Iá...
Eki birdeı uly qurlyqty tel emip, eki dúnıeniń maqsat-muratyn baýyryna basyp, teń ustaǵan Uly dala eliniń taǵdyrly, taǵylymdy tarıhynda jańa dáýir bastalǵanyn bárimiz de oı-sanamyzben, júregimizben sezine túskenimiz anyq...
Sondyqtan bolar...
Osy kúnderde Qazaqstan esimdi Altaı men Atyraýdyń, Qyr men Syrdyń, Alataý men Qarataýdyń arasyn alyp jatqan Alashtyń atajurty tolqý men tebirenýdiń, tańdaný men tańdaýdyń, suraq pen jaýaptyń qara ormanyna aınalǵandaı kúı keshti. Daýsy jer men kókti jalǵaǵan saıası dodanyń alamanyna kómilgendeı boldyq. Qalyń qıqý arasynan súringen at pen jyǵylǵan shabandozdyń janǵa batar keskinin de, ejelgi kóshpeli jurttyń kósemdik qalyby men sheshendik saltyn da, jahandanýmen jarysa kelip, tórimizge umtylǵan ýaqyt shirkinniń jan shoshyr syqpytyn da kórdik... Kóre júrip, úırengenimiz de, jırengenimiz de, túıe júrip, kúıingenimiz de, súıingenimiz de bar... Demokratııa deıtin jeleýmen saıası tehnologııanyń nebir sanaǵa syıa bermeıtin úlgileri iske qosylyp, áleýmettik jeliler jeldeı eskeni ótirik emes...
Degenmen...
Saılaý barysynan ańǵarǵan bir aqıqatymyz – kúıinýden góri – súıinýdiń, jırenýden góri úırenýdiń basym túskeni. Syrtta júrip, ózderinshe «halyqshyl» bolǵansyp, halyqty arandatýǵa ıtermelegen «qaltalylardyń qaıyrsyz» kúresiniń iske aspaǵany da sol úırený men súıinýdiń kózge kórine bermes qýat-kúshiniń pármendiliginen, myqtylyǵynan boldy-aý dep oılaımyz.
Qalaı bolǵanda da, keshegi jalpyhalyqtyq saılaý qazaqstandyq demokratııany ǵana emes, ult úshin, urpaq úshin asa mańyzdy uly qundylyǵymyzdy – táýelsizdigimizdi, táýelsizdigin aıalaı biler halqymyzdy synǵa qatar saldy. Bul saılaý bul eki uǵymnyń tamyry men taǵdyry bite qaınasqan kıeli de qasıetti bir bútin uǵym ekenin dáleldedi. Birinsiz birin elestetý múmkin emes osynaý qos uǵymnyń arasyna syzat túsken elderde qan tógilip, shańyraǵy ortasyna túsip, esigi men besigi qırap, tóri tilim-tilim bolyp jatqany jasyryp, búger syr emes. Jańa HHI ǵasyr bosaǵasyn myńdap emes, mıllıondap azyp-tozyp attaǵan, elinen, jerinen bezip, «bosqyn» atanyp, kim kóringenniń esigin telim-telimi shyǵyp kúzetken jumyrbas pendelerdiń qaıǵy-qasiretin jeńildetýdiń qalaı qıyn ekenine kózimiz jete túsip otyrǵan joq pa?!
Adamzat balasynyń uly besigi – Jer esimdi planeta.
«Kemedeginiń jany – bir» deıdi bizdiń halyq. Eger ǵalamdy kók muhıtqa teńep, jerdi sol muhıt órimen júzip kele jatqan keme dep elestetsek, adamzatqa ortaq ǵalamdyq qubylystardyń qaı-qaısysynan da qazaqtyń Uly dalasy shet qala almasy haq. Kúngeıli ózgeristerden de, kóleńkeli tustardan da... Alasapyrany mol qos ǵasyr toǵysynda bul ustanym – Qazaqstandy táýelsiz memleket retinde túbegeıli túletip, álemge tanytqan, qazaqtyń atyn alty qurlyqqa jaıǵan Nursultan Nazarbaev dáýiriniń eń basty saıası tuǵyrnamasy bolǵanyn tórtkúl dúnıe jaqsy biledi. Osy saıasat Qazaqstandy ósirdi, órkendetti. Elbasy júrgizip kelgen kópvektorly saıasattyń arqasynda keshegi ǵasyrdyń uly qasireti kókiregin shuryq tesip, qyryq jyl boıy ıadrolyq synaq deıtin ajdaha jan-júregin qyryq jamaý etken ejelgi jurttyń eńsesi tikteldi, jıyrma segiz jyl ishinde damyǵan elder sanatyna qosyldy. Qazaqstan irgesi berik memleketke aınaldy.
Osy jyldar ishinde Qasym-Jomart Toqaev eldiń ishki turmysy men qıyndyqtaryn kúrdeli kezeńde Úkimet basqarǵan Premer-Mınıstr retinde qalaı oı-sanasy arqyly ótkize bilse, Elbasy qasynda júrip, ózin tynyshsyz álemmen tildese biler tájirıbeli Syrtqy ister mınıstri ekenin halyqaralyq deńgeıde tanytty.
Ol sabyrly Senat Tóraǵasy retinde Qazaqstannyń qalypty damýyna múmkindik týdyrar tıisti zańdarmen qamtamasyz etý prosesin de múltiksiz atqardy.
Ol túrki áleminen Birikken Ulttar Uıymyna Tóraǵa orynbasary bolyp saılanyp, álemdik dıplomatııanyń úlken mektebinen ótti...
Bir sózben aıtqanda, Qazaqstan halqynyń basym daýsyn alyp, márege aıqyn jeńispen jetken jańa Prezıdentimiz – esimi saıası keńistikte tanylǵaly elge qyzmet etý men el tizginin ustaýdyń abyroıly jolynan ótip kele jatqan memleketshil, qoǵamshyl, halyqshyl tulǵa.
Jańa Prezıdentimizdiń sóz ben is arasyndaǵy birlik jaıly aıta kelip, el ishin sıfrlarmen aldaýsyratpaı, naqty bitken istermen qoǵam bútindigin qamtamasyz etýge, ekonomıkalyq damýdyń kórinisin ýádemen emes, bitken ispen bederleýge shaqyrǵany halyq oıynan shyqty.
Sondyqtan...
О́ziniń saılaýaldy baǵdarlamasynda el irgesiniń bútindigi men táýelsizdik jyldarynda qol jetkizgen ulan-asyr ıgilikterimizdi saqtaýdyń basty serti – birlikke, tózimdilikke, yntymaqqa shaqyrǵan Qasym-Jomart Toqaevtyń mıllıonsandy elektoratqa qaratyp aıtqan ár pikiri, ár oıy qalaı ótimdi, qoǵam ómiri úshin tıimdi bolyp estilse, ulyqtaý rásimindegi Qazaqstan jurtshylyǵyna arnalǵan joldaý sózi de solaı anyq, ashyq, maqsaty aıqyn, el, halyq múddesin qorǵaýǵa baǵyttalǵan baǵdarly sóz boldy. Saıası baǵytymyz ben ekonomıkalyq baǵdarymyzdyń endigi órisi qalaı bolmaq degen irgeli saýaldarǵa naqty jaýaptar aıtyldy.
Jańa Prezıdentimiz: «Bul jeńis – halqymyzdyń jeńisi boldy!» degen alǵysqa toly ataly pikirdi órbite otyryp, ol óziniń el basqarý isinde Tuńǵysh Prezıdentimiz júrgizip kelgen strategııalyq baǵyt-baǵdardy júıeli túrde jalǵaıtynyn, basshylyqqa alatynyn, saılaýaldy platformasyndaǵy sabaqtastyq, ádildik, órkendeý deıtin halyq taǵdyryn kóldeneń kókattylardyń kókparyna saldyrmas, ýaqyt suranystaryna saı ulttyń ómir súrý qabiletin qamtamasyz eter arnaly úsh ustanymǵa negizdedi. Memleketimizdiń syrtqy saıasaty men ishki saıasatyndaǵy el bolashaǵyn anyqtaıtyn kúretamyr oqıǵalar men prınsıpti máselelerdiń qaı-qaısysy da ashyq, ádil, órkenıetti jolmen óristeýine tolyq jaǵdaı jasalatynyn qadap aıtty.
Qasym-Jomart Toqaev ulyqtaý rásimindegi baǵdarly sózinde óziniń saıası tuǵyrnamasy elimizdiń árbir azamatynyń basty suranystaryna jaýap berer bes máselege aıryqsha toqtaldy. Birinshi kezekte el damýyn qamtamasyz eter Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrtylýyn, bes ınstıtýttyq reforma men ózge de strategııalyq qujattarda kórsetilgen damý men óristeýdiń joldaryn júzege asyrýǵa den qoıatynyn; ekinshiden, kún tártibinde turǵan ótkir áleýmettik problemalardy sheshýmen aınalysatynyn; úshinshiden, qazaqstandyq kásipkerlerdi qoldaıtyn, ınvestısııalar tartyp, olardy qorǵaıtyn, iskerlik belsendilikti yntalandyratyn orta qalyptastyratynyn; tórtinshiden, qoǵam birligin qamtamasyz etip, ár azamattyń quqyǵyn qorǵaýǵa kúsh salatynyn; besinshiden, qashanda jáne qaı jerde de Qazaqstannyń ulttyq múddesin qorǵaýdy óziniń basty maqsaty etetinin aıryqsha bólip aıtty.
Prezıdent Toqaev óz sózinde myna alasapyrany mol álemniń «jedel ózgerister dáýirine aıaq basqanyn», tehnologııalar men ekonomıkalyq jáne áleýmettik tártipterdiń aýysqanyn aıtty. Adamdardyń minez-qulqy men jastardyń dúnıetanymyndaǵy túbirli ózgeristerdi eskere otyryp, qoǵam ómirin jańartý, jańǵyrtý kerektigine erekshe mán berdi. Bul oraıda táýelsiz Qazaqstannyń kúlli qajyr-qaıraty men memleket retinde ózin ózi saqtaý, qorǵaý baǵytynda «jańa syn-tegeýrinder men boı kórseter qaterlerge» laıyqty jaýap berý, halyqaralyq abyroı-bedelimizge kóleńke túsirmeý, barynsha bıik ustaýǵa kúsh salatynyna aıryqsha mán berdi. Qarapaıym halyqtyq tilimen órsek, bul – álemniń qýatty eldermen qalyptasqan, qalyptasyp kele jatqan qarym-qatynasyn buzbaýǵa, kórshilermen tatý-tátti bolýǵa, óńirlik janjaldarǵa jol bermeýge, «dosty joǵaltpaýǵa, qastan dos jasaýǵa» umtylý deıtin eski dáýirlerden kele jatqan eldik qarym-qatynas pen el irgesin aman ustaýdyń kóregen mektebi.
Jańa Prezıdentimizdiń sóz ben is arasyndaǵy birlik jaıly aıta kelip, el ishin sıfrlarmen aldaýsyratpaı, naqty bitken istermen qoǵam bútindigin qamtamasyz etýge, ekonomıkalyq damýdyń kórinisin ýádemen emes, bitken ispen bederleýge shaqyrǵany halyq oıynan shyqty. Barymyzdy saqtaı otyryp, baıanymyzdy óristetýge baǵyttar ashyq, aıqyn usynystar men tapsyrmalar mol boldy. Sonyń biri, biregeıi – eldiń órisin keńeıtip, órkenin ósirer, el bolashaǵy men erteńin qalyptasa bastaǵan álemdik ózgeristerdiń kúngeı-kóleńkesin eskere otyryp, strategııalyq mindetterdi sheshýge, ulttyń uly qundylyqtaryn damytýǵa yqpaly mol qoǵamdy saıası transformasııalaý prosesi.
Qoǵamdy saıası transformasııalaý deıtin tamyry tereń, taǵylymy mol prosess. Bul prosestiń qanaty qalaı keń bolsa, aýqymy da sonshama zor ekeni aıtpaı-aq túsinikti. Túptep kelgende, «transformasııalaý» deıtin uǵymnyń tórkininde saıası, ekonomıkalyq reformalardy júzege asyrýmen qatar, ulttyń «Rýhanı jańǵyrý» atty irgeli baǵdarlamasyna óris ashý joldary jatqany da aqıqat.
Prezıdent Toqaev mundaı áleýeti zor, oryndalýy kúrdeli tarıhı mindet júgin halyqtyń qoldaýymen júzege asatynyna senetinin óz sózinde ashyq aıtty. Sene otyryp: «Bizdiń memlekettik bıliktiń formýlasy: Kúshti, ókiletti Prezıdent – yqpaldy jumys isteýge qabiletti Parlament – halyqqa esep beretin Úkimet. Naq osyndaı saıası júıe kúrdeli geosaıası jaǵdaılarda memleketimizdiń talaptaryna barynsha tolyq sáıkes keledi, aldymyzda turǵan strategııalyq mindetterdi sheshýge yqpal etedi» dep qoǵam damýy týraly óziniń ózekti oı-pikirin túıindedi.
Qasym-Jomart Kemeluly óziniń bul aıtýly tarıhı sózin Qazaqstan halqyna ǵana emes, jalpy Qazaq elin táýelsiz memleket retinde tanyp, moıyndaǵan tórtkúl dúnıeniń tútini túzý ushar, týyrlyǵy myqty, úlken-kishi elderiniń bárine qarata aıtqany shúbásiz. «Biz álemge ashyqpyz, úzdik tabystarǵa, jetekshi tehnologııalarǵa umtylyp otyrmyz. Adamdardyń ıgiligi úshin jasampaz ózgerister men progresti túsinýim, mine, osyndaı» deı kelip: «...bılik adamdardyń talap-tilegine qulaq asýǵa, problemalardy jergilikti jerde sheshýge, azamattar aldynda turaqty esep berip turýǵa mindetti» degen túıindi oı-pikiri, berilgen tapsyrmalary osy sózimizdiń aıǵaǵy.
Prezıdent aýzymen aıtylǵan kadr irikteýde memlekettik basqarý júıesine merıtokratııalyq negizde tek laıyqty, bilimdi adamdardy ǵana alýdy; bıliktiń halyq aldyndaǵy jaýapkershiligin arttyrýdy; júıeli túrde azamattyq qoǵam ornyqtyrý isin jolǵa qoıýdy; jastarmen jumys júrgizýdi barynsha kúsheıtý sekildi qoǵam men bılik arasyndaǵy uǵynystylyq pen úılesimdi júzege asyrý sekildi demokratııalyq qundylyqtardy áspetteý máselesi de Memleket basshysynyń nazarynda bolatynyn ańǵardyq. Bul máseleler, saıyp kelgende, el irgesin bekitý men qoǵam ómirin transformasııalaýdyń ashyq, aıqyn úlgileri ekeni daýsyz.
Prezıdent Toqaevtyń Aq Orda tórinen kóringeli jıi-jıi aıtyp kele jatqan el kóńilinen shyqqan, qoǵam kósegesin kógerter endigi bir irgeli másele – qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalogty ornyqtyrý. Bul úlgi, bul júıe – táýelsiz Qazaq eliniń alǵashqy kezden-aq jalaýyn jelbirete kóterip, Elbasy horızminiń arqasynda memleket irgesin bekitken ústine bekitip kele jatqan qazaq qoǵamyndaǵy kúngeıli qubylystardyń biri ekeni belgili. Buryn dıalog Elbasy men Elbasy sózine sengen halyq arasynda bolyp kelse, endi sol dıalog qoǵam men bılik arasyn jalǵaýǵa, vertıkaldy bılik pen gorızontaldy halyqtyq kúshtiń arasyna dáneker bolýǵa tıis. Uzyn sózdiń qysqasy, Qazaq eliniń jańa tarıhyndaǵy memleket bıligin qolyna alǵan ekinshi Prezıdentimizdiń óz sózimen aıtqanda: «Mundaı dıalog qurylýy tıis. Túrli pikirler, biraq birtutas ult. Mine, basty baǵdarymyz! Sondyqtan men Qoǵamdyq senim ulttyq keńesin qurǵan jón dep sheshtim. Keńeske, jastardy qosa alǵanda, búkil qoǵam ókilderi kiretin bolady. Ulttyq keńestiń alǵashqy basqosýy osy jyldyń tamyzynda ótkiziledi».
Kórip otyrsyzdar, ózgergen ómir men qozǵalys ústindegi qoǵamnyń tamyr soǵysyn jańylmaı tanýǵa sebi tıer mundaı dıalog bılik úshin de, halyq úshin de tıimdi.
Tájirıbe deıtin uly qasıetti sabyr sýaryp, ýaqyt shyńdaıdy.
Tájirıbeniń qýatty qural ekenin bizdiń el jaqsy biledi. Qaıypberen minezdi qazaq atamyzdyń: «Sabyr degen sary altyn. Sabyrly jeter muratqa» deýi beker emes árıne. Sóıte turyp, sol qazaqtyń: «Asyl – tastan, aqyl – jastan» deıtini taǵy bar. Uly dalanyń uly tarıhyna den qoıǵan kez kelgen zerdeli jannyń bul eki uǵymǵa baǵa bererde «Dana bı», «Bala bı» degen halyqpen myń jyldardan beri birge jasasyp kel jatqan qanatty qos uǵymdy eske alary sózsiz. Toqaev usynyp otyrǵan Ulttyq Keńes jahandaný deıtin qyryq qubylǵan minezi bar «jańa tarıh» esimdi úmiti men kúdigi apy-kúpi alysqan ábjálmen dáýirde ultty jolynan jańyldyrmas, senimdi serik eter osy bir qurylymnyń keregi anyq. Árıne bul Keńes quramynan sabyrǵa júginip, ultqa baǵyt-baǵdar aıta biler búginginiń dana bılerimen qatar, sıfrly zamannyń syry men sıqyryn ıgergen jalyny mol bala bılerdiń de tabylǵany – nur ústine nur!
Iá...
«Tolarsaqtan saz keship», 90-jyldardyń topalańy men toryǵýyn Azattyq deıtin jalǵyz aýyz sózdiń qanjyǵasyna jasqanbaı baılaǵan dáýir artta qaldy. Erlik pen eldiktiń tarıhyna aınaldy... «Attyń jaly, túıeniń qomynda júrip», jahandaný deıtin sózi men isi ylǵı qabysa bermeıtin alakóz qubylysty yryqtaǵan, zamannyń kúngeı-kóleńkesin qatar kóre júrip, júrelep qalǵan el ekonomıkasyn tiktegen, álemdik órkenıetke erkin aralasqan jańa, jas memlekettiń alty qurlyq aldyndaǵy abyroı-bedelin bekitken eki ǵasyr toǵysy da sol turlaýly tarıhtyń enshisine aınalyp barady... Bir sózben aıtqanda, Nursultan Nazarbaev deıtin uly qazaqtyń moıyldaı qara shashyn boz qyraý túske boıaǵan, el shekarasyn qujat júzinde shegendetip, Arqa tórine astana saldyrtqan, ult pen urpaq sanasyn erkin oılap, erkin sóıleýge qalyptastyrǵan, Batys, Shyǵys deıtin ejelgi zamandardan Uly dalaǵa kózsuǵyn qadaýmen kele jatqan ákki saıasatqa jeńsik bermeı, alaman dáýirdiń aldynan kóringen HHI ǵasyrdyń eki onjyldyǵy da turlaýly tarıhtyń enshisine aınalyp barady...
Qazaq eliniń taǵylymdy tarıhyn úkilep, úmit pen senimniń qanatyna qondyrǵan táýelsizdik deıtin kıeli de qasıetti uǵymdy urpaq sanasyna birjola bekitýdiń aýadaı qajet ekenin sezindik. Táýelsizdikti saqtaýdyń, qorǵaýdyń asa kúrdeli, qasıetti borysh ekenin jetkinshek urpaq jan-júregimen bilýi tıis.
Jańa Prezıdentimiz ult úshin, urpaq úshin asa mańyzdy bul paryzdy júregi, oıy, sanasy arqyly ótkize otyryp, aǵa býyn eńbegin joǵary baǵalaıdy. Osynyń ózi tulǵa boıyndaǵy halyqtyq qalypty tanytady.
Bizder – Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev esimdi asa kórnekti memleket qaıratkerin ár kezeńde, árqıly tarıhı oqıǵalardyń tusynda alystan da, jaqynnan da kórgen adamdar sanatynanbyz. Ol kisiniń sóz ben istiń arasyna syzat túsirmes tektiligine, «ýádeni qudaı aty sanar» bekzattyǵyna, eki sóıleýdi bilmeıtin er minezdiligine, zamana bolmysyn tereńnen tanyp, boljaı biler biliktiligine, bastaǵan isin jerine jetkizer qaısarlyǵyna, keń oılap, keń pisher saıasatkerligine, ultynyń uly qundylyqtaryn jan-júregimen baǵalaı biler azamattyǵyna san márte kózimiz jetken.
Osy joly da adaldyqtyń aq jolynan taımaı, oılaý men sóıleýdiń, eldik múdde bıigine kóterilip, ýaqyt suranysyna laıyq qajetti problemalardy jınaqtap, qorytyp, damýdyń jańa kezeńine ótken Qazaq eliniń kóshin oń jolǵa bastar on túrli baǵytty belgileýi sonyń aıqyn dáleli.
«Biz babalar dástúrin qasterleıtin, jahannyń ozyq jetistikterine umtylatyn halyqpyz. Bul – bizdiń kúsh-qýatymyzdyń dińgegi» deı kelip, Toqaev sóziniń sońynda: «Antqa adal bolý, sertke berik bolý – meniń halyq aldyndaǵy paryzym!» degen.
Eli erine senip, eń joǵarǵy bıliktiń tizginin tapsyrdy.
Eri eline senip, joǵarǵy bılik tizginin bekem ustap, alda turǵan bes jyl deıtin eńbek pen kúreske, eldik mindet pen eresen ister kúter keńistikti betke aldy.
El senimin arqalaǵan, jańa kezeń mindetterin oryndaýǵa bel býǵan tulǵa týraly óz oıyn tarqata kelip, Tuńǵysh Prezıdentimiz bir sózinde (saılaý qarsańynda): «Memleketimiz jalǵyz. Memleket tizginin ustaıtyn basshy da jalǵyz bolýy kerek. Bizdiń eldegi jalǵyz basshy – Prezıdent. Bárimiz sol bolashaq Prezıdentke kómek qolyn aıamaýymyz kerek!» dep edi. Elbasy bul sózin ózi irgesin bekitip, ár tasyn, ár kirpishin qolymen qalaǵan, uıqysyz túnderi men kúlkisiz kúnderiniń tarıhı kýási bolǵan, ataǵy alty álemge ketken Qazaq memleketiniń bolashaǵyn oılap, qazaq halqynyń taǵdyryn tolǵap aıtqany anyq!
Endi, mine...
Halyq bop jumylyp, ult bop uıysyp, táýelsiz Qazaq eliniń erteńi úshin jańa dáýir mindetin birigip atqarar kezdiń kelgeni aqıqat!
«Súıer ulyń bolsa, sen súı, súıinerge jarar ol» degen uly Abaıdyń sózi eriksiz til ushyna oralady.
El tizgini kósh bastaǵan ermen birge, kóshin bastar tulǵasyn ózi anyqtaǵan elge de syn ekenin umytpaýymyz kerek!
Nurlan ORAZALIN,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
