Konferensııa barysynda Nursultan Nazarbaev eń aldymen jastar tárbıesine tereń toqtaldy. Jastar tárbıesi – bolashaǵymyzdyń irgeli kepili. О́tkenimizdi jańǵyrtyp, tarıhymyzdy umytpaı, qolda bardy qadirlep, aıalaı bilý qoǵamymyzdaǵy árbir azamattyń paryzy bolýy kerek. Qoǵamdy qadirleý ár adamnyń óz qadamynan bastalady. Árkim eńbek etip, óz salasymen saýatty aınalysýdy mashyqqa aınaldyrýy shart. Orystyń belgili jazýshysy, dramatýrg M.Býlgakovtyń sózimen aıtsaq: «...árkim óz isimen tikeleı aınalysqanda qıraý óz-ózinen joǵalady». Qoǵamdy aldyǵa qozǵaıtyn tek eńbek. Al alańsyz eńbek etý úshin senim qajet. Qoǵamnyń kredosy – árkimniń óz ustanymyna degen senimi bolýy qajet. Memleketke, tulǵaǵa, qoǵamǵa degen senim. Tulǵa men qoǵam arasyndaǵy senim. Senim qaıdan týady, qalaı qalyptasady desek, onyń negizi: Shákárim «Úsh anyǵynda» aıtyp ketken – «Ujdan». «Úsh anyǵynda» Shákárim babamyz aıtady: «Adam aqıqatty bas kózimen kórmeıdi, aqyl-kózimen kóredi. ...Ujdan degenimiz: ynsap, ádilet, meıirim».
Adamnan ynsap ketkende teńdessiz qundylyqtar: erkindik pen tynyshtyqtyń qadirin sezinbeý bastalady. Bul – Abaı aıtqan, tolyq adam tárbıeleýdiń ózegi. Abaı 29-qara sózinde: «...Jer órtep shyǵarǵan atyńnyń nesi murat?» deıdi. Búgingi kúnniń tilimen aıtsaq, «qara basynyń qamyn oılap», haıp jasap, laık jınaýdy mártebe sanaýdyń nesi abyroı, nesi murat? Qoǵamnyń betustary bola alatyn, temirqazyǵy retinde jol silteı alar adamǵa aqyl kerek. Oı men aqyl birligi – erteń de irgeli el bolýdy óz urpaǵyna tileıtin sanaly azamattyń qadamy, eń basty kepili.
Adamnyń erekshe sıpaty – ıntellekt. Ǵylymda ıntellektiniń mentaldyq, emosıonaldyq, áleýmettik, fızıkalyq bes túri bar. Olardyń basyn biriktirýshi rýhanı ıntellekt. Elbasymyz 1991 jyly «bizdiń damýymyzda erekshe óz jolymyz bar» degen. 2019 jyldyń 19 naýryzynda Tuńǵysh Prezıdentimizdiń el aldynda qabyldaǵan tarıhı sheshimi – Uly dala demokratııasynyń taǵy bir jarqyn kórinisi. Bul jol – rýhanı ıntellektisi joǵary urpaq tárbıeleý joly. Intellıgensııa qoǵam aldynda rýhanı adamgershiliktiń jaýapkershiligin alýy qajet. El aldynda sózi ótetin ıntellıgensııa ókilderi halyqtyń oıyn turaqtandyrýǵa atsalysýy shart. Adamda, qoǵamda ózin ózi baǵalaý ındeksi bar. Bul – óte mańyzdy kórsetkish. Qazirgi qoǵamnyń kúrdeli problemasy osy: ındekstiń quldyraýy. Demek, ár adam óz baǵasyn bilse, ol qoǵamnyń da, memlekettiń de qadirin tereń sezinedi.
Tarıhı qazaqtyń boıynda bar qoǵamnyń ımmýnıtetin kóterý rýhanı jańǵyrýdyń gýmanıtarlyq salasyndaǵy ınnovasııasy bolyp otyr. Aqsaqaldar ınstıtýty, qazaq dalasynyń demokratııasy, kishiniń úlkenge qurmeti, úlkenniń kishige izeti bolǵan. Osy tarıhı ımmýnıtetimizdi qalypqa keltirýimiz qajet. Taǵy bir aıta ketetin jaǵdaı: búgingi tańda halqyna orynsyz syn aıtýshylar kóbeıdi. Elge syn aıtý úshin halyqtyq oı-sana bıiginen qarap úırený kerek. Ol úshin Dýlat, Abaı, Shákárim sııaqty hakimdik pen danyshpandyq deńgeıine jetý shart.
Tatýlyq pen beıbitshiliktiń qadirin kez kelgen baǵalaı bilmese, bul qoǵam «tumaý tıgen qoǵamǵa da» aınalyp ketýi ǵajap emes. «Tumaýdy ketirý» úshin esik pen terezeni ashpaı, asqyndyrmaı, ýaqytynda dertimizge daýa tabýymyz kerek. Odan emdelýdiń bir ǵana joly, bir ǵana dárýi bar: bul – bilim, mádenıet, aǵartý salasy.
Búgingi kúni álemdik trend – «ómir boıy bilim alý». Al osy oılardyń sheshimi she? Belgili bir istiń jaı-japsaryn halyqqa jetkizýimiz úshin jańa kommýnıkasııa quraldary qajet. Bul – áleýmettik jeliler emes, bul – erkin pikir almasý alańdary. Adam men adamnyń túsinisýi, jarqyn júzben mámilege kelýi. Kez kelgen ıdeıalarmen bólisýi. Ortaǵa salý, durys-kemdigin talqylaý alańdary. Bul alańdar nátıjeli jumys jasaýy úshin azamattyq qoǵamnyń deńgeıin, quqyqtyq, mádenı, bilim sapasyn kóterýimiz kerek.
Búgingi qoǵamda jańasha kózqarasty qalyptastyrýymyz kerek. Jańasha kózqaras – jańa problemany tabý emes, baıqala bastaǵan problema bolsa, ony sheshýdiń tıimdi joldaryn tabý. Bul – aǵartýshylyq joly.
Konferensııa barysynda Elbasymyzdyń aqyl men oı týraly sózderin estip, elimizge jańa aǵartýshy tulǵalar qajet dep eseptedik. Adam ómirinde, qoǵamda paıda bolatyn kez kelgen syrtqy-ishki jaǵymdy, jaǵymsyz faktorlarǵa tótep berýi úshin kez kelgen tulǵa ómir boıy tárbıe alýy kerek. Aqyl jınaýy shart.
Al aqyl men tárbıeniń bastaýy, aǵartýshylyq jumystyń negizi: pálsapa jaǵynan, aqyl-oı, tárbıe jaǵynan, bul – Abaı, Shákárim syndy tulǵalarymyzdyń eńbekteri, Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly». Al ekonomıka, saıası, tarıhı, áleýmettik salalary negizin Tuńǵysh Prezıdentimizdiń osy salalardaǵy eńbekteri arqyly jetkizýimiz kerek.
Búgingi tańda memleket bolyp qalyptasýdan bastap, táýelsizdiktiń strategııalyq tarıhy týraly taldanyp kórsetilgen Elbasymyzdyń 100-ge jýyq eńbekteriniń, aqyl-oılarynyń qory bar. Osy ǵylymı jumysty qor retinde jınaqtap, birneshe ǵylymı ınstıtýttar atqaratyn isti qolǵa alyp, qarqyndy da, nátıjeli júrgizip otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Keńsesiniń basshysy, professor Mahmud Bazarqululy Qasymbekov. Bul qoldanbaly materıal búgingi kúni bilim salasynyń jańa múmkinshiligi. Olaı bolsa, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń kóp salalardy qamtıtyn eńbekteri ǵylymı baǵyttardyń metodologııasy bola alady. Bul oqý oryndarynda jańa bilim berý baǵdarlamalaryna engizilýi kerek.
Túrki áleminiń altyn besigi Altaıda myńdaǵan jyldar buryn aıtylǵan, tasqa qashalǵandaı ulaǵatty pálsapalyq sóz bar: «Jaryq oı, jaryq sóz, jaryq is, jaryq ómir». Osy jaryqtarǵa jetýdiń joly – aǵartýshylyq joldyń negizi – Elbasynyń ómir joly. «Qazaqstan jolymen birge kele jatqan Nazarbaev joly». Bul – táýelsiz Qazaq eliniń kez kelgen jasyna jol kórsetetin irgeli jol. Osy tusta basty mıssııasy aǵartýshylyq bolatyn ýnıversıtet – qoǵamnyń kindigi. Bul mıssııa aıasynda ýnıversıtetter áleýmettik jaýapkershilik alýy mańyzdy. Qoǵam tutastanýynyń altyn kópiri de – ýnıversıtet. Olaı bolsa, bilim salasy halyq pen keleshek arasyndaǵy bilim kópiri bolýy shart.
Meıir ESKENDIROV,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Shákárim ýnıversıtetiniń rektory
SEMEI
