettiń aqshasyn jymqyryp qashqandar, qyl­mystyq jaıttar, bul álemdegi elderdiń kópshiligine ortaq másele. «Al bizdi alańdatatyny – elden ket­kenderdiń sebebin anyqtap, onyń aldyn alýmen aınalysyp otyr­ǵan naqty zertteý uıymynyń joq­tyǵy. Osyndaı máselelermen ju­mystanyp júrgen ǵalymdar men zert­teýshiler bar, biraq olardyń ba­syn qurap, memleketten qarjy bólýdi, júıeli jumysty jolǵa qoıý kerek. Qazirgi atqarylyp jatqan ister – áli sholaq, kemshin», deıdi ol.

Syrtqy ister mınıstrliginde adam­­dardyń shekaradan qandaı maq­satpen shyqqanyn anyqtaıtyn baza bar. Biraq zańsyz kóshi-qondy, ıaǵ­nı qashyp nemese bas saýǵalap ket­kenderdi jáne týrıst retinde shy­ǵyp, sonda qalyp qoıǵandardy Ishki ister mınıstrligi tirkeýge alady. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mı­nıstr­liginiń qaramaǵyndaǵy komıtet Qazaqstan aýmaǵyndaǵy (shetelden ju­­mysqa kelgender, óz azamattarymyz) jumyskerlerdiń jaǵdaıymen aınalysady. Eńbek, áleýmettik qorǵaý jáne kóshi-qon komıteti basqarma bas­shysy Dastan Asqaruly syrtqa ketip jatqandardyń basym bóligi durys aqparat bermeıtinin, sol jaqta jumys isteýdi kózdese de qasaqana saıa­hattaý dep kórsetetinin aıtady. Son­dyqtan atalǵan mınıstrlikterdiń úsheýindegi aqparatta da dáldik joq degen sóz. «Al osy bir qordalanǵan máseleniń aldyn alý úshin elden endi ketýdi kózdep júrgendermen erkin oıyn bilý maqsatynda saýaldama alynyp, zertteý júrgizilmeı me?» degen suraǵymyzǵa D.Asqaruly jekemenshik zertteý uıymdarymen ǵana jumys isteıtinin jetkizdi. Barlyǵynyń basyn biriktirip, arnaıy aınalysyp, túpkilikti sheshimin taýyp otyratyn memlekettik deńgeıdegi ortalyqtyń asa qajettigi ketkender sanynyń jyl saıyn tek ósip otyrǵanynan-aq kóri­nip tur.

Ulybrıtanııadaǵy Lester (Univer­sity of Leicester) memlekettik zertteý ýnıversıtetiniń lektory, «Kóshi-qon áleýmettaný» zertteý komıtetiniń pre­zıdenti Devıd Bartramnan arnaıy pikir alǵan edik. Anglııadan jaýap joldaǵan halyq­aralyq sarapshy: «Ortalyq Eýropa elderi, dálirek aıtsaq, Ven­grııa ımmıgrasııa máselesimen kóbirek kúresip keledi. Olardyń ulttyq bire­geılik sezimi – basym kópshiliginde etnostyq jáne olardyń saıasaty «bas­qalardy» (sheteldikterdi) bólek­­teı otyryp, tabandy túrde tarty­sý­da. Alaıda másele sonda, olar bar­lyq ja­ǵynan da muny sheshpedi, jaǵ­daı tek nasharlady. Bul tendensııa kóp­tegen elderde oryn alyp otyr, bi­raq tómen deńgeıde. Ulttyq bire­geılik «azamattyq» aspektige (ıaǵ­­nı etnostyq ólshemdi qysqartý) aınalǵanda ǵana is ilgerileıdi. Ol úshin saıası basshylyq pen qajyrly eńbek kerek. Biz muny, máselen, Germanııa men Shvesııadan, sondaı-aq belgili bir deńgeıde Ulybrıtanııadan kóremiz», deıdi.

Qazaqstan halqy Assambleıasy ja­nyn­daǵy «Alıans» jas kásipkerler qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Nurjan Erlanuly Jastar jylynyń ashy­lýynan keıingi áserimen bóliskende: «Sol saltanatty jıyn sońynda Ger­­manııa men Polshadaǵy qazaq­stan­dyqtar, ıaǵnı sheteldegi dostarym, tanystarym arnaıy habarlasyp, sharany tikeleı efırde You tube jelisi arqyly tamashalaǵanyn, erekshe qýanǵanyn, Otanyna oralǵysy keletinin jazdy», degen edi. Ol bar jaǵdaıdy jasaıtynyn, kásipkerlikte kómektesetinin aıtyp, dostaryn Qazaqstanǵa qaıtýǵa kóndiripti.

Jastar jyly aıasynda qolǵa alynyp jatqan naqty isterdiń ıgiligin shette júrgen jastarymyz da kórse, sezinse, boıyndaǵy baryn eline berýge tyrysatyny anyq. «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elinde ultan bol» degen tileýlestik ár adamnyń kókeıinde saırap turǵan bolar.

 

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar