Qoǵam • 25 Maýsym, 2019

Jan dúnıemizdi kirletpeıik

88 retkórsetildi

Men barymdy baǵalap, shúkir etýshi jandar qatarynanmyn. Biraq keıde adam balasyna denniń saýlyǵy, otbasynyń amandyǵy, tipti aqshanyń kóptigi de azdyq etedi. Oqyp otyryp, onysy nesi dersizder... Alaıda, kúıbeń tirshilikte arpalysqan kúnder kópshilikke jannyń rahatyn, rýhanı azyqty bere almaı jatady. Jannyń azyǵyn izdemeıtinder de bolatyn shyǵar. Bilmeımin, óz basym jan tazylyǵy rýhanı azyqtan jáne qorshaǵan orta tazalyǵynan dep túsinemin.

Týra ertegi keıipkerlerindeı ómir súrgim keledi keıde. Se­bebi ádildik bar onda. Aq pen qara­nyń arpalysyna, jaqsy men jamannyń tekedeı tiresken tartysyna qurylǵan myna ómirde aryna júginetin jandardyń kóp bolǵanyn qalaımyn. Onda adamǵa bolsyn, tabıǵatqa bolsyn jasaǵan qııanaty úshin keıip­ker jazalanady. Sońynda qate­sin túsinip, sabaq alyp, naǵyz adam­ǵa aınalady emes pe? Onda jaq­sylyq – jaqsynyń jarshysy.

Al jaqsy bolý úshin ne isteý kerek? Osy men qandaı adammyn? Keıingi oqyǵan dúnıelerimniń kózqarasymen qarasam, jaqsy bolýdan áldeqaıda alyspyn. Sebebi jaqsy sóziniń maǵynasy óte aýqymdy. Sondyqtan búgingi sanany qarajat bılegen naryq zamanynda ıgi jaqsylar kóp bolsa eken degen aq tilegimniń baryn jasyrmaımyn. Júreginde ımandylyq, janynda tazalyq, tile­ginde aqtyq, áreketinde shy­naıylyq, kózinde meıirim, alaqanynda jylylyq bar adam­­dar kóp bolsa, myna álem qaty­gezdiń qareketinen, urynyń áreketinen, sýaıttyń ótiriginen, arsyzdyń aramdyǵynan, ádilet­sizdiktiń buǵaýynan, tabıǵat qundylyqtaryn baǵalamaıtyn ysyrapshyldardan tazarar edi....

Kópshiliktiń kózqarasy meni­men úndes kelmeı qalatynyna kózim jetip keledi. Sebebi «za­manyń túlki bolsa, tazy bop shaldyń» áreketin ustanatyndar barshylyq. Alaıda meniń tabı­ǵatym ondaı minezdi quptamaıdy, janym qalamaıdy. Eger ondaı áreket oryn alatyn bolsa, óz-ózimdi jegideı jep, rýha­nı ashtyq paıda bolady. Jandú­nıem kirlegendeı sezine­min ózimdi. Negizi, biz, adamdar, ta­bıǵattyń baılyǵyn eshqa­shan sarqylmaıtyn qazyna re­tinde túsinsek te, onyń lastanyp jat­qanyna nazar aýdara qoı­masaq ta, óz qajettiligimizdiń kirlegenin birden ańǵaramyz. Alaıda kıim, kólik, úı kirlense, sýmen jýyp alýǵa múmkindik bar. Biraq ol sýdyń óziniń tazalyǵyna qazir kúmánmen qaraımyn. Al eger adamdardyń ishki dúnıesiniń «kiri» osylaı birden kórinetin bolsa, qalaı bolar edi? Biz, adamdar, jandúnıemizdi qalaı tazartamyz? Qalaı jýamyz?

Al men óz-ózimnen esep alý arqyly «jýamyn». Kináni ózge­den emes, ózimnen izdeýdi bastaımyn. Múmkin, sózimdi túzeýim kerek shyǵar, bálkim, áreketim durys bolmady ma? Osy kezde: «Sózińdi túze, minezińe aına­lady, al mineziń – seniń taǵdyryń» degen ataly sóz oıyma oralady. «...Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq. Onan basqamen ozdym deý – aqymaqtyq», degen Abaı­daı ǵulamanyń sózin arqaý etemin únemi. Qatarlastarymnyń boıyna da osy qaǵıdalardy sińirýge tyrysyp kelemin. Sebebi qa­zirgi kezde oqyǵan bilimnen góri júrekke toqyǵan bilim mańyz­dyraq kórinedi maǵan. Jan taza­lyǵyna qoldyń, qulaqtyń, tildiń, oıdyń, júrektiń, qor­sha­ǵan orta­nyń tazalyǵy alyp ba­ratynyna esh kúmán keltir­meımin.

Qazir adamdar bir-birine: «Za­man ózgerdi me, álde adam óz­gerdi me?» degen suraqty kóp qoıady. Zaman ózgeretindeı kún­niń ornyna tún kelip jaryq pen qarańǵy aýysyp jatqan joq qoı. Endeshe adam da, zaman da ózgergen joq. О́zgergen tek adamnyń peıili men pıǵyly ǵana.

Adam balasyna da jan tazaly­ǵy úshin rýhanı azyq asa qajet. Obal, saýap, uıat dep atalatyn bıik qundylyqtar adamnyń qorjyny bolýy kerek dep esepteımin. Adam­nyń tabıǵaty sonysymen erek. Tabıǵattyń tazalyǵy adam­nyń jandúnıesiniń taza­lyǵymen ushtasyp jatyr desek, esh qatelespeıtinimiz anyq. Tazalyqty ózimizden bastaıyq, endeshe. Eń bastysy, kóńilimizdi, jandúnıemizdi kirletpeıik.

 

Mádına BEKSEIIT,

 «J.Aqylbaev atyndaǵy eksperımentaldyq mektep- gımnazııa» KMM-niń túlegi

 Qaraǵandy oblysy,

Shet aýdany,

Aqsý-Aıýly aýyly

Sońǵy jańalyqtar

Erlikti el bilýi tıis!

Qoǵam • Keshe

Sapardaǵy syr

Rýhanııat • Keshe

Aqańnyń amanaty

Rýhanııat • Keshe

Atyraýda qarjylyq buzýshylyqtar anyqtaldy

Aımaqtar • 21 Qarasha, 2019

Erjan Maksımge qalaı daýys berýge bolady

Qazaqstan • 21 Qarasha, 2019

«Eńbekshi qazaq» basqarmasy

100 • 21 Qarasha, 2019

Azamattyq ustanymym qalyptasty

100 • 21 Qarasha, 2019

«Eńbekshi qazaqtyń» 1000-shy sany

100 • 21 Qarasha, 2019

Taralym hám qaralym

100 • 21 Qarasha, 2019

«Egemen» esten shyqpaıdy

100 • 21 Qarasha, 2019

Qandastarǵa qamqorlyq jasaǵan

100 • 21 Qarasha, 2019

Tarhan tekti redaktor

100 • 21 Qarasha, 2019

Jazyqsyz jazalanǵan jýrnalıster

100 • 21 Qarasha, 2019

Júz jyl

100 • 21 Qarasha, 2019

Jaqsy dástúr jalǵasa beredi

100 • 21 Qarasha, 2019

Ushqyr oılar ushqyndary

100 • 21 Qarasha, 2019

Úlken joldyń úzikteri

100 • 21 Qarasha, 2019

Investısııa – damý dańǵyly

Aımaqtar • 21 Qarasha, 2019

Uqsas jańalyqtar