Ekinshi jaǵynan, bizdiń ekonomıkada «qaryz qudyǵy» degen túsinik bar. Satıstıka boıynsha halyqtyń negizgi bóligi ıaǵnı 60-70 paıyzynyń nesıe tóleý qabileti tómen. Mundaı kúrdeli máseleni qarjylyq sheshimder arqyly aldyn almaıtyn bolsaq, memleket úshin kúrdeli máselege aınalýy múmkin. Iаǵnı nesıe tuńǵıyǵyna batqan halyqtyń kóbeıýi eldegi áýlemettik qurylymnyń ózgerýine ákeledi. Odan keıin qylmystyń da sany artady. Aıta keterligi, qandaıda bir ıpotekalyq, ıá bolmasa avtonesıe alǵandardy emes, turmysyna qajettilikten alynǵan kepilsiz nesıelerge keshirim jasalmaq. Sondyqtan bul bastamany Memleket basshynyń áleýmettik salany damytýǵa arnalǵan sharasy dep ataýǵa bolady. Jasyratyny joq, bir kezderi ekinshi deńgeıli bankterdiń basyna qara bult úıirilgen kez de boldy. Olar syrtqy halyqaralyq qarjy ınstıtýttarynan nesıeni 3-4 paıyzben alyp, elimizdegi nesıe alýshylarǵa 15-20 paıyzben beretin. Keıin qarjylyq daǵdarystyń silemi sezile bastaǵan kezde taıaqtyń bir ushy eldegi ekinshi deńgeıdegi bankterge túsip, olar bankrot bolýǵa shaq qalyp edi. О́ıtkeni, olardyń alǵan nesıeleriniń paıyzdyq mólsherlemeleri qaıtarylmaı, tólem qabileti kemidi. Sol tusta memleket ártúrli baǵdarlamalar engizip, bankterge kómek kórsetken bolatyn. Endi memlekettiń kezinde kórsetken kómegin qaıtaratyn ýaqyt keldi dep esepteımin. Sonymen qatar buryn-sońdy jasaǵan qatelikterdi qaıtalamas úshin zań aıasynda nesıe alýǵa kirisi jetpeıtin azamattarǵa nesıe bermeý týraly Jarlyqta aıtylǵan. Bul óte oryndy sheshim. Sebebi, bizde keıingi jyldary onlaın nesıe beretin jekeleı qarjy ınstıtýttarynyń sany kúrt ósti. Olar nesıe alatyn halyqtyń jaǵdaıyna, kirisine qaramaı, tym joǵary paıyzben qaryz beredi. Mysaly, 1 mln teńgege deıin nesıe alyp, ony tóleýge shamasy 2-3 aıǵa ǵana jetip, qalǵan ýaqytta ósimi artyp, qaryzǵa belsheden batyp jatady. Munyń sońy jaǵdaıdyń kúrdelenýine ákep tiremek. Nesıe alýǵa shekteý qoıý − adamdardyń jumys isteýin yntalandyrady.
Baýyrjan ISKAKOV,
Turan-Astana ýnıversıtetiniń dosenti, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty
