Prezıdenttiń alǵashqy 100 kúni

Qasym-Jomart Toqaev. Qazaqstan ta­rı­hyndaǵy 2-shi Prezıdent qyzmetine 20 naýryz kúni kiristi. 28 maýsym kúni Qasym-Jomart Toqaevtyń Memleket basshysy atanǵanyna 100 kún toldy. Bul merzimde ne atqaryldy?

Qazaqstandaǵy bılik tranzıti prosesi bıylǵy Naýryz merekesine saı keldi. Naýryz jyl jańǵyrýynyń belgisi bol­ǵandyqtan, ulttyq meıram men saıası ózgeristiń qatar kelýin keıbireýler jaq­sylyqqa balap jatty. Alaıda, jańa Pre­­zıdenttiń aldynda toı toılaý­dan bu­ryn atqaratyn mindetteri shash­­etek­­­ten edi. Sebebi 30 jyl el basynda bol­ǵan Nursultan Nazarbaevtan keıin saıası bıliktiń barlyq ınstıtýttaryn sol qalpy tıimdi jumys istetip, ekonomıkany báseńdetpeı, aqpan aıynda týǵan áleýmettik saladaǵy máselelerdi sheshý qajet edi. Budan bólek, halyq ara­synda da, halyqaralyq qatynasta da Pre­zı­denttiń moraldyq bıligin moıyn­datý qajet bolatyn. Bul úshin jaı Kons­tıtý­sııa talaptaryn oryndaý jetkiliksiz. Ol qajyrly eńbekti, naqty nátıjeni jáne belgili ýaqytty talap etedi.

Prezıdent Q.Toqaev jańa qyzmette bir­den Premer-Mınıstr, Úkimet múshe­leri, Joǵarǵy sot tóraǵasy, Ulttyq bank tóraǵasy jáne basqalardy qabyldap, eldegi jalpy jaǵdaıdan habardar boldy. Alǵashqy aımaqtyq saparyn Túrkistan oblysynan bastady. Oǵan birneshe sebep bar edi. Birinshisi, basqa óńirlerde áli qalyń qar jatqanda, Naýryz merekesi jyly óńirde keńinen atalyp jatty. Ekinshisi, Túrkistan – tuǵyrly qala. Talaı hanǵa astana bolǵan shahar ári 21 han jerlengen meken. Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine táý etpeı ketýge taǵy bolmaıdy. Úshinshisi, bul aımaqta qalyń qazaq otyr. Shymkent qalasyn qosa alǵanda 3 mıllıonnan asa el bar. Halyqtyń qoldaýyn tabý asa mańyzdy. Sapar barysynda jergilikti jurtshylyq jańa basshyǵa aqjol tilep jatty.

Syrtqy saıasat. Kezinde G.Kıssınj­der «Dıplomatııa – bul kúshterdi júgendeı alý óneri» degen edi. Bul sóz Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıynda ózgelermen terezeni teń ustap, qatynasty buzbaı kelýin sı­pat­taıtyndaı. Jalpy, árbir jańa pre­zı­denttiń syrtqy saıasatta qandaı baǵyt ustanatynyn, qaı memleketke alǵash bet buratynyn sarapshylar, alys-jaqyn elder baqylap otyrady. Sebebi sol arqyly elbasshy dıplomatııadaǵy óz basymdyqtaryn baıqatady. Prezı­dent Q.Toqaev – tájirıbeli dıplomat. Halyqaralyq arenadaǵy ondaı ja­zyl­­maǵan zańdylyqtardan habardar. Son­dyqtan Reseı prezıdenti V.Pýtın­niń shaqyrýyn qabyl alyp, alǵashqy sheteldik saparyn soltústik kórshiden bas­tady. Árıne onyń da sebepteri jet­kilikti. Álemde qurlyqtaǵy eń uzyn ortaq shekara, bir ekonomıkalyq uıym aıasyn­daǵy odaqtastar, kórshi, stra­te­gııalyq áriptes. Munyń barlyǵy eskerildi.

Reseıden keıin kóp ótpeı sheteldik sapar О́zbekstanda jalǵasty. Onyń da sebebi joq emes. 2019 jyly bul elde Q­azaq­stan jyly dep jarııalandy. Oǵan qosa, Ortalyq Azııadaǵy eń iri qos memle­kettiń qarym-qatynasyna aımaqta kóp nárse táýeldi. Eki eldiń taýar aınalymy byltyr 2,5 mlrd dollar bolǵan. Osy saparda qos prezıdent bul kórsetkishti 5 mlrd dollarǵa jetkizýge kelisti. О́zbek­stan shekarasyn ashyp, jańa reformalar júrgizgen saıyn Qazaqstannyń taýar­laryna, shıkizatyna, geografııalyq-tra­n­zıttik jaǵdaıyna múddeli bolyp barady. Bul faktorlardyń barlyǵy eskerildi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jańa laýazymda qatysqan sheteldik uıymnyń alǵashqy otyrysy Bishkektegi Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń sammıti boldy. Atalǵan basqosý aıasyn­da Prezıdent Qytaı tóraǵasy Sı Szın­pın, qyrǵyzbasy Sooronbaı Jeenbekov jáne basqalarmen kezdesti. Uıymnyń ju­mysyn jetildirý úshin birneshe usy­nys jasady. Sondaı-aq Q.Toqaev maý­symda Dýshanbede ótken Azııadaǵy óz­ara is-qımyl jáne senim sharalary ke­ńe­siniń V sammıtine qatysty. Jalpy, Pre­zı­dent syrtqy saıasatta asa úlken ózgerister jasamaı, Qazaqstannyń geosaıası jaǵdaıynan týǵan kópvektorly baǵytty ustanatynyn kórsetti. 1990 jyldary ózi Syrtqy ister mınıstri retinde osy baǵdardy jasaqtaýǵa, júzege asyrýǵa úlesin qosqan.

Aımaqtar. Prezıdent óz qyzmetine kirisken qysqa ýaqyt aralyǵynda eldiń kópshilik oblystaryn aralap qaıt­ty. Túrkistan, Mańǵystaý, Almaty, Qyzyl­orda, Aqtóbe, Atyraý, Batys Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Qostanaı, Jambyl oblystarynda jurtshylyqpen jolyǵyp, jergilikti máselelerdi jyldam sheshýdi tapsyrdy. Bul saparlardyń birneshe maqsaty boldy. Aldymen, jańa Memleket basshysy retinde óńirlerdegi halyqpen tanysý, saılaý aldynda qoldaý tabý. Budan bólek, oblystardyń jaǵdaıyn óz kózimen kórip, jergilikti máselelerden habardar bolý. Sondaı-aq ákimderdiń jumysyna da baǵa bergisi kelgen bolar. Oblystarǵa barǵan saparynda Prezıdent ár aımaqtyń erekshelikterin eskerdi. Máselen, Atyraýda jurtty mazalaǵan jol sapasy, ekologııa máselesin kóterip, sheteldik jáne otandyq jumysshy­lar­dyń jalaqysyn teńestirýdi tapsyrdy. Keshe­gi Teńizdegi jumysshylar qaq­tyǵysy sońǵy máseleniń qanshalyqty mańyz­dy ekenin kórsetti. Qostanaıda sharýa qojalyqtarynyń basshylarymen kezdesti. Tarazda Halyq qaharmany Ǵazız Baıtasovtyń otbasyna kirip shyqty. О́zge óńirlerde aýyz sý jaıyn talqylady.

Jalpy, aımaqtar jańa Prezıdent­tiń saıası tuǵyrnamasynyń basty baǵ­darynyń birine aınaldy. Sol úshin sáti túskende «Qýatty óńirler – qýatty Qazaqstan» degen ustanymyn qaıtalap otyrdy. Arys pen Atyraýdaǵy (Teńiz) sońǵy jaıttar bul durys sheshim ekenin kórsetip otyr. Oblystardyń ál-aýqatyn kótermeı, tek ortalyqty damyta berý eshbir eldi áli kógertken emes.

Saılaýaldy naýqan jáne saılaý. Nursultan Nazarbaev Ata Zańǵa sáıkes el tizginin Senat Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaevqa tapsyrǵan soń Nur Otan partııasynan prezıdent­tik saılaýǵa kim­niń kandıdat bolary túsinikti boldy. Árıne keshendi saıası qoldaý bolǵan soń ári ózgelerden saıası tájirıbesi mol bol­ǵan­dyqtan Q.Toqaev saılaýda negizgi úmit­ker sanaldy. Biraq bul synaqtan aby­roımen ótý qajet edi. Ol kandıdat retin­de elektoratqa óz saıası platforma­syn usyndy. Onda memleket damýyna qatys­ty negizgi máseleler jan-jaqty qa­raldy. 

Prezıdent ári kandıdat Qasym-Jo­mart Toqaevtyń saılaýaldy shtaby qysqa ýaqytta osy baǵdarlamany saı­laý­shy­larǵa jetkizýge tyrysty. Nur Otan partııa­sy jańa saıası tehnologııa qol­danbady. Jyldar boıy synaqtan ótken tanymal kisilerdi kandıdattyń senimdi ókili etip, aımaqtardy aralaý degen eski ádisti qaıtalady. Tek bul joly áleý­mettik jelidegi jurtpen jumys isteýge kóbirek kóńil bóldi. Bul ýaqyt talaby ekenin bári túsindi.

Saılaý dodasy kandıdattar Qasym-Jomart Toqaev pen Ámirjan Qosanov­tyń arasynda júretinin kózi­qaraq­ty jurt boljady. Solaı boldy da. Nátıjesinde, Q.Toqaev 70 paıyz, al Á.Qosanov 16 pa­ıyz daýys jıdy.

Jalpy, saılaýaldy kampanııa barysynda Qasym-Jomart Toqaev halyqtyń tabysyn arttyrý, jemqorlyqty joıý, jastardy memlekettik basqarýǵa aralastyrý, aýyz sý jetkizý, óńirlerdi damytý sekildi máselelerge nazar aýdardy. Iá, bul táýelsizdik alǵaly beri sheshimin to­lyq tappaǵan túıtkilder. Odan Úkimet te, halyq ta habardar. Endi Prezıdent olardy sheshýge ýáde berdi. Ýaqyt kórsetedi.

Jańa bastamalar. Bılik tranzıti júrip, qansha sabaqtastyq saqtalsa da qoǵam jańa Memleket basshysynan jańashyldyq kútedi. Bul – zańdylyq. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev muny jaqsy túsinedi. Sondyqtan ótken 100 kúnde ol birneshe jańa bastama kóterdi.

Saıası platformada aıtylǵan ıdeıa­nyń biri Ulttyq qoǵamdyq senim keńe­sin qurý boldy. Onyń quramyna qoǵam belsendileri, úkimettik emes uıym­dar, BAQ, partııa, jastar uıymdary ókil­deri kirýi múmkin. Keńes zań jobalary men damý baǵdarlamalaryna qoǵam­dyq saraptama jasamaq. Árıne, buǵan deıin de osy mándes túrli keńester quryl­dy. Alaı­da, olar tek keńes beretin, konsýl­ta­tıv­­tik deńgeıde bolǵan soń olardyń ma­ńyz­dylyǵy ýaqyt óte kele azaıyp ketti. Son­dyqtan kezekti bul keńeske qatysty ekiudaı pikirler aıtylyp jatyr.

Prezıdent Q.Toqaev, sondaı-aq bir­qatar áleýmettik sanattaǵy azamat­tar­dyń qaryz júktemesin jeńildetý jóninde Jarlyqqa qol qoıdy. Bul sanatta kóp balaly, múgedek balasy bar, asyraýshysynan aıyrylǵan otbasy­lar, ataýly áleýmettik kómek alýshylar jáne jetim balalar bar. Shart bo­ıynsha nesıeniń kólemi 300 myń teńgege deıingi qordalanǵan negizgi qaryzy men soǵan eseptelgen syıaqysyn memleket tólep bermek. Olardyń jalpy qa­ry­zynyń kólemi 3 mln teńgeden aspaýy tıis. Bul kómek jarty mıllıon qazaq­stan­dyqty qamtýy múmkin. Árıne Úki­met alǵan qaryzyńdy ótep jatsa, oǵan kim qýanbasyn? Degenmen, ózgeniń smartfon, teledıdar alýǵa, toı ótkizýge alǵan nesıesin biz nege óz salyǵymyzben, bıýdjet esebinen jabýymyz qajet dep tara­zynyń basyna basqa zańdy suraq qoı­ǵandar da az emes. Sebebi bul Jarlyqty oryndaý úshin barlyǵy 105 mıllıard teńge qajet. Budan bólek, Úkimet tarapynan osy jyldyń basynan beri jasalyp kele jatqan áleýmettik kómekter keıbir jumyssyz topty odan ári masyl etýi ábden múmkin. Qoǵamda osyndaı keri qubylys bastalmas úshin nesıe tóleýge kómektesý sharasy bir ret qana bolmaq jáne tabysy tómen azamattarǵa nesıe berý talaptary qataıtylmaq.

Zańdy mıtıngter ótkizýge ruqsat berý qoǵamda kópten beri talqylanyp kele jatqan taqyryp. Ásirese, saılaý ýaqy­tynda birneshe zańsyz pıketter uıym­das­tyrylǵanda atalǵan másele keńinen kóterildi. Prezıdent sol kezde-aq zań aıasynda mıtıng jasaý azamattardyń quqyǵy ekenin atap ótti. Mundaı pikirler buǵan deıin de Úkimet músheleri tarapynan talaı aıtylǵanymen, naqty eshbir qoǵamdyq uıymǵa qala basshylyǵy tarapynan ruqsat berilgen emes. Alaıda, 30 maý­sym kúni elorda men Almaty qala­laryn­da zańdy mıtıng ótkizýge qala ákim­dikteri kelisim berdi. Árıne mun­daı másele Prezıdent Ákimshiligi tara­­py­­nan baqylanatyny belgili. Bas­qasha aıt­qanda, Memleket basshysy da kelisip otyr. Saıası zańdylyqtar bo­ıyn­sha zań sheńberindegi mıtıng – aza­mat­tyq qoǵamnyń bir belgisi. Ony ótkizý qoǵam ishinde qordalanǵan túıt­kil­­derdi tanýǵa, «áleýmettik jarylys­tar­dyń» aldyn alýǵa kómek berýi múm­kin. Batys elderiniń bar­lyǵy der­lik osy jolmen júrdi. Son­dyqtan Prezı­denttiń pikiri naqty she­shimge ulas­qanyn demokratııalyq pro­ses­tiń qarqyn alǵany deýge de bolady.

Arystaǵy apat. 24 maýsym kúni Arys qalasynda jarylǵan áskerı qoıma tek bul qalaǵa ǵana emes, búkil ońtús­tik óńirine synaq boldy. Sebebi bas aman­dyǵy úshin evakýasııalanǵan 45 myń­daı halyqty kórshi eldi mekenderge jaıǵastyrýǵa týra keldi. Árıne Qazaq­stan tarıhynda buryn-sońdy búkil qala turǵyndary bir kúnde aýa kóshpegen. Sondyqtan alǵashqy kúni túsiniksiz jaıt­tar kóp boldy. Degenmen, sol kúni keshke qaraı Prezıdenttiń Arysqa baryp, halyqpen kezdesip, basý aıtýy, aýrý­hanadaǵy naýqastardyń halin suraýy, jaǵdaıdy retteýge tapsyrma berýi kóp­tiń kóńiline senim uıalatty. Syn sátin­de halyqpen birge bolý –  Memleket bas­shy­synyń mindeti. Basqasha aıtqanda, Arys alǵash­qy apat retinde jańa Prezıdentke de synaq boldy. Dereý búkil respýblıkadan kómek attandy. Araǵa apta ótpeı, arystyqtar úılerine oraldy. Jaǵdaı turaqtandy. Qalany qalpyna keltirip, halyqqa kómektesý boıynsha Úkimet keshendi jospar qabyldady.

Sóz sońynda. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Prezıdent qyzmetindegi alǵashqy 100 kúni tynysh ótti deýge esh kelmeıdi. Jańa saparlar, saılaý, jańa taǵa­ıyndaýlar, halyqpen júzdesý, she­tel basshylarymen kezdesý, jańa strategııany jarııalaý, ulyqtaý rásimi, Arys, mıtıngiler – bári boldy. Barlyǵynan abyroımen ótti. Joǵaryda aıtqandaı, qoǵamnyń Memleket basshysynan úmiti zor, jańashyldyq, tyń bastamalar, naqty nátıje kútedi. Sondyqtan Prezıdenttiń jaýapty 100 kúni jemisti ótti deýge tolyq negiz bar.