«Jasyl» ekonomıka jolyndaǵy jańǵyrý

Ekologııalyq kún tártibindegi sheshýshi uıym bolyp sanalatyn Birikken Ulttar Uıymynyń Klımattyń ózgerýi jónindegi negiz­demelik konvensııasy múshe­leri 2015 jyly jeltoqsanda Kıoto hattamasynyń ornyn basatyn Parıj kelisimin qabyldady. Klımattyq dıplomatııanyń ne­giz­derin tý etken Qazaqstan álem­niń ózge elderi sııaqty klımat boıynsha Parıj kelisimine qol qoıyp, 2030 jylǵa qaraı parnıktik gaz shyǵaryndylaryn 1990 jyldyń deńgeıimen sa­lys­tyrǵanda 15%-ǵa shartsyz qysqartý, sondaı-aq 25% mól­sherinde halyqaralyq qoldaý tapqan jaǵdaıda shartty túrde qysqartýdy málimdegen bolatyn.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan – 2050» Strategııasy qalyptas­qan mem­lekettiń jańa saıası ba­ǵyty» atty Qazaqstan halqyna Jol­­daýyn­da kómirsýtegi ekono­mı­kasynyń dáýiri birte-birte aıaq­talyp kele jatqanyn adam­zattyń tirshiligi bir ǵana mu­naı men gazǵa emes, energııa­nyń jańǵyrtylatyn kózde­rine negizdeletin jańa dáýir kele jatqanyn atap ótti. Osy maq­satta Qazaqstan Respýb­lı­kasy Prezıdentiniń 2013 jyl­ǵy 30 mamyrdaǵy №577 Jar­ly­ǵymen bekitilgen Qazaqstan Res­pýblıkasynyń «jasyl» eko­nomıkaǵa kóshýi jónindegi tujyrymdamasy negizinde naq­tyly qadamdar jasalyp keledi.

BUU-nyń ornyqty damý maqsattary men Parıj kelisi­miniń jáne «jasyl» ekonomıka qaǵıdattarynyń iske asýyna Qa­zaqstannyń bel­sen­di qol­daý kórsetip otyr­ǵany JEK jobalary men jasyl ınvestısııalar naryǵyn damytýdaǵy oń ózgeristerden anyq baıqalyp otyr.

Energetıka mınıstrliginiń deregine súıensek, jańar­tylatyn energııa kózderiniń úlesi 2012 jyldan bastap eli­mizde elektr energııasyn ón­dirýdiń jalpy kóleminde 2 esege artsa, 2017 jyly 1 paıyzǵa jetken. Bul rette qýattylyǵy 50 MVt bolatyn Qazaqstan aýmaǵyndaǵy alǵashqy iri kún elektr stansasy sa­nalatyn «Býrnoe» KES jobasy sátti iske asyryldy dep aıta alamyz. Jambyl oblysynda orna­lasqan Ortalyq Azııadaǵy iri kún elektr stansasynyń mono­krıstal­dy taqtalary jylyna shamamen 72 mln KVt/saǵ óndiredi. Bul is júzinde 35 myń jeke úı sharýashylyǵyn qamtamasyz etedi degen sóz.

Al Ereımentaý qalasynda iske qosylǵan el tarıhyndaǵy eń alǵashqy ónerkásiptik jel parki búginde el ıgiligine qyzmet etip tur.

EKSPO-2017 halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń nysandaryn jańartylǵan ener­gııa kózimen qamtamasyz etý min­deti júktelgen nysan Qazaq­stannyń geografııalyq ornala­sýy men orasan mol jel re­sýrs­taryn ıgerý turǵysynan bir­qatar artyqshylyqtardy kórse­tip berdi.

Sol tárizdi balamaly energııa kózderin paıdalanýǵa baǵyt­talǵan jobalardy damytý bo­­ıynsha Shyǵys Qazaqstan ob­ly­syndaǵy iske asyrylyp jatqan keshendi sharalar jańǵyr­ty­latyn energııa kózderin paı­dalanýdaǵy áleýetimizdiń zor eke­nin aıqyndaıdy. Buǵan óńir­­degi 3 jel jáne 1 kún elektr stansasynyń qurylys jumystarynyń qarqyndy júrgizilip jatqany dálel.

2009 jyly elimizde «Jańar­ty­latyn energııa kóz­derin paı­dalanýdy qoldaý týraly» Zań qabyldandy, al keıinirek 2010 jylǵy 19 naýryzdaǵy Pre­zı­denttiń Jarlyǵymen ja­ńar­­­tylatyn energııa kózderin paıdalaný úshin nysandardy ornalastyrý josparyn ázir­leý men olardy damytýdy qam­­ta­ma­syz etý tapsyryldy. Qa­byl­­danǵan Zańda jáne zańǵa táýeldi aktilerde memleket tarapynan qoldaý tetikteriniń, sondaı-aq ýaqtyly engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlardyń nátı­je­sinde elimizde ekonomıkalyq, əleýmettik jəne ekologııalyq úsh komponenttiń basyn biriktiretin turaqty damýdyń modeli qa­lyp­­tasty. Mysaly, memleket tirkelgen tarıfter nemese aýk­sıondyq baǵalar boıynsha JEK elektr energııasynyń barlyq kólemin kepildi satyp alý, JEK elektr energııasyn tasymaldaý úshin aqy tóleýden bosatý, Kásipkerlik kodekske sáıkes ınvestısııalyq preferensııalar túrinde qoldaý kórsetedi. Zańnamalyq deńgeıde elektr energııasy naryǵyna qol jet­kizý boıynsha belgilengen kepil­dikterdi bastapqy kezeńde tirkelgen tarıfti engizý esebinen jańartylatyn energııa kózderine ınvestısııalar úshin birqatar qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Bul tarapta Qazaqstandaǵy JEK salasyndaǵy barlyq jobalar ınvestorlardyń menshikti jáne qaryz qarajaty esebinen júzege asyrylatynyn atap ótýimiz qajet. Sondaı-aq únemdi jobalardy tańdaýda JEK sala­syn­daǵy tehnologııalardyń qar­qyndy damýy men básekege qabiletti irikteýdi ótkizý úshin aýk­sıondyq saýda-sattyq tetigi qysqa ýaqytta tıisti múm­kin­dikterdi kórsetip berdi. Mun­daı mehanızm qazir álemniń shamamen 70-ke jýyq elinde iske asy­rylyp otyr.

Álemdik tájirıbe kórset­ken­deı, ekologııalyq modernızasııa ıdeıalary ásirese Germanııa, Fransııa, QHR, Nıderland Ko­rol­digi syndy elderde bel­sendi túrde alǵa basyp kele­di. Mysaly, Qytaı Halyq Respýblıkasy 2017 jyly 85 kómir elektr stan­sa­la­rynyń qurylysyn toqta­tý týraly jarııalady. Iаǵnı, iri úsh qala – Beıjińde, Shanhaıda já­ne Gýanchjoýda jańa kómir stansalaryn salýǵa tolyq tyıy­m salyndy. Sol sııaqty EO-da je­tekshi ról atqarýǵa umtylatyn Nıderlandyda 2030 jylǵa qaraı kómirmen jumys isteıtin elektr stansalary birtindep jabylady dep boljanýda. Al Germanııa «Energetıkalyq burylysty» – kómirsýtegi jáne atom energetıkasynan birtindep bas tartýǵa baǵdarlanǵan maqsatty baǵytyn iske asyrýǵa kiristi. Atalǵan elder­diń basym bóliginde jańar­tylatyn energııa kózderin damytý belgili bir memlekettik saıası, zańnamalyq jáne tikeleı qarjylyq qoldaýmen júzege asyrylyp keledi. Jyl ótken saıy­n klımattyq dıplomatııanyń yq­pal etý salasy keńeıe tús­ke­nin eskersek, Eýroodaq mem­le­ketteriniń keshendi is-sha­ralary men ozyq tájirıbesin zert­tep-zerdeleı otyryp, bas­shylyqqa alý arqyly atalǵan sala­daǵy birqatar naryqtyq te­tik­terdi ret­teýge bolatynyn kór­setti.

Orta merzimdi perspektıvada turaqty ósýdi qamtamasyz etý úshin balamaly energııa kózderin damytý Qazaqstannyń ulttyq strategııalyq basymdyǵyna aı­naldy. Jańartylatyn ener­gııa kózderin damytý «Jas­yl» eko­nomıkaǵa kóshý jónin­degi tujyrymdamaǵa sáıkes 2020 jylǵa qaraı elektr energııa­synyń jalpy kóleminde JEK úlesin 3%-ǵa jetkizý jospar­lanǵan. Degenmen, jańartylatyn energetıkanyń negizgi máselesi – maýsymdyq jáne klımattyq turaqsyzdyǵy bolyp otyr. Osy­ǵan baılanysty elektr energııa­syn jetkilikti kólemde jınaqtaý múmkin emestigi Qazaqstanda elektr energııasyna táýeldi 70 paıyz óndiristik kompanııa­lar úshin óte mańyzdy bolyp qala bermek. Al taý-ken óndirý jáne ónerkásip sektorlarynan keıin eldegi elektr energııasynyń kólemi boıynsha úshinshi tutynýshysy bolyp tabylatyn turǵyn úı sektory úshin orny bólek. Bul rette energetıkalyq tapshylyq basqa energııa kózderimen rettelýi nemese ótelýi tıis dep sanaımyn.

Qazir klımattyń betalysy úlken qarqynmen ózgerip jatqany ras, sondyqtan onyń aldyn alý maqsatynda ǵalamdyq jylyný prosesinde dástúrli energetıkanyń úlesin azaıtýǵa álem bolyp shyndap kiristi. Aýa raıynyń kúrt ózgerýinen qatty jaýyn-shashyn (qalyń qar jáne nóser jańbyr), qalypsyz qurǵaqshylyq, muzdyqtardyń azaıýy, sý tasqyny, topan sý, kóshkin, sel, daýyl, shań men tuz daýyldary sııaqty tótenshe aýa raıy jaǵdaılary men tabıǵı apattardyń sany kóbeıýde. Sondyqtan álemdik aýqymdaǵy ekologııalyq máseleler boıynsha ujymdyq sheshimder qolaıly qorshaǵan orta, tabıǵı resýrstardy utymdy paıdalaný jáne adam ómiri men densaýlyǵy, ekonomıka, bıznes úshin ekologııalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýdiń negizgi parametrlerin únemi iz­deýde. Sarapshylardyń aıtýynsha, klımattyq jaǵdaılardyń ózgerýinen áýeli ekonomıka sala­lary, onyń ishinde aýyl sharýa­shylyǵy úlken shyǵyndarǵa ushyraýy yqtımal. Egistik alqap­tary men shabyndyqtar azaıyp, dándi daqyldardyń ónim­diligi tómendeýi eldegi azyq-túlik qaýip­sizdigine de qaýip tóndi­re­tinin jekelegen jaǵdaı­lar kór­setip otyr.

Qazgıdromettiń málimetinshe, Qazaqstanda jyl saıynǵy ortasha temperatýra ár on jyl saıyn 0,34 gradýsqa artyp barady. Bul rette Qazaqstan óz ekonomıkasyn munaı men gazǵa tolyǵymen artyp qoımaı, ərtaraptandyrýǵa bet alyp, turaqty damýǵa qolaı­ly jaǵdaı jasaýǵa barynsha kúsh salyp keledi. Sondyqtan da jańartylatyn resýrstar men energııa kózderin paıdalaný sala­syndaǵy básekege qabiletti ǵylymı jáne ınnovasııalyq tehnologııalardy qurý boıynsha zert­teýler júrgizý osy saladaǵy ba­­sym mindetterge aınalyp otyr.

Dúısenǵazy MÝSIN,

Parlament Senatynyń depýtaty