El tilegi – Arystyń erteńi

Arys mańyndaǵy qoımada bol­ǵan tehnogendik apat beıbit ól­keniń jaıbaraqat tirshiligin bir-aq sátte astań-kesteń etti. Dana hal­qy­myzda «Beıbit kúnniń qadirin jaý bas­qanda bilersiń, Qarýyńnyń qadirin shaı­qasqanda bilersiń...» degen sóz bar.

Kórshiles elderde neshe túrli soǵys, etnostyq jáne dinı qaqty­ǵys, janjaldar bolyp jatsa da, Táýel­sizdik alǵaly snarıad jarylmaq túgili, atylǵan oqtyń dybysyn esti­meı tirlik keshken bizdiń halyq úshin bul kútpegen jaıt, qatty soqqy boldy. Sanaýly saǵattardyń ishinde beıbit kúnniń qadirin bildirgen joıqyn apat – jarylystar, órt, halyqtyń qaladan kóshirilýi mundaı jaǵdaılardyń qanshalyqty qatygez ári qorqynyshty bolýy múmkin ekendigin kórsetti.

Ekinshi jaǵynan bul jaı bizdiń otandastarymyzdyń – qarapaıym adamdardan Memleket basshysyna deıingi azamattarymyzdyń bet-beınesin, bıik sapalyq qasıetterin, parasat-paıymyn da tanytty. Ásirese sýyt habardy estisimen apatty aımaqqa ushyp shyqqan Pre­zı­dentimiz Q.K.Toqaevtyń qadamy arystyqtardy ǵana emes, barsha qazaqstandyqtardy súısintkenin aıtý paryz.

Jarylys týraly aqparat taraǵan sátten bastap eldiń kózi teledıdarǵa baılandy, radıoǵa qulaq tigip, ınternetke úńilýmen boldy. Buqaralyq aqparat quraldarynyń bolǵan jaıdy búrkemelemeı aıtýy el ishinde jalǵan aqparattyń jaıylmaýyna áser etkenin atap ótkimiz keledi. Birinshi kúnnen bastap búginge deıin habarlardyń basty taqyryby – «Arys, biz birgemiz!» dep atalyp, bolǵan oqıǵalar, qabyldanǵan sharalar, jasalǵan kómekter týraly aqparat aǵyny bir tolastaǵan joq. Bul da ashyq qoǵam qaǵıdatyna saı keletin qadam.

Árıne Qazaqstanda tap osyndaı aýqymdy tehnogendik apatty aýyzdyqtaý, tutas qalany jedel evakýasııalaý tájirıbesi buryn bolmaǵandyqtan, sarbazdardyń, jas mamandardyń shoshyp, abdyrap qalýy yqtımal jaıt. Degenmen, bul rette de jappaı úreıge, kóp qurbandyqqa jol berilmegenin aıtýymyz kerek.

Negizinde, mundaı faktilerdi ta­bıǵı kataklızmder kóp bolatyn, surapyl daýyldar soǵatyn elderde zerttep, jınaqtap, halyqqa ózin qalaı ustaý kerektigin túsindiretin kitapshalar shyǵarylyp, taratylyp turady. Qazir bizdiń balalarymyz bilim izdep qanshama elderge barady, bálkim, bizdiń bilim berý oshaq­ta­rynda da bolashaqta bastaýysh áske­rı daıyndyq sabaqtarynda osy baǵyt­ta aqparat berilgeni artyq bolmas...

Al osy jolǵy jaǵdaıda adamdardy qutqarý jumystaryn bir qalypqa túsirýge, turǵyndardyń dúr­ligýin basýǵa eń aldymen oqıǵaǵa memleket tarapynan tıisti nazar aýdarylyp, pármendi sharalardyń qa­byldanýy, oǵan qosa jergilikti jer­­degi el aldynda júrgen azamat­tar­­dyń biliktiligi áser etti der edik. Bú­kil qutqarý, kóshirý, kómek uıym­das­­tyrý jumysynda is basynda júr­gen, talaı jylǵy tájirıbeleri bar tul­ǵalar tizgindi óz qoldaryna aldy.

 Qazaqstan boıynsha memleket pen mıllıondaǵan qarapaıym adamdardyń kúshin biriktirgen orasan zor operasııaǵa Qazaqstan halqy Assam­bleıasy alǵashqylardyń biri bolyp ún qatýy, belsene ara­la­syp qana qoımaı, óziniń óńirlik fı­lıal­dary arqyly aýqymdy gýmanı­tar­­lyq kómekti uıymdastyrýy – zań­dylyq.

Eń aldymen zardap shekkenderdi tótenshe jaǵdaıdan aman alyp shyǵý, halyqty sabyrlylyqqa sha­qyrý, eldi dúrliktiretin jaılar­ǵa jol bermeý qajet edi. Jedel túrde Shym­kent qalasyndaǵy Dos­tyq úıin­de Qazaqstan halqy Assamb­leıa­­sy­nyń respýblıkalyq shtaby qu­rylyp, barlyq jumysty úılestirý Muratáli Qalmuratov pen Ǵanı Rysbekovke júkteldi.

Sol kúni-aq shtabta zardap shekkenderge kómek kórsetý jumysy bas­­­talyp, hatshylyq pen «Qoǵam­dyq kelisim» mekemesiniń qyzmetker­­leri, etnomádenı birlestikter ókil­deri tótenshe jaǵdaıǵa tap bolǵandar­ǵa qajetti zattardy jınaýǵa kiris­ti. Keıinnen «Arys, biz birgemiz!» res­pýblıkalyq aksııasy bastalyp, áýeli sol mańdaǵylardan, odan soń eli­mizdiń túkpir-túkpirinen gýma­nı­tarlyq kómek aǵylǵanda, bul jumys aýqymy áldeneshe ese arta tústi.

Qashanda yntymaqtastyq, jana­shyrlyq jáne bir-birine qoldaý kór­setýdi basty qundylyqtar dep joǵary qoıatyn bizdiń qoǵam múshe­leri arystyqtarǵa kómek qolyn sozýdy paryz sanaǵany anyq. Mine, son­dyqtan da myńdaǵan adam, uıymdar, qoǵamdyq birlestikter jarylystar basylmaı jatyp, qaıyrymdylyq estafetasyn bir-birine jalǵady. Olar­dyń ishinde qazaq jerin meken etken etnostardyń úlesi óte kóp eken­digi – qazaqstandyq birliktiń taǵy bir dáleli.

Shtabtan kelgen aqparat bo­ıynsha alǵashqy eki kún ishinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń músheleri kórsetken kómektiń jalpy somasy 51 331 332 teńgeden asty. Qarajat jınaý áli de jalǵasýda.

Aksııaǵa Túrkistan oblysyndaǵy «Dýstlık» ózbek etnomádenı birles­tikteri qaýymdastyǵy, Ázerbaıjan qaýymdastyǵy, «Ahyska» túrik etnomádenı ortalyǵy, «Qazaqstan koreı­leri qaýymdastyǵy» jáne bas­qa da respýblıkalyq jáne óńir­lik etnomádenı birlestikter bir­den qosylǵan. Alǵashqy kúni keshke qaraı etnomádenı birlestikter al­ty evakýasııalyq pýnktti óz qamqor­lyqtaryna aldy.

Elordadaǵy Dostyq úıinde de shtab qurylyp, qalalyq Assambleıa músheleri, etnomádenı birlestikter jalpy quny 3 mıllıon teńgeden asatyn kıim, qajetti azyq-túlik jınady. О́zbek mádenı birlestigi tóraǵasynyń orynbasary Hasan Sháripovtiń habardy estı salysymen Arys qalasyna 22 tonna un jibergeni belgili boldy.

Almaty qalasynyń etnomádenı bir­­lestikteri alǵashqy kúni 1 mıl­­lıon teńgege jýyq qarajat jına­ǵan­­daryn habarlasa, Aqmola obly­sy­­nyń Assambleıasy 2 mıllıon 685 myń teńge kóleminde kómek kór­setken.

Aqtóbe oblystyq Assambleıasy jınaǵan soma 3 mıllıon teńgeden asqan, sonyń ishinde «Ýrartý» armıan etnomádenı birlestigi 2 mıl­lıon teńgege kómek kórsetkenin atap kórsetý paryz. QHA múshesi, oblys­tyq Qoǵamdyq kelisim keńesiniń tóraǵasy S.V.Vıshnıaktiń 200 myń teńge aýdarǵan bastamasyn Almaty oblysyndaǵy áriptesi, QHA múshesi Z.P.Kýzıev jalǵastyryp, kómek qoryna 700 000 teńge saldy.

Osy rette QHA músheleri, etno­má­denı birlestikter tóraǵalary, QHA Kásipkerler qaýymdastyǵynyń ókilderi «Túrkistan» áleýmettik damý korporatıvtik qoryna aqsha aýdarýda úlgi kórsetkenin aıtpaı ketý­ge bolmas. Mysaly, Atyraý oblys­tyq QHA Kásipkerler qaýym­dastyǵynyń tóraǵasy V.F. Rozmetov 200 000 teńge, qaýymdastyq múshe­si A.A.Kolýzanov 150 000 teńge, «By­lına» orys etnomádenı birlesti­gi­­niń tóraǵasy A.A.Koroblev 150 000 teńge, «Iverııa» grýzın EMB tór­aǵasy Z.G. Bobohıdze 100 000 teń­ge, «Jańǵyrý joly» jastar qozǵa­lysynyń kóshbasshysy T.V.Roz­metova 150 000 teńge aýdardy.

Mundaı mysaldar basqa óńir­lerde de kóptep kezdesedi. Shymkent qalasy Martóbe aýylyndaǵy túrik etnosynyń ókilderi (tóraǵasy – Murat Gelashvılı) azyq-túlikpen kómek kórsetip, ortalyq meshit­tiń esebine 118 000 teńge aýdarǵan. Túrkistan oblystyq qyrǵyz etno­mádenı birlestigi №87 mektepte ornalasqandarǵa 1 200 000 teńge somasyna azyq-túlik, eresekter men balalarǵa kıim jáne aıaq kıim, dári-dármek aparyp, Qaraǵan­dy oblysynyń armıan etnosy­nyń ókilderi «Túrkistan» áleýmet­tik damý korporatıvtik qoryna 1 180 000 teńge, Atyraý oblysy «Vaınah» cheshen-ıngýsh etnomádenı birlestiginiń músheleri 1 773 927 teńge aýdardy.

Jalpyrespýblıkalyq aksııadan birde-bir oblystyq Assambleıa shet qalǵan joq. Qostanaı oblysy­nyń Qazaqstan halqy Assambleıasy 4 613 200 teńge aýdaryp, 5 tonna un jóneltti. Shyǵys Qazaqstan oblysynda Dostyq úıleri, etnomádenı birlestikter, QHA músheleri 804 myń teńge jınady.

Jambyl oblysynda jınalǵan qarajat pen birinshi kezekte qa­jet bolatyn zattardyń jalpy soma­sy 3 259 551 teńgeni qu­rap, Batys Qazaq­stan oblysynda úsh gý­manıtarlyq kómek jınaý pýnkti­nen Arysqa 30 tonna azyq-túlik jóneltildi. «Ahyska» etnomádenı birlestigi 200 adamdy jataqhanaǵa ornalas­tyrsa, ázerbaıjan qaýym­dastyǵy men «Dýstlık» ózbek etno­mádenı birlestigi árqaısysy 500 kisige túski as taratty.

О́ńirlerdegi QHA qurylym­dary: Analar keńesi, jastar qanaty, medıa­sııa kabınetteri aksııaǵa bel­sendi túrde qatysýda: qarajat jınalyp, balalarǵa oıynshyqtar, shyryndar, kıimder, dári-dármekter jóneltýde. «Jańǵyrý joly» QHA respýblıkalyq jastar qozǵalysy 26 maýsym kúni «JAQSYLYQJASA» jobasy aıasynda Túrkistan oblysyna kómekke barý úshin eriktiler toptaryn jasaqtaý boıynsha aksııa­ny bastady.

Qazaqstannyń barlyq oblystarynda QHA hatshylyqtary men «Qoǵamdyq kelisim» qyzmetkerleri Prezıdent Q.K.Toqaevtyń bir kúndik jalaqyny tehnogendik apattan zardap shekkenderge kómek kórsetý esebine aýdarý jónindegi bastamasyn qoldady.

Búginde zardap shekkenderge kómek kórsetý ártúrli baǵytta óris alyp jatqanyn aıta ketý kerek. Elor­dalyq Assambleıanyń jas­tar qanatynyń músheleri apatta ja­ra­qat alǵandar úshin qan tapsyrsa, Túrkistandaǵy Aýǵanstan soǵysynyń ardagerleri adamdardy tasymaldaýǵa kólikter bólgen. Aqsaqaldar keńesiniń músheleri de óz múmkindikterine qaraı aqsha qossa, «Eva» dárihanasynyń ıesi Irına Brodskaıa 140 000 teńgege dári-dármek jetkizgen. Birneshe etnomádenı birlestiktiń basshylary (Z.Mırzaev, M.Hashımjanov) evakýasııalanǵan adamdarǵa óz úılerin bosatyp bergen.

QHA Analar keńesi respýblıka boıynsha «Arys balalaryna» qaıyrymdylyq aksııasyn ótkizip, balalarǵa kıim-keshek, oıyn­shyq, tazalyq zattary, oqý qu­ral­daryn jınady. Sondaı-aq me­senattar men kásipkerlerden za­qym kelgen bilim oshaqtary men bala­baqshalardy qalpyna keltirip, mektep oqýshylaryn jańa oqý jylyna daıyndaýǵa kómektesýdi surady.

Nur-Sultan qalasy Dostyq úıinde arnaıy qurylǵan shtab «Arys, biz birgemiz!» aksııasy aıasynda jınalǵan 40 tonna azyq-túlik, turmystyq zattar men kıim-keshek, tósek-oryndardy arnaıy júk kó­ligimen attandyrdy. Týra osyndaı kómek 2 shilde kúni Qazaqstan halqy Assambleıasynyń «Meıi­rimdilik kerýeni» jalpyulttyq qaıyrymdylyq aksııasy aıasynda Almaty qalasynan jóneltiledi.

Jalpy, apattan zardap shekkenderge tamaq, kıim, qajetti zattardy ákelip bergen attary belgisiz azamattar júzdep, myńdap sanalady. Búginde gýmanıtarlyq kómek orasan aýqymǵa jetti, bul – Qazaqstan hal­qynyń qıyn sátte, barlyq ke­zeń­­derdegideı birigip, qoldaý kór­sete­tin biregeı sıpatynyń kórset­kishi, qazaqstandyq gýmanızm men yn­ty­maq­tastyqtyń baǵa jetpes úlgisi.

Bul oqıǵanyń tirshiligimizdiń qalypty aǵynyn shaıqap, boıymyzdy jıǵyzǵany ras. Arystaǵy jarylystar el tynyshtyǵyn saqtaý úshin áli de oılastyratyn, jetildiretin jaılar bar ekenin eske saldy. Sondaı-aq bul oqıǵa qoǵamymyzda ashyqtyq damyp kele jatqanyn, adamdardyń boıynda bir-birine qoldaý kórsetý, qaıyrymdylyq jasaý, janashyrlyq tanytý sezim­deriniń ulǵaıa túskenin de kórsetti. Elimizde Arysqa kómektesý isine qatyspaı, nemquraıly qalǵan adam joq deýge bolady.

Endi elde shynymen de qaıy­rym­­­dylyqtyń, jaqsylyqtyń, jo­mart­tyqtyń aksııasy bastalatyn syńaıly. Aqmola jáne Pavlodar oblystarynyń ákimdikteri Arys balalaryna Kókshetaý men Baıanaýyl lagerleriniń esikteri jaz boıy aıqara ashyq ekenin jarııa etti. Shyǵys Qazaqstan oblysy «Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy boıynsha 1000-nan astam adamdy qonys­tanýǵa shaqyrdy. Al keshe ǵana áleý­mettik jeliler «BI-Group» kom­panııa­synyń basshysy A.Raqymbaev korpo­ratıvtik qorǵa 100 mıllıon teńge aýdara otyryp, óz kompanııasynyń Arysta úı salýǵa daıyn ekenin málimdegenin qýana habarlady.

Mine, osyndaı halyqtyń arqa­synda kóp ýaqyt ótpeı-aq Arys qa­lasy jarylystar salǵan jara­qat­tardan jazylyp, balalar syńǵyr­laǵan jańa mektepterge baratynyna, ómir qaıtadan ádettegi jaımashýaq qalpyna keletinine senimdimin.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary