Aqyn baptaǵan júırikter
Ǵasyrǵa jýyq tarıhy bar, irgetasyn jıyrmasynshy ǵasyrda qazaq qaıratkerleri qalap ketken Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq mýzeıinde Abaı Qunanbaıuly men onyń aınalasynda ǵumyr keshken týystarynyń hám jaqyn adamdarynyń er-toqymdary saqtalǵan. Mýzeı qoryndaǵy jeti er-toqym da búgingi kúni alys-jaqynnan keletin qonaqtardyń nazaryna usynylady. Aqyn týraly estelikterdi paraqtaǵanda Abaı men inisi Ospan aýylynan alýan túrli júırik at pen qyran qustyń, ushqyr tazynyń sapyrylysyp elden-elge aýysyp jatqanyn uǵamyz. Uly aqynnyń at qumarlyǵy jaıynda Turaǵul Abaıuly: «Sharýanyń úsh túrin eskerýshi edi, jaqsy qonysty tańdap qoný, jaqsy malshyny izdep taýyp aqysyn qymbatsynbaı alý, jylqynyń asa er ótip ketkeni bar ma – sony ǵana qaraýshy edi. Jaqsy at, aıǵyr syqyldy jylqysy bolmasa, jalpy jylqysyn tanymaıdy... Bir ǵadaty jaqsy atqa, qyran qusqa qumar edi... О́z atymdy ózim minemin, óz qusymdy ózim salamyn dep at pen qus sekildi asyly bar kisi qaptal senip otyra almaýshy edi... Bir jyly jaılaýda bireýdiń qońyr atyn qulyndy bıesin berip satyp aldy da, oǵan kóńili tolmaı, baýyrǵa túskende, túıesin berip Qýqula degen Qarakesekte ataǵy shyqqan atyn aldy. Sol sekildi bireýdiń atyna kóńili túsip buldap alady da, tez jerip bir bolymsyz adamǵa bere salǵysh edi». Árham Ysqaqovtyń «Abaıdyń ómir joly» atty esteliginde de Abaı men Ospannyń at pen qusqa degen qumarlyǵy aıtylady: «Júırik at pen qyran qus bizde ǵana bolý kerek dep ózge jurttan surap alyp, ony taǵy bireýge berip jiberý bizdiń ádetimiz bolǵan ǵoı. Men moıyndadym. Budan bylaı eldiń júırigin, qyranyn almaımyn, bireýge ápermeımin. Ospanǵa baryp aıtyńdar, o da munan bylaı bundaı isten tyıylsyn».
Danyshpan aqynnyń kenje inisi Ospan da aınalasyna sal-serilerdi jıyp, júırik jylqynyń talaı túrin ustapty. Myrzalyǵy kelisken aqynnyń kenje inisi aǵasy Abaı sekildi qolyndaǵy asylyn ózi jaqsy kórgen adamyna syılaǵysh eken. Bul týraly Abaıdyń dosy ári shákirti bolǵan Kókbaı Janataıulynyń «Ospannan at surap aıtqany» óleńin dálel etýge bolady. El aýzynda Abaı aýylynda «Jıren at», «Aqqasqa», «Kerbesti», «Qýqula», «Qaraqasqa» sııaqty júırik attardyń, turpaty bólek tulparlardyń bolǵandyǵy týraly kóp áńgime saqtalǵan. Hakim Abaıdyń at tanyǵyshtyǵy, júırik jylqyǵa qumarlyǵy qajy Qunanbaıdan daryǵany ras-ty. Báıbishesi Kúńkemen shańyraq kóterip, О́skenbaıdan enshisin alyp, bólek shyqqan Qunanbaı qajy Aǵanas bıdiń aýylyna baryp Torsholaq atty qolqalaǵany da – qyzyqty hıkaıa. Qunanbaı qajy men Aǵanas bıdiń arasyndaǵy áńgime týraly Ahat Qudaıberdıevtiń esteligine súıenip shaǵyn ǵana úzindi keltireıik: «Aǵanas bı Qunanbaı qajynyń keterinde: – О́zińniń qalaǵan-suraǵanyń bar ma? – deıdi. Qunanbaı: – Men basqa mal almaımyn, Torsholaq atty qalap keldim, – degende, Aǵanas bı: – Men Torsholaq atty bermeımin, odan basqa ne qalasań, sony al, – deıdi. Qunanbaı: – Men basqa eshteńe qalap kelgem joq, – dep kıine bastaǵanda, Aǵanastyń báıbishesi: – Bı, ol ishi boq, syrty túk bir qara emes pe? Balańyzdan tory atty nesin aıadyńyz? – deıdi. Aǵanas bı: – Men budan atty aıap otyrǵanym joq. О́zin aıap otyrmyn. Qazir Tobyqty basqa elmen jaýlasyp otyr. Eline jaý shapsa, bul jaýǵa, attanǵa shappaı otyra ala ma? Bul jaýǵa shapsa, osy tory atpen shabady. Qara kórse toqtamaıtyn at ony alyp jaýǵa kiredi, ne munyń beınetine, ne ajalyna sebep bolady», deıdi.
Alǵan betinen qaıtpaıtyn alǵyr myrza sol joly Aǵanas bıdiń Torsholaq atyna minip eline qaıtady. Elimiz aıtatyn sol «esti janýarmen» birge О́skenbaı balasynyń ataǵy shyǵyp, «attandap» jaýǵa tıip, jas Qunanbaıdyń tulǵasy tanylyp, abyroıy ústem bolady. Bala Abaı men Alshynbaı bıdiń de arasynda osy tektes sóz el arasynda keń taraǵan. Dildámen otaý qurǵannan keıin Abaı da qaıyn jurty, Arǵyn, Qarakesek Alshynbaıǵa sálem bere barǵanynda babamyzdyń kánigi saltymen «qalaǵan-suraǵanyń bar ma?» degen sózge shubar aıǵyrdyń úıiri men bir qysyraqty alǵysy keletinin aıtady. Alshynbaı aıtqanyn bermegen soń, qajy balasy taýany qaıtyp, ókpelep qaıtyp ketedi.
Qytaı asqan Shákárimniń Qońyr aty
Shákárim qajynyń da «Qońyr at» deıtin esti janýary bolǵan. Bul týraly Ahat aqsaqaldyń esteligi oqyrmanǵa úlken oı salady: «Qońyr atty ákeı dóneninde mindi. Muny basynda jylqyshy mingen bolatyn. Ákeı óziniń minip júrgen daǵdyly atyn tastap, sol qońyr dónendi qalap aldy. Soǵan qaraǵanda, jaqsy at bolatynyn ákeı sezgen sııaqty. Al Qońyr atty alsaq – bıik, aıaǵy asadaldyń aıaǵyndaı tik, sińirli. Qysqa bel, basy etsiz, eki kózi ottaı jaınap turatyn, jal-quıryǵy qara, tuıaǵy qulannyń tuıaǵyndaı dóńgelek, tik baqaı, súrinbeıtin, júrisi jaıly, áldi at bolatyn. Sol dóneninen mingen Qońyr at ákeıge birjola úırenip ketken. Ákeıdi jalǵyz tastap ketpeıtin bolǵan».
Kemeńger aqyn Qońyr atpen syrlasyp, elsizde jatyp tildesip, kólemdi dastan arnaǵan. Shyǵarmasyna arqaý etip, óz jaıynan habar bergen:
– Eı, Qońyr at! Qońyr at!
Aıtaıyn saǵan biraz dat!
Tysqarǵa alyp baraıyn,
Júgeniń sheship alaıyn,
Aýylǵa habar salaıyn,
Elge qaraı syrqyrat,
Keıde jelip, keıde shap.
Kódeni jaılap julyp ap.
Taba júrip tamaqty,
Tań atqansha úıdi tap!
Qyzyl jendetterdiń qyspaǵynan aman qutylý úshin Zııat Shákárimuly ákesiniń Qońyr atymen Qytaıǵa asyp ketedi. Qıyr jaılap, shet qonyp, elden alysta júrgende aqynnyń uly da Qońyr atqa ishindegi muń-zaryn aıtyp jyr arnaıdy. Osydan-aq Qunanbaı qajy men urpaqtarynyń jylqy túligine degen kózqarasy tym joǵary bolǵanyn ańǵaramyz.
Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵany tarıhtan belgili...
...Jylqyny qolǵa úıretý arqyly bizdiń babalarymyz óz dáýirinde adam aıtqysyz ústemdikke ıe boldy. Al jahandyq aýqymda alsaq, sharýashylyq pen áskerı saladaǵy teńdessiz revolıýsııaǵa jol ashty.
(«Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynan)
Mýzeı qorynda 7 er-toqym saqtaýly
Já, endi mýzeı qorynda saqtalǵan er-toqymdar jaıyna oıysaıyq. Qazaq halqynda erdiń «Qazaq eri», «Qoqan eri», «Qurandy er», «Ashamaı er», «Qazyq- bas er», «Orys eri» dep atalatyn kóptegen túrleri kezdesedi. Ár rýdyń, aımaqtyń ózindik úlgileri bolǵan. Sol sııaqty er-toqymnyń túrleri, ózine tán erekshelikteri bar. Er-toqym – qazaqtyń eń kóp paıdalanatyn múlkiniń biri, baǵaly turmystyq zaty. Baǵzy zamanda babalarymyz úıine kelgen meımannyń mingen aty men atynyń ábzelderine qarap-aq onyń qaı rýdan, qaı jerden kelgenin jazbaı tanyp, dárejesiniń deńgeıin, qaı óńirdiń týmasy ekenin de aıyryp otyrǵan. Eń aıaǵy qamshyny qalaı ustaýdyń da ózindik aıtary bolǵan. Eger kelgen kisi qamshysyn búktep ustap kelse, daý aıtýǵa kelgeni, búldirgisinen ilip, súıretip kelse, joq izdep júrgen jan, al qonaq qamshysyn sol úıge qaldyryp ketse, qaıta aınalyp soǵamyn degen maǵynany bildirgen.
Halyq arasynda erdiń jasalý úlgisine qaraı «Arǵyn eri», «Naıman eri», «Dýlat eri» jáne «Muryn eri» degen túrlerin de kezdestirýge bolady. Áıelderge arnalǵan erlerdi altyn, kúmis sııaqty asa baǵaly tastarmen áshekeılep jasatý da el ishinde keń taralyp, qoldanys aıasyn keńeıtip otyrǵan.
Abaı Qarqaralyǵa baryp júrgende Erkin degen sheberdiń erin kórip unatyp, satyp ákeledi. О́z elindegi Jigitek О́tep degen ershini shaqyryp alyp: «Sen erdi osyndaı qylyp qos, burynǵy atqa aýyr, aldyńǵy qasy bıik, adamǵa jaısyz úlgini tasta. Biraq, Qarqaraly eli erdi jeldik salyp minedi eken, ol artyq zat. Sondyqtan jeldik salmaǵanda da at arqasyna batpaıtyn bolsyn» dep ózi qatynasa otyryp, ári jeńil, ári sulý, ári adamǵa jaıly at arqasyna tımeıtin er jasatyp shyǵaryp, keıingi jas ershilerge úlgi qaldyrady.
Aqynnyń inisi ári shákirti Shákárim Abaı aıtqan «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy» degen ólshemge laıyq sóz sóıleýdi jáne on saýsaǵynan óner tamǵan ershiniń óneri asa jaýapty is ekenin áspettep, óziniń «Er qospaq pen sóz sóılemek» atty oıly shyǵarmasyn dúnıege ákelgen.
Abaıdyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik qoryq-mýzeıindegi «Uly dala» bóliminde kórermen nazaryna usynylǵan asa qundy tarıhı jádiger –Abaıdyń naǵashy atasy Turpannyń eri. Turpan – Arǵyn ishinde aıtqyshtyǵymen aty shyqqan Tontaıdyń inisi ári Abaıdaı aqynǵa ómir syılaǵan Uljan ananyń týǵan ákesi. Bul er Arqada aqtar men qyzyldardyń arasynda bolǵan qantógis pen baı-baǵlandardyń múlkin tárkileý kezinde qoldy bolmaı, kóneniń kózindeı saqtalyp qalǵan qundy múliktiń biri.
Mýzeıdegi «Abaı dáýiri» zalynan oryn alǵan ekinshi er-toqym – Abaıdyń kózi tirisinde paıdalanǵan eri. «Jasynda atqa boldyrmaıtyn júrgish bolypty, men esimdi bilgen kezde alysyraq jerge arba jegip, otyz-qyryq shaqyrymdyq jerge salt atpen júrýshi edi. Jylqy baǵyp otarǵa da shyǵypty». Turaǵuldyń esteligi men Abaı paıdalanǵan erdi aqyn ómiriniń kýágeri deýge bolady. Bul jádiger N.Dolgopolov arqyly Semeıdiń tarıhı-ólketaný mýzeıine ótkizilgen. 1964 jyly abaıtanýshy Qaıym Muhamedhanovtyń bastamasymen aqyn mýzeıine kóshirilgen.
Er-turman ábzelderiniń eń bastysy – kúmis er. Bul erdi «Abaı dáýiri» zalynan kórýge bolady. Abaıdyń jary Áıgerimniń elinen uzatylǵandaǵy jasaýymen birge kelgen kúmistelgen er-toqym. Hakim Abaı úıiniń asa baǵaly jádigeri 1928 jyly Turaǵul Abaıulynyń shańyraǵyn tintý kezinde tárkilengen. Áıgerimniń er-toqymy úzeńgi, tartpasy, taralǵysy, ómildirik, quıysqany túgeldeı kúmistelip, qazaqy oıý-órnektermen áshekeılenip, túrli-tústi baǵaly tastarmen bezendirilgen. Toqymyn bylǵarymen qaptap, tómengi jaǵyna eki qatardan aq tústi metaldan qazaqy órnekter tańbalanǵan. Tómengi jaǵynyń eki qatardaǵysyn jalpylaı sanaǵanda 18 úshburyshty, 13 gúldi jáne 4 jaǵynan buryshtaı japsyrylǵan zoomorftyq órnekti kóremiz. Bul kúmis erdiń aldyńǵy jáne artqy qastary túgeldeı derlik kúmispen jabylyp, órnek, myq shegelermen jáne úsh túrli baǵaly tastarmen bezendirilgen. Abaıdyń Jıdebaıdaǵy mýzeı-úıinde Abaıdyń jary Áıgerimniń zaty delinetin ekinshi er-toqym bar. Buny Abaı óziniń súıgen jary Áıgerimge syılapty. Jıdebaıdaǵy er-toqymnyń da aldyńǵy jáne artqy qastary kúmispen bederlengen. Alǵashqy er-toqymnan aıyrmashylyǵy, aldyńǵy qasynda baǵaly áshekeı buıymdar joq jáne toqymynyń pishini Naıman úlgisine keledi. Osyǵan qaraǵanda Naıman sheberiniń qolynan shyqqan baǵaly buıym bolsa kerek. Sonymen birge mýzeı qoryndaǵy asyl jádigerlerdiń biri – Muhtar Áýezovtiń eri. Bul er XX ǵasyrdyń 50-jyldary jasalǵan. 1957 jyly ǵulama jazýshy 60 jyldyq mereıtoıy qarsańynda elge kelgende paıdalanǵan. Kúmistelgen elementteri bar. Jasyl tústi. Uzyndyǵy – 62 sm, bıiktigi – 28 sm. «Shákárim saıat qorasy» mýzeıinde turǵan taǵy bir baǵaly jádiger – Abaı óner mektebiniń kórnekti ókilderiniń biri, halyq aqyny Táńirbergen Ámirenovtiń er-toqymy. Er-toqymda «Er ıesi KSRO Jazýshylar odaǵynyń múshesi, halyq aqyny Táńirbergen Amrenov» degen jazý tańbalanǵan. Abaı mýzeıiniń asyl qoryndaǵy jetinshi er-toqym «Jaz» zalynda kelýshiler nazaryna usynylǵan. Bul er-toqym Yryzdyqbaı qorasynan tabylǵan. Iesi belgisiz. Jaqsy saqtalǵany kózge anyq kórinedi. Jasalý úlgisi sal-serilerdiń er-turmanyna keledi.
Qýat QIYQBAI,
mýzeıdiń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri
Shyǵys Qazaqstan oblysy
Sýrette: Abaıdyń jary Áıgerimniń er-toqymy
