Tańǵy sóz aldyndaǵy túngi oılar (esse)

 Vıktor Astafev

Bárimiz qol soqtyq. Bárimiz de jazýshy úshin shyndyq aıtýdyń aýyrlyǵyn uqtyq. Shym-shym­dap júregi syzdaǵan Vıktor Petro­vıchtiń ezýindegi sıgaretti Vla­dı­mır Lıchýtın julyp alyp kúl­saýytqa tastady.

– Bizge tiri Vıktor Petrovıch kerek, – dedi Lıchýtın. Onyń kózi de jasaýrap tur edi.

Vıktor Astafev oǵan alǵys toly janaryn toqtatyp baryp:

– Rahmet, Volodıa, – dedi.

– Sizge rahmet, Vıktor Petrovıch.

 Sol keshte biz – Joǵary ádebı kýrs­ta oqıtyn Keńes Odaǵynyń túkpir-túk­pirinen jınalǵan jas jazýshylar, Ádebıet ınstıtýtynyń jataqhanasy Dobrolıýbova, 9/11 úıiniń 7-qabatynda sol kezdesýdi sharappen jalǵastyrdyq. Taǵy da Vıktor Petrovıchti sóılettik, ózimiz tyńdadyq. Biz okoptan endi shyqqan soldattarǵa uqsadyq; erkin otyryp sha­rap ishtik, temeki tarttyq, oryssha boq­tyqqa kóshtik. Bul ashyq kezdesýge jeti qabat jataqhanada turatyn úsh júz stýdent te qatysty. Biz ishken sharap pen sý­dyń bótelkelerin jataqhana jınaıtyn kem­pirler úsh kún jınady.

Sol kezdesýde Vıktor Petrovıch biz sııaqty jas jazýshylarǵa Uly Otan soǵysy týraly keń, tereń, bıik, aqy­syz tolyq leksııa oqyp berip edi. Eki kózi jasaýrap, kóńili ósip, rýhy týlap, qany qyzyp, ara-arasynda generaldardy sybap otyryp, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys týraly biz estip kórmegen shyndyqtardy aldymyzǵa jaıyp salǵan.

– Meniń sózimdi jazbańdar, jas genııler, jazbańdar. Mılaryńda saqtańdar, júrekterińe toǵytyńdar. Men aıtqandy aıtý áli erte... – dep Vıktor Petrovıch jataqhanamen qoshtasyp esik aldyna shyǵa berdi. Búkil jataqhanadaǵy stýdentter de dalaǵa qosa shyqty.

– Posashok!!. Posashok! – degen daýystar estilip qalyp jatty. Qaıtadan jabylyp araq ishildi. Maǵan sol taýsylmaıtyn araqtardyń qaıdan kelip jatqany áli jumbaq. Kóp jınalsa kól degen sóz araq­qa týra keledi. Rýs­tavelı kóshesindegi mılısıonerler jataqhanaǵa qaraı qozǵal­dy. Iship alǵan úsh júz ádebı genıı men qatardaǵy jaýynger, uly jazýshy Vıktor Astafev mılısıonerlerge qaraı jyljı kóshti. Rýstavelı kóshesindegi taksıdyń aıaldamasynda Sergeı degen taksıst pen Vladımır Lıchýtın ekeýmiz Vıktor Petro­vıchti tosyp tur edik. Qadirli qona­ǵymyzdy «Moskva» qonaqúıine aparyp salý, araqty shamalap ishetin Vladımır ekeýmizge tapsyrylǵan bolatyn.

Vıktor Petrovıch barlyǵyna arnap esti, aqyldy, oıly sózderin aıtty.

– Jasa, Vıktor, Jeńis, Jasa!.. – dep stý­dentter aıǵaılady. Vıktor Astafev mingen taksı mashınasyn stýdentter tik kóterdi.

Rýstavelı kóshesinde dál mundaı shy­ǵaryp salý keshi buryn-sońdy bol­maǵan bolsa kerek. Endi bolýy da ekitalaı.

Zaman ózge, salt ózge, adam ózge, nıet ózge.

Búgingi bılik týraly eshnárse jazbaımyn. Jazǵym da kelmeıdi. О́zderin tipti kórgim de kelmeıdi. Olardyń da bizdi kórgisi kelip ólip-óshkeni shamaly?! Aıtatyndary lozýng. Aıtatyndary soǵys. Qarý-jaraq satý. Paıda tabý. Men bárin de uǵam. Tek álemniń el bıleýshilerin uqpaıtyn boldym. Olar da bizdi uqpaıtyn bolar, – dep oılaımyn.

* * *

Marııa Semenovnanyń em shópterden qaınatqan, oǵan bal qosqan dámdi shaıy­n iship, uzaq joldan jan shaqyrǵandaı boldym.

– Marııa, Rollan dosymnyń kelý qurmeti bar edi ǵoı?.. Ony qaıda tyǵyp otyrsyń?..

– Rollanǵa ruqsat, saǵan bolmas. Ekeý­mizdi qan qysymymyz qınap júr. Renjime, Rollan.

– Marııa Semenovna, meni de sol qınaıdy. Áýre bolmańyz. Raqmet.

– Araqty aıamaısyń, bul qurǵyr densaýlyqqa zııan ǵoı.

– Rollan, onda júr, men saǵan selomyzdy kórseteıin. Qydyrtaıyn. Biraz adamdarmen tanystyraıyn, – dedi Vıktor Petrovıch.

Biz selony erkin, asyqpaı araladyq. Ár jerde toqtap, dem aldyq. Jaqsy adam­darmen tanystym. Ara ustaıtyn Mıhee­vıch degen qaljyńbas shalmen de sóz qaǵystyrdyq.

Tań endi ǵana kóterilgenge uqsaıdy. Terezeden jumsaq kún nury seziledi. Saǵatyma qarasam, tańǵy bes jarym eken. Ornymnan turyp dalaǵa shyqsam, aýla ortasyndaǵy bórenede Vıktor Petrovıch otyr. Meni kórip qýanyp qaldy.

– Qaıyrly tań, Rollan. Ovsıanka tańy!..

– Qaıyrly tań, Vıktor Petrovıch! Aýa keremet eken!.. Az uıyqtasam da ser­gip, tyńaıyp qalyppyn.

– Durys aıtasyń, bul jerdiń aýasy baldaı. Men ylǵı osy kezde turyp, aqyryn kóshe kezip júremin. Qartaıǵan soń, uıqy qashady. Az ba, kóp pe jazý jazdyq. Kúrestik. Tirestik. Shabystyq. Atyst­yq. Oıǵa qaldyq. Sergeldeńge tús­tik. Kórmegen quqaıymyz joq, – dep baryp bógeldi. – Sonyń bárinen ne taptyq?.. Bilmeımin?!. Keıde túk túsin­beımin. On segiz jasymda, oǵy joq, shtygy joq jaman vıntovkany okop ishinde qushaqtap jatqanda da túk túsinbeıtinmin. Nemis seni óltiremin dep boratyp oq atyp jatyr. Al sen ata almaısyń. О́ıtkeni oǵyń joq. Biraq narkomnyń júz gramm araǵy bar. Al qazirgi bılik bizge zeınetaqy tóleıdi. Az ba, kóp pe bilmeısiń. О́lmestiń arǵy-bergi jaǵynda kún kóremiz. Búgingi bılik týraly eshnárse jazbaımyn. Jazǵym da kelmeıdi. О́zderin tipti kórgim de kelmeıdi. Olardyń da bizdi kórgisi kelip ólip-óshkeni shamaly?! Aıtatyndary lozýng. Aıtatyndary soǵys. Qarý-jaraq satý. Paıda tabý. Men bárin de uǵam. Tek álemniń el bıleýshilerin uqpaıtyn boldym. Olar da bizdi uqpaıtyn bolar, – dep oılaımyn. Osy biz otyrǵan Ovsıankadan da dúnıe tynysyn tanyp-bilý qıyn emes, biraq el bıleýshilerdiń pıǵylyn tanyp-bilgim de kelmeıdi, – dep Vıktor Petrovıch sózin toqtatty.

Neni bolsa da júreginen ótkizetin qart jazýshy shyn qınalyp otyr edi. Ornynan turyp úıge enip ketti. Men qoıa almaı júr­gen temekimdi tarttym. Júregimdi shym-shymdaǵan sher basyp bara jatqan.

Vıktor Petrovıch úıden alyp shyqqan eski portfeldi bóreneniń qasyna qısaıta qoıdy.

– Rollan, endi biraz ýaqytta Marııa Semenovna turady. Oǵan deıin, ekeýmiz myna medovýhany kóreıik. Endi qaıtyp kezdese alamyz ba, joq pa?.. Ony Qudaı biledi?!. Seniń maǵan arnaıy kelip halim­di suraǵanyńa myń da bir rahmet. Bul kór­gendi eldiń kórgendi azamaty ǵana jasaıtyn úlgi. Orys sen jasaǵandy ja­saı almaıdy. Aıǵaılatpaı, aqyryn kelip, aqyryn ketkenge ne jetsin?!. Túk jetpeıdi. Ertede Moskvanyń túbin­degi Maleevka sanatorııinde ákeńmen tanys­tyrǵansyń. О́te aqyldy adam edi. Ol da naǵyz soldat-desant bolǵan. Ákeńniń bir áńgimesi oıymnan ketpeıdi. Sol týraly jazǵym keldi, jaza almadym. Nege ekenin áli de bilmeımin. Kenıgsbergti nemister bermeı jantalasqan kez. Bizdiń zeńbirekter qalany jermen-jeksen qylady. Keńes desantshylary da jerge kirip kete jazdap shala-jansar jatyp qalǵan. Shopengaýerdiń tas músininiń dál túbinde jaraly seniń ákeń de jatady. Qaladan túk qalmaı qıraǵanda, Shopengaýerdiń tas músinine esh zaqym kelmepti. Kenıgsbergti soǵys bitken soń ǵana ázer aldyq qoı. Berlındi aldyq. Al Kenıgsbergti ala almadyq. Kenıgsberg orystyń emes, nemistiń jeri ǵoı. Gıtler saldyrǵan jol qandaı edi! Áli tur! Nemis sapasy degen sol! Al orys áli jol salý­dy bilmeıdi. Men osydan úsh-tórt jyl buryn Kenıgsberg-Kalınıngradta bolǵanda Shopengaýerdiń músininiń áli kúnge turǵanyn kórdim. О́mirde adam aıtsa nanǵysyz ýaqıǵalarǵa tap bolyp jatasyń. Kel, myna medovýhadan taǵy bir tartyp jibereıik.

– Ashqarynǵa ishken qalaı bolady eken?..

– О́te jaqsy bolady. Bul baldan ja­sal­ǵan taza araq, ishek-qarnyńdy tazalaıdy da shyǵady. Qysylma, tartyp tasta!..

Selonyń sıyrlary óriske shyqqansha biz úsh rıýmka medovýhany iship, port­fel­di Vıktor Petrovıch úıge kirgizip te úlgergen.

О́n boıymyzda qyzý qan júgirip qoıa berdi deısiń. Oıdy oı qýalady. Tilekti ti­lek almas­tyrdy.

– Shaıǵa kelińder, – dep daýystary Marııa Semenovna.

Vıktor Petrovıch ornynan jaılap turdy. Eki qolyn kóterip tereń dem aldy. Bórenege qaıta otyrdy.

– Meni endigi kúni qınaıtyn eki jaıt bar. Men jetimdikti kóp kórgen adam­myn. Oqý-bilimge de kesh keldim. Sonan da bar kúshimdi oqýǵa, bilim alýǵa jum­sadym. Taımadym, taısalmadym. Qor­ǵanbadym. Bilim – qol jetkisiz qarý eken. Qalǵany – eńbek. Qaǵaz ben qalam. Birinshi jaıt, Keńes kezindegideı halyqtar arasyndaǵy dostyqqa kóleńke túsirmeı órbitý, ósirý. Ol úshin qoıan-qoltyq aralasýymyz kerek. Meniń oıym ejelden aralas, syrlas, tileýles elderdiń bir-birinen jerimeýin tileý. Bılik basyndaǵylar ne oılaıtyny qara halyqqa belgisiz, tipten túsiniksiz. Bılik qara halyqqa oılaryn da aıtpaıdy, qara halyqtyń aldynda esep te bermeıdi. Bılik óz qotyryn, qara halyq óz qotyryn qasıdy. Men halyqtardyń bir-birimen barsha kóńilderimen, jandarymen, júrekterimen jaqyn bolýyn tileımin. Bizder Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta bir okopta qan keshkenimizdi esh umytpaýymyz kerek. Temekińniń bir talyn bershi. Qan qaraıyp barady... – dedi Vıktor Petrovıch.

– Marııa Semenovna ursyp júrmesin.

– Áıelge qartaıyp bolǵan kúıeýine urys­qannan basqa ne qaldy?.. Ákel bi­reýin.

Men sıgaret usyndym.

– Temekińniń syrtyn altyn jalat­qanmen jeńil eken. Bizge ashysy kerek qoı, – dep temeki tutatyp únsiz qaldy. – Seniń «Dúnıe tas talqan bolǵan kún» atty áńgimeńdi osydan biraz jyl buryn uly akter, meniń dosym Mıhaıl Ýlıanov eki kún Keńes Radıosyna oqydy. Mıhaıl úlken sheber edi ǵoı, nesin aıtasyń! Adamgershiligi de bıik bolatyn. О́mirde bir-aq ret týatyn tulǵa ǵoı. Seniń sol, asa shynshyl úlken áńgimeńniń bir jerine kelispedim. Úkimet ıadrolyq synaqtardy toqtatpasa, men ólgen soń, meniń denemdi órtep týǵan jerime – ıadrolyq synaqtar ótken jerge kúlimdi shashýyn jaqyndarymnan suraımyn depsiń. Áńgimeń keremet! Sóz joq. Kúl týraly obraz da shymyr, shynshyl berilgen. Men qartaıǵanymdy shyn seze bastadym... – dep bógeldi de taǵy temeki surap tartty. – Sen myna orys shaly aqyl aıtty dep sókpe de, renjime de. Osydan eki-úsh jyl buryn seniń «kúlimdi shashyńdar» degen obrazyńa meniń qarsylyǵym bolmaǵan. Mıhaıl áńgimeńdi oqyǵanda men ony «jutyp» qoıdym emes pe! Al búgin, denemdi qaıran qara jer tartyp turǵanda basqa oıǵa aýystym. Byltyrdan beri kúnde Bıblııa oqıtyndy shyǵarǵam, sonyń da áseri bar ma, bilmedim... Bir sózben aıtqanda, topyraqtan jaratylǵan adam topyraqqa oralýy kerek. Seniń atań da, ákeń de qara jerge jambastary tıdi ǵoı... jandary jannatta bolsyn!.. Sen endi dúnıe kezgendi qoı, Londondy da, Máskeýdi de, Almaty men Astanany da tasta da, týǵan Semeıińe, ata-babańnyń jerine qaıt. Semeıińde ómir súr, kitap jaz, oı oıla, endi qansha durys oı oılaı alamyz, a?.. Bir Qudaı biledi. Aljaspaı, adaspaı turǵanyńda týǵan jerińnen tuǵyryńdy tap. Týǵan jerińe jambasyń tısin. Bul meniń aǵalyq aqylym. Seni jaqsy kórgennen aıtqanym. Aıyp etpe...

–       Sońǵy kezde, Siz aıtqan oıǵa men de jyǵylǵanmyn, Vıktor Petrovıch.

–       Onda qoıdyq. Júr, Marııa Semenovna tosyp otyr.

– Petrovıch... – Marııa Semenovnanyń daýysy taǵy estildi.

– Qazir, qazir baramyz. Tura tursaı­shy... – dep Vıktor Petrovıch ashý shaqyra bastady.

– Rollandy joldan qaldyrasyń...

Vıktor Petrovıch úndegen joq. Bóre­nege qaıta otyrdy. Qaıta temeki surap tartty.

Ol kisige menimen qoshtasý qıyn bolyp turǵanyn sezdim. О́zim de qobaljyp otyr edim. Sońǵy kezderi aýrýhanaǵa jıi jatyp qalyp júrgen Vıktor Petrovıchtiń densaýlyǵy álsiz tartqany syr berip turǵan. Ony ózi bilgenimen sezdirmeýge ba­ryn salýda. Tekti tulǵa ǵoı. Iriligine tartyp tur.

– Men ádebıette de soldat boldym. Adal urystym. Janymdy aıamadym. Úlken ádebı aıqastardan da bas tartqam joq. Biraq júrek túkpirimde qorǵanshaqtyq bolǵanyna ókinemin. Kóp dúnıe jazylmaı qaldy. Ony jazý úshin bar daýyspen shyndyq aıtý kerek edi. Ony aıta almadyq. Aıtýǵa bolmady. Úkimet aıtqyzbady. Qatyn aıtqyzbady. Bala-shaǵa aıtqyzbady... О́zim de aıta almadym. О́zim de!.. – dep Vıktor Pe­trovıch tizesin urǵylady. – Sonan da bizdiń shyǵarmalarymyz bir aıaqqa azdap aqsań­dap basady. Bir kózi shala kóredi. Ýaqyt ótip ketti. Endi ony túzeı almaımyz. Byltyrdan beri bir kózi soqyrlaý, bir aıaǵy aqsaqtaý shyǵarmalarymdy oılasam boldy uıqymnan shoshyp oıanamyn. Asylyp ólgim keledi. Soldattyq paryzymdy, jazýshylyq paryzymdy, eń bastysy Adamdyq paryzymdy adal atqara almadym-aý? – dep kóp qaı­ǵyra­myn. Jandy jegen ókinish osy. О́zi­mizdi de aldadyq, ómirimizdi de alda­dyq, eń bas­tysy halyqtan uıat boldy-aý dep oılaımyn! Otannan da! Soǵysta bostandyq úshin qarýmen qarsy shaptyq. Al erkin ómirde qalammen qarsy shyǵa almadyq. Osy oılar ǵoı meniń túbime jetetin. Men Baýyrjan Momyshulyn erekshe ardaqtaǵan keńes soldatymyn. Jazǵan kitaptaryn da oqydym. Ishi tolǵan shyndyq. Súısinesiń. Baýyrjan ómiriniń sońǵy jyldary soldat týraly roman jazamyn dedi. Men kúttim. Biraq ishim, ol kisiniń soldat týraly roman jazatynyna senbedi. Gvardıı polkovnık Baýyrjan Momyshuly naǵyz polkovodes bolatyn.

Al soldat týraly soldat qana jaza alady. Polkovodes jazýshyǵa, soldattyń baǵynbaǵanyn uǵý Momyshulyna qıyn boldy-aý, – dep oılaımyn. Jeńilmegen adamnyń jeńilýi tragedııa bolady.

Vıktor Petrovıch qasiretti oılarymen ornynan turyp, únsiz úıge qaraı aıaǵyn aqsańdaı basyp bara jatty. Men sońynan únsiz ere berdim.

Eki qart adam Ovsıanka selosynyń qaq ortasynda turyp, maǵan qoldaryn bulǵady. Orystyń batyr ulyn, uly jazýshysyn qaıtyp tiri kóre almaıtynymdy sezip meniń kózime jas tirelip turyp qalyp edi.

O, qaıran Vıktor Petrovıch!..

Myń jazýshysy bar Qazaqstanda, on myń jazýshysy bar Reseıde dál osy túnde qansha jazýshy Paryz ben Borysh týraly, Otan týraly, Táýelsizdik týraly, Halyq týraly, Til týraly, Jer týraly tebirene oıǵa berilip otyr eken?.. Olardan da uıqy qashty ma? Kim bilsin?!. Ondaı statıstıka joq, bolmaq ta emes. Adam júregindegi bulqynys syryn, Adam basyndaǵy oı tolǵanysyn kim tanı alsyn, eshkim de tanı almaıdy.

* * *

Túni boıy uıyqtaı almadym. Túni boıy uıyqtamaıtyn Almatyǵa on tór­tinshi qabattan zer sala qarap turmyn. Dúnıe de ózgergen, ómir de ózgergen, tálim-tárbıe de bóten qıyrǵa bet alǵan, túsi­niksiz zaman kelip, búgingi qazaqtyń jan-júregin talqandap jatqan.

Shyńǵys Aıtmatov pen Vıktor Asta­fevtiń jandaryn jegen Kók Aspan­nan jetetin suraqtar olardy uzaq túnderde uıyqtatpaı es-aqyldaryn da, berekelerin de alyp, mazalaryn ketirip boldy ǵoı...

Jazýshylyq paryzdy, Adamdyq paryzdy adal oryndaı aldyq pa? – degen arnaly, asaý oılarǵa tebirene jaýap izdegen qos jazýshyny men jıi esime alamyn. О́z ómirleri qyl ushynda turǵan sátte de, halqynyń, otanynyń aldynda adaldyq tanyta aldyq pa? – dep kúńirengen úlken aǵalarymdy oılasam kózime jas keledi.

Myń jazýshysy bar Qazaqstanda, on myń jazýshysy bar Reseıde, dál osy túnde qansha jazýshy Paryz ben Borysh týraly, Otan týraly, Táýelsizdik týraly, Halyq týraly, Til týraly, Jer týraly tebirene oıǵa berilip otyr eken?.. Olardan da uıqy qashty ma? Kim bilsin?!. Ondaı statıstıka joq, bolmaq ta emes. Adam júregindegi bulqynys syryn, Adam basyndaǵy oı tolǵanysyn kim tanı alsyn, eshkim de tanı almaıdy.

Tań endi ǵana atyp kele jatyr edi. Re­seıdi yǵyrtqan qatty sýyq, qalyń qar, yz­­ǵarly boran, qazaq dalasyna bú­gin jetti. Al­matyda tuńǵysh aıaz boı kóter­­gen.

Dana Shyńǵys Aıtmatov aǵamyzdyń 90 jyldyq mereıtoıyna barmaı qalý ıttik qoı. Men kıine bastadym.

Telefonym bezildep qoıa berdi...

– Aǵa, siz be? – dep surady keshegi jum­saq daýys. – Biz Sizdi Aıtmatovtyń...

– Kelemin, baýyrym, kelemin...

– Kóp rahmet, aǵa... О́zim kútip alamyn...

Al Deshti-Qypshaq dalasynyń tósine arýaq­tar endi ǵana kóterilip kele jatyr edi.

«Biz talaıdy, sumdyqtardy kórgenbiz,

Qaharmandar ónip-ósken jerdenbiz.

О́lgen soń da oralamyz arýaq bop,

Soǵysamyz shyǵyp kelip kórden biz».

Madıardyń uly aqyny, ultynyń baqyty úshin janyn bergen, orystyń Sibi­rinde molasyz qalǵan Shandor Pete­fıdiń bul bir aýyz óleńi, búgin namys­tary qalǵyp, rýhtary tunshyqqan halqymyzǵa Paryz ben Boryshtyń, Otanǵa degen mahabbattyń, Elge degen adaldyqtyń asyl qasıetin tanytar degen arman-oıǵa berile túsip ketken –

Rollan Seısenbaev