Yntymaqtastyqtyń altyn kópiri

Aıta ketý kerek, saılaý qorytyn­dysy shyqqan soń Memleket basshysy Q.Toqaev Qyrǵyzstan Prezıdenti S.Jeenbekov­pen telefon arqyly sóılesip, áńgime barysynda ony saılaýdaǵy aıqyn jeńisimen quttyqtady jáne baýyrlas Qazaqstan halqynyń mańyzdy da ja­ýapty tańdaý jasaǵanyn atap ótti. Oǵan qosa, S.Jeenbekov Qazaqstan basshysyn qazaq-qyrǵyz qatynastaryn nyǵaıtý maqsatynda Qyrǵyzstanǵa resmı saparmen kelýge shaqyrǵan edi.

Ulyqtaý rásimi ótip, jańa saılanǵan Prezıdent halyq aldynda ant bergennen keıin ol Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymyna múshe memleketter basshylary keńesiniń otyrysyna qatysý úshin 2019 jylǵy 13 maýsymda Qyrǵyz Respýblıkasynyń Bishkek qalasyna attandy. Bul Q.Toqaevtyń resmı túrde Memleket basshysy bolyp saılanǵannan keıingi alǵashqy jumys sapary ekenin basa aıtqan jón.

Sapar barysynda ShYU-nyń bıylǵy tóraǵasy Qyrǵyzstan uıymǵa múshe memleketterden jáne baıqaýshy elderden kelgen mártebeli meımandardy qabyldady jáne S.Jeenbekov alǵashqylardyń biri bolyp Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevpen jumys kez­desýin ótkizdi. Kezdesý barysynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti Qazaq­standaǵy saılaý tabysty ótkenin atap ótip, Q.Toqaevty jeńisimen taǵy da qut­tyqtady. Al Memleket basshysy Q.Toqaev jańa saılanǵan Prezıdent retinde óziniń alǵashqy sheteldik saparyn osy baýyrlas Qyrǵyz elinen bastap otyrǵanyna qýanyshty ekenin jetkizdi.

Onyń ústine, 2019 jylǵy 14 maý­symda S.Jeenbekov ShYU elderi bas­shylary keńesiniń keńeıtilgen quramdaǵy otyrysyn asha otyryp, kúlli álem aldynda (otyrysqa 11 eldiń basshy­sy jáne 23 elden kelgen 500-den astam jýrnalıst qatysty) Qazaqstan Pre­zıdenti Q.Toqaevqa jyly lebizin bildirdi jáne «Osy múmkindikti paıdalana otyryp, qazaqstandyq tarapty saılaýdyń tabysty ótýimen quttyqtaımyn. Sizdiń jeńisińiz – halyqtyń ózińizge degen se­niminiń kórinisi», dedi ol.

Qyrǵyz Prezıdenti S.Jeenbekovtiń Q.Toqaevqa qatysty joǵaryda atalǵan rııasyz áreketteri birinshiden, qyrǵyz tarapynyń elimizge baýyrmaldyq qa­rym-qatynasyn, ekinshiden Qazaqstan Pre­zıdentiniń jeke tulǵasyna degen qurmetin jáne úshinshiden, keleshekte elimizben jan-jaqty ara qatynastardy jaqsartýǵa degen umtylysyn kórsetse kerek.

ShYU jıyny kezinde eń basty qujat – ShYU-ǵa múshe memleket basshylary keńesiniń Bishkek deklarasııasy qabyl­dandy. Bul qujat mańyzy jaǵynan qory­tyndy saıası ustanym bolyp tabyla­dy, onda múshe memleketterdiń ShYU-ny damytý perspektıvalary týraly birlesken paıymy, sondaı-aq ózekti halyqaralyq jáne óńirlik problemalar boıynsha jınaqtalǵan tujyrym qamtylǵan.

Oǵan qosa Samıtte joǵaryda atalǵan deklarasııadan basqa 20 qujatqa qol qoıyldy, onyń ishinde Sammıt aıasynda ShYU hatshylyǵy men «Astana» halyq­aralyq qarjy ortalyǵy arasyndaǵy ózara túsinistik týraly memorandým bar.

Sammıtke qatysýshylar ShYU sheń­berinde qaýipsizdik máselesi, ekstre­mızmge, terrorızm men esirtki tra­fıgine qarsy is-qımyl, ekonomıkany, óner­kásipti damytý, gýmanıtarlyq saladaǵy ynty­maqtastyq sııaqty baǵyttardyń qazir­gi jaı-kúıi men atalǵan salalar bo­ıynsha ózara árekettestikti odan ári tereńdetý perspektıvalaryn talqylady. Son­daı-aq ShYU elderiniń basshylary Aýǵanstan men Sırııadaǵy jaǵdaıdy ret­­teý joldaryn, Iran ıadrolyq baǵdar­la­masy boıynsha qazirgi jaǵdaıdy da qarastyrdy.

Bul oraıda, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev ShYU-nyń basty mindetteri retinde mynalardy atap ótti:

ShYU keńistiginde ózara senimdi, qaýip­sizdik pen yntymaqtastyqty qam­tamasyz etý maqsatynda konstrýk­tıv­ti dıalog pen ózara is-qımyldardy ny­ǵaıtý ma­ńyzdy bolyp qala berýi tıis. Osy­ǵan baı­lanysty ShYU strategııasy sheń­berin­de 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan Is-qı­myl­dar josparyn, Uzaq merzimdi tatý kórshilik týraly kelisimdi, dostyq pen yntymaqtastyqty tolyqqandy júzege asyrý kerek.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Úsh dıalog» jónindegi bastamasy turǵysynan alǵanda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketteriniń assosıasııasy, BRIKS (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy) pen Eýropalyq odaq sııaqty Eýrazııanyń kópjaqty negizgi qu­rylymdarymen tolyqqandy qarym-qaty­nasty ornatyp, ony keńeıtý arqy­ly Uıymnyń halyqaralyq básekege qabi­letin arttyrý qajet.

Ekonomıkalyq ósim baıaýlaǵan ári álemdik naryqtaǵy qarjylyq turaqsyz­dyq jaǵdaıynda Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń zor áleýetin budan da tıimdi paıdalaný qajet. Oǵan segizjaqty Eýra­zııalyq qarjylyq keńesshilik mehanızmin qurý septigin tıgizbek.

Sondaı-aq Qazaqstan Prezıdenti otyrysqa qatysýshylardyń nazaryn óńirdegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý máse­lelerine aýdardy. Onyń aıtýynsha, terrorızm máselesi jahandyq jeli­de kórinis berdi, sondyqtan kıber­qaýipsizdikti qamtamasyz etýdi kúsheıtý qajet. «ShYU aqparattyq qaýipsizdik jónindegi ortalyǵyn qurý Uıymnyń aqparattyq keńistigin qorǵaý isine qosqan mańyzdy úles bolar edi», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sonymen qatar Memleket basshysy klı­mattyń ózgerýi men qorshaǵan ortany qor­ǵaý máselelerine jeke toqtalyp, osy sa­la­daǵy yntymaqtastyq úshin turaqty jumys isteıtin platforma qurýdy usyn­dy.

Jergilikti sarapshylardyń aıtýynsha, ShYU salystyrmaly túrde jańadan qurylǵan uıym bolǵanymen búkil álem kóz tigip otyrǵan bedeldi birlestik, al ekonomıkalyq ósýi men geoıasaıası ornalasýy jaǵynan Qazaqstannyń ShYU-daǵy róli asa mańyzdy, sondyqtan Prezıdent Q.Toqaevtyń sóılegen sózindegi ár ustanymǵa asa mán berý qajet.

Osy oraıda baýyrlas Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń arasyndaǵy qarym-qatynastar ózara tıimdi negizde damyp kele jatqanyn aıryqsha aıtqan jón. Qazaqstan – Qyrǵyz Respýblıkasynyń iri saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq áriptesteriniń biri. Táýelsizdik alǵan kezden bastap Qazaqstan Qyrǵyz eliniń ekonomıkasyna 1,5 mıllıard AQSh dollarynan astam kólemde ınvestısııa saldy.

Taý-ken salasyndaǵy bir ǵana «Bozymchak» kompanııasy osy ýaqytqa deıin Qyrǵyzstan ekonomıkasyna 350 mln AQSh dollarynan astam qarajat salǵan. «Bozymchak» ken orny strategııalyq obektilerdiń memlekettik tizbesine kiredi, kásiporynnyń salyq aýdarý kólemi jylyna shamamen 10 mln AQSh dollaryn quraıdy. Atalǵan kompanııa qyzmeti arqyly shamamen 1200 jumys orny ashyldy. Sondaı-aq Sky mobile kompanııasy bıýdjetke salyq tóleýden Qyrǵyzstandaǵy iri kompanııa bolyp sanalatyn «Kýmtor» kenishinen keıin ekinshi oryndy ıelenedi jáne salyq kólemi jylyna 35 mln AQSh dollaryn quraıdy eken. Oǵan qosa «Halyq bank Kyrgyzstan», «BTA-Bank Qyrǵyzstan», «SÝM-Aıchýrıok» sııaqty kóptegen qazaqstandyq kompanııalar elderimizdiń tatýlyǵy arqasynda Qyrǵyz Respýblıkasynyń ósip-órkendeýine óz úlesin qosyp otyr.

Qyrǵyzstan Prezıdenti S.Jeenbekov 2017 jyly óziniń alǵashqy resmı saparlarynyń birin Qazaqstannan bastap, bizdiń elderimizdiń baýyrlas ekenin dáleldedi. Osy is-shara barysynda: Qazaq-qyrǵyz memlekettik shekarasyn shegendeý týraly shartqa, Memlekettik shekaralardyń jumys rejimi týraly úkimetaralyq kelisimge qol qoıyldy. Budan soń Qyrǵyzstan Prezıdenti Elbasy N.Nazarbaevpen ártúrli deńgeılerde birneshe márte kezdesti, qazirgi Prezıdent Q.Toqaevpen de halyqaralyq is-sharalar aıasynda bir­neshe dúrkin júzdesip úlgerdi. Bul kez­desý­ler ekijaqty yntymaqtastyqty úde­meli túrde damytýǵa zor úlesin qospaq.

Qyrǵyzstan bizdiń elimizge negizinen elektr enegrııasyn, sút ónimderin kók­ónister men jemis-jıdek, múıizdi iri qara, tigin ónimderin, shyny jáne basqa da buıymdardy jetkizedi. Al Qazaqstannan Qyrǵyz Respýblıkasyna munaı jáne munaı ónimderi, astyq, kómir, un, ósimdik maıy, organıkalyq emes hımııalyq zattar, mıneraldyq shıkizat, temir jáne bolat ónimderi ákelinedi.

Saıası dıalog turǵysynan eki el arasyndaǵy negizgi ekijaqty qatynastar boıynsha qaıshylyq joq, joǵary deń­geı­degi kelissózder turaqty túrde ótkizi­lýde. 2017 jyldyń aıaǵynda Elbasy N.Nazarbaev pen Qyrǵyzstan Prezıdenti S.Jeenbekov eki el úkimetterine ózara saý­da kólemin 2020 jylǵa qaraı 1 mıl­lıard AQSh dollaryna jetkizý jónin­de tapsyrma bergen bolatyn. Qazir osy maq­satqa jetý úshin tıisti bılik tar­maq­tary barynsha tyǵyz yntymaqtastyq ornatýda.

Oǵan qosa eki el arasyndaǵy mádenı-gý­manıtarlyq yntymaqtastyq ta qar­qyndy damý ústinde. Máselen, ótken jyly áıgili jazýshy Sh.Aıtmatovtyń 90 jyldyǵy 2018 jylǵy 25 sáýirde eli­mizde ótken halyqaralyq forýmnan bastaý alyp, Qyrǵyzstanda jáne búkil dúnıe júzinde jalǵasyn tapqany málim. Oǵan qosa byltyrǵy tamyzda Qazaqstan-Qyrǵyzstan úkimetaralyq keńesiniń jetinshi otyrysy bolyp, qazirgi Nur-Sultan qalasynda Sh.Aıtmatovtyń atyna kóshe berildi. Bishkekte qazaq-qyrǵyz dostyǵyna arnalǵan birneshe dóńgelek ústelder, jastar forýmy ótti. О́tken jyly Qazaqstannyń mádenı salasyn damy­týǵa úles qosqan Qyrǵyzstan azamat­tary – sýretshi S.Osmonalıev pen Ystyq­kóldegi M.Áýezov atyndaǵy Mýzeı úıiniń qyzmetkeri S.Tabysheva elimiz­diń joǵary nagradalarymen marapat­taldy.

Osy jyly da ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq sala boıynsha kóp­tegen is-shara josparlanǵan. Qazir­diń ózinde zamanymyzdyń zańǵar tul­ǵasy Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyl­dyǵy qarsańynda onyń tańdamaly shyǵar­malary qyrǵyz tiline aýdarylyp, jeke kitap bolyp jaryq kórdi, taıaýda atalǵan eńbektiń tusaýkeseri ótpek.

Qazaq pen qyrǵyzdyń jaqyndyǵyn Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaqstan men Qyrǵyzstan baýyrlas ári odaqtas memleketter», degen sózimen tujyrymdaýǵa bolady. Prezıdent S.Jeenbekov te «qyrǵyzdar men qazaqtar sııaqty bir-birine jaqyn halyq joq», dep únemi aıtyp keledi. Mine, osynyń bári «Qazaq pen qyrǵyzdyń arasy – kózdiń aǵy men qarasy» degendeı eki el arasyndaǵy rııa­syz dostyqty bildirse kerek.

Kárim KО́KIREKBAEV,
Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi