Qoımadaǵy oq-dári qaıdan paıda boldy?
Sonymen, bul oqıǵanyń sebep-saldary qandaı? Aldymen myńdaǵan tonna qarý-jaraq pen oq-dári osy kúnge deıin nelikten Arysta saqtalyp keldi deıtin bolsaq, olardyń basym bóligi Keńes Odaǵynan qalǵan «muranyń» qaldyqtary ekendigi aıtylýda. Kezinde Aýǵanstan jerinde on jyldaı soǵys júrgizgen Keńes áskerleriniń qoldanylmaǵan qarý-jaraqtary men oq-dárileri toǵyz joldyń torabyndaǵy Arys stansasyna taıaý ornalasqan áskerı bólimniń qoımasyna jınaqtalǵan. Sol tusta sátsizdikke urynǵan qaıta qurý reformalarynan soń kóbesi sógile bastaǵan «myzǵymas» ımperııanyń qorǵanys salasynyń bar-joǵyn túgendeýge murshasy bolǵan joq.
Al Arys tóńiregine qarý-jaraqtardyń alǵashqy legin jınaqtaý ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynyń sońyna taıaý bastalǵan. Ol mezgil Ortalyq Azııa áskerı okrýginiń qurylýy jáne Keńes Odaǵy men Qytaı shekarasyndaǵy shıelenisterge sáıkes keledi.
Sóıtip áskerı qoıma ýaqyt tolqynymen tolyqqan ústine tolyǵa berdi. Elimiz táýelsizdikke qol jetkizgen soń bul qoımanyń qaýpi týraly ara-tura másele kóterilse de, jaýapty vedomstvolar hal-qaderinshe árekettense de, Arystyń boıy sońǵy onjyldyqta dúrkin-dúrkin jarylystardy bastan ótkerdi. Bul – atalǵan qaladaǵy sońǵy on jyldaǵy tórtinshi jarylys.
Arystaǵy alǵashqy dúmpý 2009 jyly estildi. Eski qarý-jaraqty zalalsyzdandyrý jumystarymen aınalysyp kelgen kásiporynda tehnıkalyq qaýipsizdik qaǵıdalarynyń saqtalmaýyna baılanysty qatarynan úsh jarylys boldy.
Osy tárizdes jarylystar 2014 jáne 2015 jyldary tirkeldi. Bul oqıǵalardyń saldarynan jaralanǵandar men qaza tapqandar da bar. Ol oqıǵalardyń sebepteri de anyqtaldy, kináliler jazasyn aldy.
Al keshegi, ıaǵnı 24 maýsymdaǵy jarylys boıynsha Qylmystyq kodekstiń «Qarý jáne qaýipti zattardy saqtaý erejesin buzý» baby (462-bap, 1-tarmaq) boıynsha tergeý jumystary bastalyp ketti.
Mundaı kisi ólimine soqtyrǵan, eldiń záre-qutyn alǵan tótenshe oqıǵalardan keıin memlekettiń de qamsyz otyrmaıtyny túsinikti. Alaıda, qoımadaǵy merzimi ótken oq-dárilerdi zalalsyzdandyrýǵa bólinip kelgen qyrýar qarajat ornymen jumsaldy ma, jaýapty tulǵalardyń jaýapkershilikteri qandaı boldy degen zańdy saýal týyndaıdy.
Kóshirýge qarjy jetpegen
Keshe Úkimet otyrysynan soń jýrnalıster aldyna shyqqan Qorǵanys mınıstriniń birinshi orynbasary – Qarýly Kúshter Bas shtabynyń bastyǵy Murat Bektanov qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigine baılanysty áskerı qoımadaǵy qarý-jaraqty kóshirip úlgerý múmkin bolmaǵandyǵyn aıtty.
– Qoımalar eldi mekennen 200 metr qashyqtyqta ornalasqan. Biraq bizdiń talabymyz boıynsha bul araqashyqtyq kemi úsh shaqyrym bolýy tıis. Biz ol aralyqty 10 shaqyrymǵa deıin uzartýdy surap talaı árekettendik, qujattar jınaqtadyq. Alaıda, ol úshin halyqty 800 metr jerden ótetin temirjoldy kóshirý kerek boldy, – dep málimdedi M.Bektanov.
Qarýly Kúshterdiń ókili Arystaǵy qoımada saqtalǵan qarý-jaraqty kóshirý 2005 jyly bastalǵanyn da atap ótti. Biraq joǵaryda aıtylǵandaı, bul «kóshke» qarjy tapshylyǵy tusaý bolyp kelgen.
Shynymen de áskerı saladaǵy temirdeı tártibi bolǵan Keńes Odaǵynyń qaýipti qoımany bastapqyda eldi mekennen alys ornalastyrǵanyna kúmán keltirý qıyn. Sodan bergi ýaqytta halyq sany kóbeıdi, tıisinshe eldi mekenniń aýmaǵy da keńeıe kelip, turǵyndardyń múlgigen «ajdahaǵa» jaqyndaı túskeni anyq.
Aıtalyq 2017 jyly sol kezdegi Qorǵanys mınıstri Sáken Jasuzaqov Úkimet otyrysynda oblys ákimderine qarý-jaraq saqtalǵan nysandarǵa jaqyn aýmaqtan jer telimderin bólmeý týraly Úndeý tastady. Sol úndeýde «Dıversııaǵa qarsy qaýipsizdik salasyndaǵy zańnamada qarý-jaraq saqtalǵan nysandardyń aınalasynda tyıym salynǵan aýmaq belgilengen. Osyny eskere otyryp, barlyq deńgeıdegi ákimderden jer telimderin bólýde muqııat bolýdy suraımyn, óıtkeni nysandar jáne turǵyn úı qurylysyna jer bóle otyryp, olar qarý-jaraq qoımalaryna jaqyndaı túsedi», delingen.
S.Jasuzaqov qarý-jaraq uzaq merzimge saqtalatyndyqtan, dıversııa jaǵdaıynda turǵyndardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý qıyndap ketetinin de eskertken bolatyn.
Qorǵanys mınıstri bul úndeýinde qarý-jaraqtyń kezdeısoq nemese adamnyń salǵyrttyǵynan jarylýy múmkin ekenin aıtpaǵanymen, shyn qaýip túsingen adamǵa belgili edi.
Sondyqtan da keshegi oqıǵaǵa baılanysty qozǵalǵan qylmystyq iste bul másele de eskerileri anyq.
Generaldyń saýaly eskerildi me?
Arystaǵy qarý-jaraq qoımasynyń qaýpi jaıynda osydan týra on jyl buryn Parlament depýtattary da másele kóterdi. Atap aıtqanda, sol kezde Májilis depýtaty bolǵan UQK ardageri, general-maıor Erjan Isaqulov Premer-Mınıstrge depýtattyq saýal joldap, Qorǵanys mınıstrliginiń Arys qalasyndaǵy arsenalynda mıllıondaǵan qarý-jaraq pen oq-dárilerdiń saqtaýly ekenin, olar qaıtalap jaryla qalǵan kúnde aýqymy úlken, al shyǵyn zor bolatynyn aıtyp dabyl qaqty.
Osy materıaldy ázirleý barysynda bul depýtattyq saýaldyń avtorymen jolyǵyp, máseleniń túp-tórkinine qaıta oralyp, tereń boılaýǵa tyrystyq.
– Men jaǵdaıdyń osylaı kúrdelenip ketetinin aıtyp, 2009 jyly Premer-Mınıstrge depýtattyq saýal joldadym. О́ıtkeni Arys qalasynyń tóńireginde Aýǵanstannan shyǵarylǵan myńdaǵan tonna qarý-jaraqtyń saqtalyp kelgeni týraly aqparat boldy. Ýaqyt óte sol qarý-jaraq pen oq-dárilerdi zalalsyzdandyratyn kásiporyn qurylǵan. Qoımanyń aýmaǵy tym úlken bolatyn. Árıne ol jerdegi qaýipti múlikti basqa qaýipsiz jerge kóshirý kerek. Biraq ol jumys uzaq ýaqytty, qomaqty qarajatty qajet etedi. Snarıadtardy tasymaldaýdyń ózi qaýipti. Men joǵaryda arnaıy kásiporyn týraly beker aıtqan joqpyn. Sebebi qoımadaǵy merzimi ótken qarý-jaraq pen oq-dáriler – qyrýar qarajattyń kózi. Olardy bólshektegendegi alynatyn latýn, mys pen qorǵasynnyń, oq-dáriniń baǵasy naryqta óte joǵary. Sondyqtan ol kásiporyndy qurýshylar bul jerde qansha jarylys bolsa da, jaǵdaıdyń baqylaýda, saqtaý talaptarynyń qalypty ekenin aıtyp, atalǵan salaǵa shań jýytpaı kelgen bolýy da múmkin, – deıdi E.Isaqulov.
General-maıor, sondaı-aq Arystaǵy jarylystar ózge áskerı qoımalardaǵy qaýipsizdikti kúsheıtýge túrtki bolýy tıis ekenin aıtady. О́ıtkeni esepsiz mol qarýǵa jergilikti jáne aýmaqtyq qylmystyq toptar, halyqaralyq terrorıstik uıymdar da kóz suǵyn qadap júretini túsinikti.
Osy oraıda E.Isaqulov Nur-Sultan qalasyna el astanasynyń kóshirilýi aldynda dál osyndaı qaýiptiń betin qaıtarýǵa kúsh salǵanyn eske alyp ótti.
– 90-jyldardyń sońynda el astanasy Arqanyń boıyna kóshken tusta men Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Aqmola oblystyq departamentiniń bastyǵy edim. Sodan joǵarǵy bılik pen memlekettik basqarý organdary Aqmolaǵa kósher kezde elordamyzdyń janyndaǵy 40-shy temir jol beketinde ornalasqan áskerı bólimde Arystaǵydan sál shaǵyndaý áskerı qoıma bar ekeni anyqtaldy. Ondaǵy qarý-jaraqtyń kólemi de tym kóp edi. Dereý bul málimet Elbasy men Qaýipsizdik Keńesine jetkizildi. Nátıjesinde arnaıy qurylǵan jumys toby áskerı qoımany shuǵyl kóshirý týraly sheshim qabyldap, qarý-jaraq Qaraǵandy oblysyndaǵy polıgondardyń biriniń aýmaǵyna tasymaldandy. Meniń bilýimshe, 2010 jyly sol kóshirilgen qarý-jaraq qoımasynda jarylys bolǵan. Eger ol qoıma astanamyzdyń janynda qala bergende, jaǵdaı qıyndap keter edi. Shynymdy aıtsam, sol kezde elorda irgesindegi qoımada saqtalǵan múlikti shamamen 600 eshelonmen tasymaldaǵan degen derekti estidim, biraq naqty anyq-qanyǵyn bilmeımin. Kóbine mundaı jarylystar adamnyń, jaýapty mamandardyń salǵyrttyǵynan bolyp jatady, – deıdi E.Isaqulov.
Sarapshynyń aıtýynsha, Arystaǵydaı qoımalar elimizdiń tórt buryshyndaǵy iri-iri áskerı qurylymdarda da bar.
Demek, tehnıkalyq sebepterdi ysyra tursaq, Jaratýshynyń «Saqtansań – saqtaımyn» qaǵıdasyn esten shyǵarmaǵan abzal. Bul jerde qarjylyq múdde de esepke alynbaýyn quzyrly oryndar qaperden shyǵarmaýy kerek. Eń bastysy, mundaı máselede memlekettik turǵydaǵy kózqaras suranyp tur.
Qoımalar – baqylaýda
Másele, kúrdelenip turǵan ýaqytta elimizdegi áskerı qoımalardyń ornalasqan jeri men ondaǵy qarý-jaraqtyń kólemi jóninde sóz qozǵaý artyqtaý bolar. О́ıtkeni 2016 jyly Aqtóbede bolǵan terrorıstik shabýyldar kezinde qara nıetti qylmystyq top aldymen áskerı bólimge shabýyldap, qarý-jaraq qoımasyn tonaýǵa árekettengeni belgili.
Al jalpy qaýipsizdikke kelsek, Qorǵanys mınıstrliginiń ókili Sergeı Prohorov óziniń suhbatynda qarý-jaraq pen oq-dáriler saqtaýdyń tártibi erekshe baqylaýda ekenin aıtqan. «Qarý-jaraqty, onyń ishinde reaktıvti snarıadtardy saqtaýdyń tártibi boıynsha oqtumsyqtardy ornalastyrǵan kezde órt shyǵa qalǵan jaǵdaıda olardyń eldi mekenderge emes, medıen dalaǵa qaraı atylýy eskeriledi», dep málimdedi S.Prohorov.
Resmı derekterge qaraǵanda, Arystaǵy qoımada negizinen reaktıvti snarıadtar, jerústi jáne mınometti artıllerııa, tank snarıadtary, qol granatalary, atqysh qarýdyń oqtary saqtalyp kelgen. Al ıadrolyq qarý bar degen aqparattar negizsiz. Elimizdiń ıadrolyq qarýdan azat memleket ekenin qaıtalap aıtýdyń da reti joq.
Al Arystaǵy alapat apattyń bolý sebebi tergep-tekserýler men túrli saraptamalardan soń aıqyndalady.
