Jedel sharalar qabyldandy
Qalyń Qazaq eli «qazany basqanyń – qaıǵysy basqa» degen joq. Qabyrǵasy qaıysqan qazaqstandyqtar edel-jedel kómek kórsetý maqsatynda apat oryn alǵan Arys mańynan tabyldy. Eń áýeli, tıisti memlekettik organdarmen bir mezette basqa da qarapaıym azamattar jarylys kezinde daǵdaryp qalǵan turǵyndardy, ata-anasy kóz jazyp qalǵan balalardy qaýipsiz jerge jetkizýge atsalysty. Partııa men meshitterdiń, sondaı-aq qoǵamdyq uıymdardyń bastamasymen arnaıy kómek qorlary quryldy. Kóptegen ujymdar birkúndik eńbekaqylaryn aýdaryp úlgerdi. Bul qysyltaıań sátte bir údeden tabylatyn adamı qasıettiń, eń bastysy eldiktiń, bereke men birliktiń belgisi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev oqıǵa oryn alǵan alǵashqy sátterden bastap tıisti oryndarǵa naqty tapsyrmalar berdi jáne ózi de apat aýmaǵyna arnaıy ushyp keldi. Shyrǵalańǵa túsken turǵyndardyń sherter kúıi – shyǵar muńyna nazar aýdardy. Zardap shekkenderge memleket tarapynan barlyq qajetti qoldaý jasalatynyn aıtyp, adamdardyń alań kóńilin demedi. Iá, el barda eshkim de dalada qalmaıtyny anyq. Qazirgi ýaqytta Arystaǵy apattan jaraqat alǵan jandarǵa medısınalyq kómekten bastap, úı-jaıynan aıyrylǵan turǵyndarǵa deıin barlyq qajetti kómek kórsetý sharalary júrgizilýde.
Arystyqtardyń ıyǵyna túsken aýyrtpalyq barsha eldiń basyn biriktire, toptastyra tústi. Ornynda bar dúnıe ońalar, Alla qaıyryn bersin!
Iá, berekeli beıbit kúnde eńsemizdi túsirer mundaı alapattyń bolaryn kim oılaǵan?.. Bolǵan iske bolattaı berik bola biler halqymyz alǵashqyda abdyrap qaldy. Desek te, oqıǵaǵa qaraı amal jasalyp, tıisti sharalar qabyldanǵan soń turǵyndar birshama sabyrǵa boı aldyryp, sabasyna túskendeı. Onyń ústine barsha qazaqstandyqtardyń rııasyz peıilmen bildirgen shynaıy qoldaýy janǵa medet, dátke qýat boldy. Eldiń eldigi, birligi osyndaıda anyq kórinse kerek.
Tarqata aıtar bolsaq, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes Túrkistan oblysy Arys qalasyndaǵy áskerı bólim aýmaǵyndaǵy jarylysqa baılanysty aımaq basshysy О́mirzaq Shókeevtiń tóraǵalyǵymen tez arada arnaıy komıssııa quryldy. Oblys ákimdiginiń basshylyq quramy men áskerıler, quqyq qorǵaý organdary tótenshe jaǵdaı aýmaǵynda belsene áreket etýde.
«Tótenshe jaǵdaı jarııalanyp, barlyq aýdan, jaqyn eldi mekender jumyldyryldy. Qazirgi ýaqytta bolǵan oqıǵanyń aýqymynan qalany tutastaı evakýasııalaý kerektigin kórip turmyz. Barlyq baǵytta kólikter legi qozǵalady. Adamdardy ala ketip, arnaıy uıymdastyrylǵan lagerlerge jetkizedi. Aýdandardyń ákimderi óz komandalarymen birge lagerler uıymdastyryp, kelgen adamdardyń tizimin jasap, kimderdi týystaryna, kimderdi qonaq úılerge ornalastyrý kerektigin anyqtaý kerek. Ár lagerdi aýdan ákimi basqarady», dedi oqıǵa ornyna jedel jetken О́.Shókeev.
Oblys ákiminiń tapsyrmasyna saı, turǵyndar úsh lagerge ornalastyryldy. Olar: Aqdala burylysy; 41 razezd; Vodozobor baǵytyndaǵy lagerler. Atalǵan baǵyt boıynsha áskerı kólikter, júk kólikteri men arnaıy jasaq jumyldyryldy. Lager basynda turǵyndardy aýdan ákimderi qarsy alyp, jaıǵastyrdy. Áleýmettik nysandardy (aýrýhana, balalar) polısııa qyzmetkerleri kóshirdi.
Tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty qurylǵan arnaıy shtab beıresmı tarap jatqan «Bógen», «Shardara» sý qoımasynan keletin qaýip týraly aqparattyń jalǵan ekenin málimdedi. Sondaı-aq Otyrar men Ordabasy aýdandarynda 100 oryndyq eki gospıtal ashyldy. Qosymsha 30 jedel medısınalyq kólik jumys isteýde.
Arystaǵy tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty megapolıste 15 evakýasııalyq beket ashyldy. Qazirgi tańda qaýyrt jeli boıynsha 700-ge jýyq telefon habarlamasy kelip tústi. Sonymen qatar Arys qalasynan halyqty kóshirý úshin 40 avtobýs jiberildi. Osy kúngi alǵashqy málimetterge qaraǵanda, Shymkent qalasynyń №1 klınıkalyq aýrýhanasyna jalpy sany 19 azamat ártúrli dene jaraqatymen túsken. Turǵyndar úshin Shymkent qalasy Tótenshe jaǵdaılar departamentinde táýlik boıy 8 (7252) 44-94-72 qaýyrt jelisi jumys isteýde.
Osy kúni Qorǵanys mınıstri, general-maıor Nurlan Ermekbaev bastaǵan top oqıǵa ornyna kelip, qoǵamdyq shtab jumysyna aralasty.
Tótenshe jaǵdaı kezinde qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa, evakýasııalanǵan azamattardyń múlkin kúzetýge polısııa qyzmetkerleri tartyldy. Jeke quramnyń 463 qyzmetkeri (193 qyzmetker jáne 23 tehnıka azamattyq qorǵaý organdarynan, 270 qyzmetker men 30 tehnıka polısııa bólinisterinen) men Ishki ister mınıstrliginiń 53 tehnıkasy Arys qalasynan kóshirilgenderge kómek kórsetýde. Qoǵamdyq tártipti qadaǵalaý úshin Ulttyq ulan áskerı bóliminiń 500 jaýyngeri Arysty kúzetýde.
Sondaı-aq áleýmettik jelilerde Arys qalasynda balalardyń joǵalýy týraly aqparat taraldy. Bul aqparat tekserilip, oqıǵa ornynan kóshirilgenderdiń ornalasqan jerlerin anyqtaý sharalary júrgizilip jatyr. Qıyn sátte Ishki ister mınıstrligi turǵyndardy úreıge boı aldyrmaýǵa shaqyryp, alyp-qashpa habarǵa ermeı, resmı aqparattarǵa ǵana súıený qajettigin eskertti. Qazir Arystaǵy ahýal ishki ister organdarynyń jiti qadaǵalaýynda.
«Jarylystan 23 adam ártúrli dene jaraqatymen Túrkistan oblysyna qarasty aýrýhanalarǵa jetkizildi. Olardyń basym bóligi oblystyq klınıkalyq aýrýhanaǵa jatqyzylyp, barlyq qajetti medısınalyq kómek kórsetilýde. Jarylys saldarynan Otyrar SRB-ǵa 34 adam kelgen. Olardyń barlyǵyna medısınalyq kómek kórsetilgen. Aýdan ákimdigimen birge jaıǵastyrý jumystary júrgizilip jatyr. Arystaǵy tótenshe jaǵdaıǵa oraı Ordabasy aýdanynda da medısınalyq shtab quryldy. Ordabasy aýdandyq ortalyq aýrýhanasynan jáne oblystyq klınıkalyq aýrýhanasynda 200-den astam naýqasqa arnalǵan oryn daıyndaldy. 30 jedel járdem kólikteri Shymkent qalasyna kirer 3 jolǵa qoıyldy. Taǵy da qajet bolǵan jaǵdaıda birneshe aýdandardan aldyrylǵan qosymsha jedel járdem kólikteri daıyn. Oblystyq klınıkalyq aýrýhanadan travmatolog, hırýrg, reanımatolog dárigerler qurylǵan medısınalyq shtabqa jınaldy. Qazirgi kezde jaraqat alǵandar joq. Evakýasııa jumystary júrgizilip jatyr. Arys qalalyq ortalyq aýrýhanasy men emhanasyndaǵy naýqastar da evakýasııalandy. Mamandar da jedel járdem kólikteri de oblys boıynsha jetkilikti», dep habarlady oblystyq densaýlyq saqtaý basqarmasy.
Budan keıingi taraǵan aqparat boıynsha, jarylystan 31 adam zardap shegip, medısınalyq mekemege ornalastyrylǵan. Oblys ákiminiń aıtýynsha, olardyń ishinde ekeýiniń jaǵdaıy aýyr, qalǵany, ortasha jáne jeńil deńgeıde. Bir adam qaza tapqan. Onyń avtokóligine snarıad kelip túsken.
Sol kúngi tústen keıingi aqparattarǵa qaraǵanda, apat saldarynan týyndaǵan qıyndyqqa oblys pen qala aýmaǵyndaǵy eriktileri de bilek sybana kiristi. Olar Arys qalasy men onyń mańynda ornalasqan eldi mekenderdiń turǵyndaryn qaýipsiz aımaqqa kóshirýge atsalysyp, jaraqat saldarynan kóp qan joǵaltqandarǵa arnaıy qan tapsyrdy. Shymkenttiń batys qaqpasyndaǵy Aqmeshit meshitine alasapyranda ata-anasynan adasyp qalǵan búldirshinderdi jınap, tıisti kómek kórsetýde. Shymkent qalasyndaǵy №87 mektepke ýaqytsha ornalasqan búldirshinderdiń aty-jónderi anyqtalyp, ata-analaryna habar jiberildi. Bir sózben aıtqanda, Arys qalasy turǵyndarynyń basyna túsken aýyrtpalyqty jeńildetýge aǵaıyn belsene atsalysty.
Oqıǵa bolǵan kúni Túrkistan oblysynyń ákimi О́mirzaq Shókeev Ordabasy aýdany, Aqjol aýyly, Jambyl mektebinde tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty brıfıng ótkizdi. Túrkistandyqtardy aıtyp kelmegen apattan qutqarýǵa memlekettik deńgeıde kómek kórsetiletindigin jetkizdi. Brıfıng «Habar 24» arnasynyń tikeleı efırinen kórsetildi. Onda myna tómendegi málimetter jarııalandy.
«Arysta 45 myń turǵyn bar. Jarylystardyń kólemin, masshtabyn kórgen soń túgel qalany evakýasııalaý týraly sheshim qabyldadyq. Tezdetip qulaqtandyrý quraldary iske qosyldy. Avtobýstar ákelinip, qaladan turǵyndardy tez arada qaýipsiz óńirge shyǵarýǵa áreket jasaldy. Qazirgi ýaqytta Arysta ár saǵat saıyn kóshelerdi aralap, arnaıy kóliktik kolonnalar jiberip, turǵyndardyń barlyǵyn shyǵaryp jatyrmyz. Kópshiligi qaladan shyqty dep aıtýǵa bolady. Endi polısııamen jáne áskerılermen birigip, qalanyń ishin patrýldeýge kiristik. Qalanyń shetterin qorshap, blok posttar ornattyq. Arys turǵyndaryn evakýasııalaýǵa 150 avtokólik tartyldy. Qalany kúzetýge aýdandyq ishki ister bólimi tolyq jumyldyryldy. 345 qyzmetker, 75 arnaıy kólik, 51 jedel járdem kóligi tartyldy. Odan bólek Qorǵanys mınıstrligi tarapynan 800 áskerı qyzmetshi qala aýmaǵyna jetkizildi. Olar jedel tapsyrmalardy oryndaıtyn bolady. Sońǵy bir saǵatta Arys qalasynan 1616 adam evakýasııalandy», dedi О́.Shókeev brıfıng barysynda.
Al Qorǵanys mınıstri Nurlan Ermekbaev aldymen jarylystan qaza tapqan turǵynnyń jaqyndaryna kóńil aıtty.
«Qaza tapqan kisiniń jaqyn týystaryna jáne jaraqat alǵandarǵa kóńil aıtamyz. Búgin Arys qalasynda áskerı oq-dáriler arsenaly qoımalarynyń birinde órt shyǵyp, jarylys boldy. Jarylys basqa qoımalarǵa jalǵasyp, birneshe qoıma jarylyp ketti. О́ńir ákimdigi men TJ komıteti is-áreketiniń arqasynda eldi mekenderden barlyq turǵyndar shyǵaryldy. Bul arsenalda qaýipti oq-dáriler men bombalardyń saqtalmaǵanyn resmı málimdeımin. Barlyq oq-dáriler saqtyq úshin dalaǵa qaraı baǵyttalyp qoıylǵan. Sondyqtan negizgi soqqy bos dalaǵa jasaldy. Tolqynnyń bir bóligi eldi mekenge áser etip, birneshe baspananyń shatyry men terezesine zaqym keldi. Qaýipsizdik úshin Arys turǵyndaryna jaqyn arada jedel shtabtyń ruqsatynsyz úılerine kelmeýdi suraımyz. Sebebi Arystyń kóshelerinde jarylmaı qalǵan oq-dáriler bolýy múmkin. Qazir bir top saper tazalaý jumystaryn júrgizip jatyr. Bul jumystar aıaqtalǵan soń, turǵyndar óz úılerine orala alady. Qazir barlyq úıler men kvartaldar polısııa men qarýly kúshterdiń jiti baqylaýynda. Sondyqtan múliktiń saqtalýy jóninde turǵyndar ýaıymdamaǵany jón. Eshqandaı tonaýshylyq pen urlyq-qarlyq bolmaıdy», dedi mınıstr.
Aǵaıynnyń qoldaýy aıryqsha
Saǵat 21.30-dan bastap otandyq telearnalarda «Arys. Biz birgemiz» atty telemarafon ótip, onda oryn alǵan tótenshe jaǵdaıdyń jaı-japsary týraly jan-jaqty aqparat berildi. Stýdııaǵa Ishki ister mınıstrliginiń resmı ókili Nurdilda Oraz kelip, jedel atqarylyp jatqan is-sharalar jóninde baıandap berdi.
Eldigimiz ben birligimiz synalatyn osyndaı syn saǵatta Arys halqyna barynsha qoldaý kórsetý maqsatynda jan-jaqtan gýmanıtarlyq kómekter kórsetile bastady. Máselen, Nur Otan partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Máýlen Áshimbaev Facebook-tegi paraqshasynda partııa gýmanıtarlyq kómek jınaý jumystaryn qolǵa alǵanyn habarlady. Sóıtip kómek jınaý pýnktteri retinde óńirlerdegi partııa fılıaldarynyń mekenjaılaryn kórsetti. Sondaı-aq «Apattyń aıtyp kelmeıtini belgili. Sondyqtan Arystaǵy tótenshe jaǵdaıdyń zardaptaryn joıýǵa búkil halyq bolyp atsalysý – barshamyzdyń azamattyq mindetimiz. Sol sebepti Nur Otan partııasy Ortalyq apparatynyń qyzmetkerleri jarylystan zardap shekken azamattarǵa kómek retinde bir kúndik jalaqylaryn aýdarý týraly sheshim qabyldady» dep málimdedi.
Al telemarafon barysynda Jas Otan jastar qanatynyń tóraǵasy Dáýlet Káribek jaısyz habardy estı sala belsendi jastar dereý iske kirisip, kómek qolyn sozyp jatqanyn aıtty. Naqtyraq aıtqanda, eriktiler partııa fılıaldaryna júgingen azamattardyń ótinishterin jazyp alyp, olardyń kóz jazyp qalǵan bala-shaǵalaryn izdestirý úshin áleýmettik jelilerdegi tanymal toptardy iske qosyp, fotolardy jarııalaı bastaǵan. Sonymen qatar saǵat 17.00-den bastap jarylys bolǵan aımaqqa jaqyn ornalasqan Shymkent, Qyzylorda, Taraz jáne Almaty qalalarynda gýmanıtarlyq kómek jınaý pýnktteri ashylǵanyn atap ótti. Onda aldymen qajetti gıgıenalyq zattar, kún ystyǵynda buzyla qoımaıtyn as-sý jáne kórpe-jastyqtar jınalýda. Munyń bári tańerteń birinshi reıspen jóneltilmek.
«Bul is-sharalar osymen shektelmeı, apatty jaǵdaı toqtaǵannan keıin oblystardan eriktiler jınalyp, Arys qalasyn qalpyna keltirý jumystaryna belsene aralasady. Qazirdiń ózinde Shymkent qalasynda 100-ge tarta erikti kómek suraǵandarǵa jón siltep, sý taratyp júr. Sondaı-aq azamattardy ákimshilik bólgen mektepter men kolledjderge ornalastyrý jumystaryna qolǵabys etip jatyr», dedi D.Káribek.
Sonymen qatar telearna stýdııasyna Qazaqstan halqy Assambleıasynyń ókili Kamal Álpeıisova kelip, Assambleıa tarapynan jasalyp jatqan is-sharalar jóninde aıtyp berdi. Onyń aıtýynsha, búkil óńirdegi QHA-nyń hatshylyqtary men Qoǵamdyq kelisim mekemeleriniń jumysyn osy jaǵdaıǵa baılanysty jumystarǵa jumylyp jatyr. Osy oqıǵa týraly habar taraǵan sátten bastap Shymkent qalasyndaǵy Dostyq úıinde dereý shtab qurylyp, zardap shekken turǵyndarǵa gýmanıtarlyq kómek kórsetý jumystaryn qolǵa alǵan.
«Arys. Biz birgemiz» telemarafony kezinde Qaraǵandy oblysynan áýe kemeleri arqyly 10 tonna azyq-túlik pen kıim-keshek joldanǵany habarlandy. Sondaı-aq osy stýdııada «Atameken» UKP basqarma tóraǵasynyń orynbasary Oljas Ordabaev gýmanıtarlyq kómek kórsetýden elimizdiń kásipkerleri de qalys qalmaǵanyn aıtty. «Kásipkerler de belsendi qatysyp jatyr. Shymkent, Túrkistan qalasynyń kásipkerleri alǵashqy mınýttardan kómek kórsetip, halyqpen birge ekenin kórsetti. Al Shymkent qalasyndaǵy «Intertıch» emhanasy júginýshilerge tegin qyzmet kórsetti. Kásipkerler mundaı jaǵdaıda jurtpen birge bolýdy ózderine paryz dep sanaıdy. Jaqynynan medet kútken aǵaıyndy kásipkerler barynsha demeı beredi», dedi ol.
Qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolǵan Arys turǵyndarynan kómekterin aıamaýdy azamattyq boryshymyz dep biletin jer-jerdegi aǵaıynnyń bári aýyzbirshilik tanytyp, jylý jınap jatyr. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń, sondaı-aq vedomstvolyq baǵynysty uıymdary men óńirlik departamentteriniń qyzmetkerleri jarylystan zardap shekken jurtqa qol ushyn sozý úshin bir kúndik eńbekaqylaryn aýdaratynyn málimdedi. Buǵan qosa Qorǵanys mınıstrliginiń de qyzmetkerleri bir kúndik eńbekaqylaryn kómek kórsetý qoryna bóletinin habarlady. Sonymen qatar Arystaǵy aǵaıynǵa kómek qolyn sozǵan kópshilikpen birge «Egemen Qazaqstan» gazetiniń ujymy da bir kúndik eńbekaqylaryn aýdaratyn boldy.
Taǵy bir aıta keter jaıt, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Shymkent qalasy men Túrkistan oblysynyń jergilikti atqarýshy organdarymen birlesip, Arys qalasyndaǵy oqıǵalardy muqııat qadaǵalap, balalardy qaladan kóshirýge jáne olardy jaıǵastyrýǵa belsendi qatysyp jatyr.
Nurshat TО́KEN,
Orynbek О́TEMURAT,
«Egemen Qazaqstan»
