Qaraaǵashta týǵan ul
Amanbaı Shegiruly Arǵynnyń ishindegi Áıtimbet rýynan shyǵady. Áıtimbettiń Dýlat, Baıǵuly, Baıǵozy, Tileýke degen atalarynyń ishindegi Baıǵozydan Shegir týady. Mekeni búgingi ákimshilik-terrıtorııalyq bólinis boıynsha, Qarqaralynyń shetki aýyly Baqtyǵa tıesili jerler bolǵan. Tulǵa ómiri jaıly kóp izdenip, zertteýler júrgizgen Erlan Mustafınniń dereginshe, Semeı gýbernııasyna qarasty Qarqaraly ýeziniń Qyzylshilik-Qaraaǵash Kent bolysynda 1881 jyly 24 shildede Shegir áýletinde Amanbaı esimdi ul dúnıege keledi. Otbasynda Jamanbaı, Ybyraı degen eki ul jáne Úrimbala esimdi qaryndasy bolǵan eken.
Asa kórnekti ǵalym, qazaq tarıhyndaǵy stalındik repressııanyń úshinshi tolqynynda jazyqsyz qýǵyndalyp, túrmege tússe de, qaıtpaǵan qaısar tulǵa Qaıym Muhamedhanovtyń jeke muraǵat qory – san alýan taqyrypty, ásirese qupııaǵa toly Alash kezeńin zertteýshiler úshin jasyrynǵan altyn kómbe syndy. Tursyn Jurtbaı myrza «Abaıdyń inisi, Alashtyń irisi» dep baǵalaǵan ǵulamanyń taý silemindeı mol murasynyń arasynda Shegirdiń Ybyraıynan taraıtyn Nurpeıistiń haty saqtalǵan. Keıipkerimizdiń balalyq shaǵy, alǵashqy oqýy jaıly derekti osy jalǵyz hattan (1984 jylǵy 8 tamyz) bile alamyz: «Ol 1906 jyly Tom medısına tehnıkýmyn támamdaıdy. Bolystyq basqarý kezinde eki jasóspirimdi joǵary medısınalyq oqý ornyna túsýge ruqsat qaǵaz beretin. Ondaı múmkindik negizinen baıdyń nemese bolystyń otbasyna ǵana beriletin. Sol kezde balany reseılik gýbernııaǵa oqýǵa jiberetin bolsa, shoqynyp ketedi degen kózqaras bolǵan. Sondyqtan kóp jaǵdaıda baılar budan qashyp, kedeıdiń balalaryn berip jiberetin bolǵan. Mine, dál sol kezde Shegirdiń eki balasy: Jamanbaı men Amanbaıdyń jasy kelip turǵan edi. Sondaı tańǵajaıyp tańnyń birinde bolystyq basqarýshy Span Janaqov meniń atam Shegirdi ózine shaqyryp, bylaı degen: «Biz seniń Jamanbaı men Amanbaıyńdy orystyń Tom qalasyna oqýǵa jibereıik. Sen kedeı bolǵandyqtan, biz kómekteseıik dep sheshtik. Oqý jylynyń aıaǵyna deıin biz 3 qoı, 2 eshki, joǵary sorttaǵy un, 25 rýbl beremiz. Basqalaı kómektese almaımyz. Eger buǵan kelispeseń, biz seniń eki ulyńdy májbúrli túrde oqýǵa jiberemiz». Atamnyń basqa múmkindigi qalǵan joq, ol kelisimin bergen. Kózinen jasy sorǵalap, ol eki ulyn 1901 jyly Tom qalasyna jiberedi. 1906 jyly oqý aıaqtalǵan soń ekeýi de Qarqaralyǵa qaıtyp keledi».
Osylaısha ǵaıyptan buıyrǵan baq aǵaıyndy ekeýdiń ómir jolyn ózgertti, týǵan eline jaqsylyq jasap, shapaǵat dánin sebýge yntalandyrdy. Qarqaraly jerine oralǵan aǵaıyndylar medısına men orman sharýashylyǵy salasynda belsendi qyzmet etýdi bastady.
«Adamnyń basy – Allanyń doby» degen. Budan soń joldama boıynsha Amanbaı Shegirov Qyzylordaǵa qyzmet aýystyrady. 1936 jyldan 1942 jylǵa deıin balalar úıinde meńgerýshi bolyp qyzmet atqarady. О́zine qaralǵan jannyń barlyǵynyń aq alǵysyn alǵan abzal jannyń ómiriniń sońǵy jyldary Semeı jerinde ótedi. Ol 1942 jyldyń qarashasynan bastap Jańasemeı múgedekter úıiniń basqarýshysy bolyp ornalasypty. Ǵumyrynyń sońǵy demi taýsylǵansha osy qyzmetti atqarǵan eken. Tom medısınalyq tehnıkýmynyń túlegi, qazaqtyń qaıyrymdy qoly, aq júrekti feldsher Amanbaı Shegirov 1947 jyly 1 mamyrda qaıtys bolyp, Semeı shaharynda jerlengen.
Ǵasyr basyndaǵy qarbalas
1910 jyly shyqqan «Semıpalatınskıe oblastnye vedomostı» gazetiniń № 39 sanynan 1911 jylǵy Qarqaraly ýezi alqabıleriniń tiziminde Amanbaı Shegirulynyń esimi atalady. Taǵy bir tarıhı derekte Qarqaraly ýezdik feldsherler qoǵamynyń otyrysy ótip, hattamasy toltyrylǵany jazylady. 1917 jyldyń 10 naýryzynda ótken jıynda Amanbaı Shegiruly delegat bolyp qatysyp, keıin ýezdik feldsherlik qoǵamnyń tóraǵasy bolyp saılanǵan. Qoǵam músheleri arasynda Muhamedııa Ospanov, akýsher Shegirova (Amanbaıdyń áıeli – Bálishken), Qarqaraly stansııasynyń feldsheri Vladımır Zotov, Tóleýbaı Shontın, Áset Sembaev, t.b. bolǵan delinedi.
Al belgili ólketanýshy Iýrıı Popovtyń derekteri boıynsha, 1917 jyly Qarqaraly ýezdik qazaq komıteti qurylýy jaıly tarıhı mańyzdy qujattarda da Shegirovtiń esimi kezdesedi. Atalǵan ýezdik komıtetti qurý úshin Semeıdegi muǵalim Nurǵalı Quljanov jáne Nıkolaı Vasılevıch Vaıser ekeýi komıssar retinde Qarqaralyǵa jiberiledi. Olarǵa bul jaýapty sharýa senip tapsyrylady. 15 naýryz kúni Qarqaralyǵa jetken komıssarlardyń aldynda jergilikti halyqty Ýaqytsha úkimetke senim artýǵa shaqyrý mindeti turdy. Nurǵalı Quljanov Amanbaıdyń úıine, Vaıser Ignatı Babınniń úıine kelip túsken. 1911 jyly Semeı shaharynda ıyq tiresip sýretke túsken bul ekeýdiń joly Qarqaralyda taǵy túıisedi.
1917 jylǵy 5 naýryzda Semeıde oblystyq atqarý komıtetiniń qoǵamdyq uıymdar komıteti qurylsa, kelesi kúni, ıaǵnı 6 naýryzdan Qarqaralyda ýezdik qazaq komıtetiniń jıyndary uıymdastyrylyp, oǵan 23 bolystan delegattar qatysqan. Komıtet múshelerinen qurylǵan keńestiń tóraǵasy Jaqyp Aqpaev bolsa, orynbasar bastyǵy Narmanbet Ormanbetuly, keńes hatshysy Smaıyl Bektenov, hatshy kómekshisi Ahmet Bektibaev saılanady. Osy keńes prezıdýmy músheleriniń qatarynda Aqaıdyń Haseni, Nyǵmet Nurmaqov, Smahan Bókeıhanov sekildi belgili tulǵalarmen birge bizdiń keıipkerimiz Amanbaı Shegirovtiń de esim-soıy anyq jazylǵan.
«Qarqaraly ýezdik qazaq prezıdıýmy músheleriniń birinshi hattamasyn Jaqyp Aqbaev toltyrǵan» deıdi ólketanýshy E.Mustafın. Onyń oıynsha, Shegirov pen qoǵam jáne memleket qaıratkeri, Alash Orda ulttyq úkimetiniń múshesi, zań magıstri Aqpaıdyń Jaqybymen baılanysy jaqsy arnada órbigenin basa aıtý kerek. Ekeýi de Bekmetevter áýletinen qyz alyp otyrǵanyna qarasaq, baja retinde de jaqsy aralasýy ábden múmkin.
Semeı gýbernııasyna qarasty Qarqaraly ýezinde ýezdik aýrýhana men ambýlatorııa jumys istep turǵan. Kedeı bolysynda feldsherlik pýnkt turaqty túrde ashylsa, 3 feldsherlik pýnkt jyljymaly júıede qyzmet atqarǵan. 1926 jylǵy derekterge súıensek, Qyzylespede aýrýhana ashý jáne Kent bolysynda Toqyraý halqy úshin 2 ambýlatorııa ashý josparlanǵan. Medısına qyzmetkerleriniń shtaty da kóp bolmaǵan: densaýlyq saqtaý bóliminiń meńgerýshisi, qalalyq jáne razezdik dárigerler, 2 lekpom, 1 akýsher, 1 meıirbıke, 2 aýrýdy kútýshi, 1 as pisirýshi áıel jáne 1 kúzetshi. Bolystyq jerlerde sheshekke qarsy egýshi retinde taǵy 4 jáne 6 adam jumys istegen.
El aýzynda saqtalǵan áńgimelerge qaraǵanda Qarqaralyda Amanbaı Shegirovtiń eńseli aǵash úıi bolǵan jáne ol aýmaqtaǵy alǵashqy dárihanany da osy úıinen ashqan desedi. Osyndaı naqty faktilerge qurylǵan derekter men aýyzsha málimetterdi saralaı kele, 1917 jylǵy Qarqaralyda adam táni-janyn emdeýmen qatar, qoǵamdy da saýyqtyrý isinde Amanbaı Shegirov qatyspaǵan oqıǵa joq ekenin baıqaımyz.
…Kóptegen aýyr naýqastar jazylyp ketetin, oǵan tipti respýblıkadan tys óńirlerden de naýqastar keletin. Dıagnozdy ol aýrýdan surap bilmeıtin, naýqastyń tamyryn ustap anyqtaıtyn. Sol boıynsha resept jazyp beretin. Amanbaı aǵaǵa qaralǵan naýqastyń 99%-y jazylyp ketetin. Naýqastar razy bolatyn. 1906 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin ol densaýlyq salasyndaǵy jańalyqtardy nasıhattady.
Álıhan artqan senim
Dárigerlikti jany qalap súısine qyzmet atqarǵan Amanbaı Shegirov ult zııalylarynyń basyn bir jerge jınap, saıası kózqarasy men erekshe qabiletiniń arqasynda kóshbasshyǵa aınalǵan Álıhan Bókeıhan ekeýi tyǵyz baılanysta bolǵan. «Qazaq dalasyndaǵy búkil dinı-saıası qozǵalystyń basshysy» retinde sıpattalǵan Á.Bókeıhan 1906 jylǵy 8 qańtar kúni Pavlodardan Semeıge baratyn jolda ustalǵan. 15 sáýirge deıin ol Pavlodar túrmesinde otyrdy. Ol túrmede otyryp Memlekettik Dýmanyń múshesi A.M.Kolıýbakınge hat jazady. Atalǵan hattyq tolyq mátini ǵalym Sultan Han Júsip qurastyryp shyǵarǵan Álıhan Bókeıhan shyǵarmalarynyń 5-tomynyń 46-betinde tur.
Qurmetti Aleksandr Mıhaılovıch!
Chernosotenshilerden (qarajúzder) qutylǵanyńyz úshin shyn júrekten qýanyshtymyn. Hattyń 14-betindegisin «Nasha Jızn» gazetine shyǵarýyńyzdy suraımyn. Basqa da sondaı gazetten maǵan qyrsyq kezdeskenin baıqaısyz.
Men K.D. Memlekettik dýmaǵa kandıdat retinde sezdiń ornyna túrmege tústim. Menen knıaz D.I. Shah.-qa duǵaı sálem.
Qolyńyzdy qystym.
Á. Bókeıhan.
Hattyń sońǵy jaǵynda Alashtyń arysy hattyń jiti qadaǵalanyp otyrǵanyn eskerte kelip, «Eger hat jazǵylaryńyz kelse, onda bylaı jazyńyzdar: Pavlodar. Medısınalyq feldsher Amanbaı Shegirovke, ishine Álıhan Nurmuhameduly Bókeıhanǵa. Memlekettik Dýmada jolyqqansha» dep aıaqtaıdy. Demek, osy hatty túrmedegi Bókeıhanǵa jetkizýshi, eki ortadaǵy deldal Amanbaı Shegirov ekenine anyq kóz jetedi. Ishki qupııalar jazylatyn hattardy senip tapsyrǵanyna qaraǵanda Álıhan Bókeıhan medısınalyq feldsher A.Shegirovke sengen, kóp úmit artqan.
Tamyryn tereńge jaıǵan alyp báıterekteı Álıhannyń lıderge aınalýy kóptegen qarqaralylyq jastardyń janaryna úmit otyn jaqty. Á.Bókeıhandy aǵa tutyp, sońynan Álimhan Ermekuly, Muhamedııa Ospanov, Jaqaı Baıyrov, Nyǵmet Nurmaqov, Mustafa Shantın, Áýbákir Nurmanov, Imam Álibekuly, Ábjan Noǵaev, Qapal Qaısaqov, Mánnan Turǵanbaıuly, Raqymbaı Sapaqov, Imanbek Tarabaev sekildi qalyń shoǵyrdyń bel ortasynda Amanbaı Shegirovtiń bolýy zańdylyq edi.
Týmasa da týǵandaı
Amanbaı Shegirovtiń alǵashqy jary Bálishken Sársenbaıqyzy – Tom qalasyndaǵy medısınalyq oqý ornyn bitirgen dáriger. Qarqaraly ýezdik feldsherler qoǵamy qurylǵanda qatardaǵy múshesi bolyp qabyldanǵan akýsherka áıel osy kisi. Bálishken Shegirovanyń kásibı qyzmetin adal atqara júrip, óz erkimen jumystan shyǵyp, múgedektik alǵany jaıly qarqaralylyq ólkentanýshy E.Mustafınniń zertteýlerinde jazylǵan. Ol 1930 jyldyń 5 tamyzynda akýsherlik qyzmet kórsetip júrgen Shegirova 1931 jyldyń 20 aqpanynda aýyryp, qyzmetten bosaǵany jáne 5 kúnnen keıin múgedektik taǵaıyndalǵany jaıly arhıvtik materıal usynady.
Amanbaı Shegirovtyń ekinshi áıeli Dilshat ataqty tatar kópesi Bekmetevter áýletinen shyǵady. Onyń ákesi Ǵubaıdolla qajy óz dáýiriniń syıly kisisi, qadirli adamy bolypty. Qarqaralyǵa meshit salǵan Qunanbaı, keıinnen Abaı túsetin kók úıdiń qojaıyny Halıolla osy Ǵubaıdollanyń nemere inisi edi. Qarqaralynyń betkeustar azamaty dep bilgen el-jurt máselesin sheshý úshin onyń úıine jan-jaqtan kelip jatatyn dep eske alady kózin kórgender. Al Dilshat orta boıly, aryqtaý kelgen, úı sharýasyna myǵym, tamaqty óte dámdi ázirleıtin, kıim tigip, toqıtyn eńbeksúıgish adam bolypty. 1977 jyly 27 mamyrda Almatyda qaıtys bolyp, Keńsaıǵa jerlengen eken.
Jurttyń balasyn óz balasyndaı qarasa da, taǵdyr Amanbaıǵa perzent súıýdi jazbapty. Amanbaı Shegirovtiń balasy esepti inisi Nurpeıis Ybyraev Almaty aýylsharýashylyq ınstıtýtynda bilim alǵan. Oqý aıaqtalǵanda ony maıdanǵa alyp ketti. 5 jyl ol baılanysshy bolyp qyzmet etip, kóptegen áskerı nagradalardy ıelengen. 1998 jyly Túrikmenstanda qaıtys boldy.
Al Nurjamal boı jetken soń Táshim Buharbaıuly Moldabaev degen kisige turmysqa shyǵady. Biraz ýaqyt boıynda Tashkent qalasynda turǵan deıdi. Nurjamaldyń 1925 jyly týǵan taǵy bir qyzyn Amanbaı asyrap alyp, oǵan «Iskraıda» degen esim beredi. «Shegirova Iskraıda Amanbaıqyzy» dep jazǵyzady. Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin jaqsy baǵaǵa bitirgen Iskraıda 1965 jyldan bastap Almaty oblystyq sotynyń múshesi retinde qyzmet atqarǵan, 1970 jyldan 1985 jylǵa deıin Almaty oblysy Qaskeleń aýdanynyń halyq sotynyń tóraǵasyna deıin kóterilgen eken. 1985 jyly qaıtys bolǵan.
Amanbaıdyń eki aǵasy men jalǵyz qaryndasy týraly derekter barshylyq. Jamanbaı men Amanbaı ekeýi Tom qalasyna oqýǵa barǵanymen, tegi birdeı eki balany qabyldamaıtynyn bilip, aǵasy ákesiniń aǵasynyń esimine oraı «Mananbaev» dep atalady. 1877 jyly týǵan Jamanbaı Mananbaev Tom orman tehnıkýmyn bitirip, orman sharýashylyǵy tehnology mamandyǵyn alyp shyǵady da, Kentte orman tehnology bolyp eńbek jolyn bastaǵan. Boqty orman alqabynyń qoryqshysy retinde 1909 jyldan qyzmetin jalǵastyrǵan ol 1912 jyly ımperator II Nıkolaıdyń Stanıslav lentasyndaǵy «Ynta-jigeri úshin» kúmis tósbelgisimen marapattalypty. Ashtyq jyldary aýyldan ketýge májbúr bolǵan Jamanbaıdyń otbasy alystaǵy Habarovskiden bir-aq shyǵady. 1941 jyly sonda qaıtys bolady.
Úsh uldyń qaryndasy Úrimbala Qutpanbaı degen azamatqa turmysqa shyǵyp, odan Raqym, Nurlan degen eki ul kóripti. Osy Nurlannan 1929 jyly týatyn Ánel esimdi apa qazir Astanada turady. Jasy toqsanda.
HH ǵasyrdyń alǵashqy shıregindegi alashshyl azamattar kásibine adal berilgendigine qaramastan, qoǵamdyq jumystarmen de qaýyrt ári qarbalasta aınalysýyna týra keldi. Ýaqyt qysyltaıań shaqta osyndaı dilgirlikti talap etti. Aq halatty abzal jan Amanbaı Shegirov ómiriniń qyzýly shaǵy osy kezeń be dep tujyrymdaýǵa keletindeı. Sebebi Alashtyń arystary Álıhan Bókeıhan, Aqpaıdyń Jaqyby, Smahan tóremen birge tize qosyp, ıyq teńestirip, qatar qımyldap, qysqa ýaqyt shegindegi ult taǵdyry jolynda qyzmet sińirgennen artyq baqyt bolar ma, sirá.
Zańǵar KÁRIMHAN,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń doktoranty