Jarty álemdi ýysynda ustaǵan ımperııa kúırep, qoǵamdyq formasııalar almasyp, ekonomıkalyq-áleýmettik daǵdarys shıelenisip, kórshi elderde soǵys órti, búlik-qaqtyǵystar bel alyp jatqanda býyny bekimegen táýelsizdigimizdi qorǵap qana qoımaı, alǵa jyljytyp, memleketimizdiń álemdik qaýymdastyqtan laıyqty oryn alýyna, Otanymyzdyń qaıta túleýine kúsh-jigerin arnaǵan Prezıdentimizdiń qasynan tabylyp, senimdi serigi bolýǵa jaraǵan qazaq elıtasynyń sol kezeńdegi aýyzbirligine, yntymaǵy men parasatyna rıza bolasyń.
Bárimiz biletin memleket jáne qoǵam qaıratkeri, kórnekti ǵalym Myrzataı Joldasbekov sol úrkerdeı shoǵyrdan kóringen daraboz tulǵalardyń biri ǵana emes, biregeıi boldy. Táı-táı basqan táýelsizdikpen birge ultymyzdyń rýhanı jańǵyrý, óz tamyryna oralý qubylysy sol kezeńderde serpile bastalyp ketkeni búgingi bıikten qaraǵanda anyq baıqalady. Ulttyq salt-dástúrimiz jańǵyryp, Naýryzdyń qaıta toılanýy, atyn ataýǵa múlde tyıym salynǵan handar men bılerimiz, batyrlarymyz ben danalarymyzdyń esimi elimen qaýyshyp, olardyń arýaǵyna tuńǵysh quran baǵyshtalyp as berilýi, repressııaǵa ushyraǵan Alash zııalylarynyń aqtalýy, muralarynyń jarııalanýy, ana tilimizdiń memlekettik mártebege ıe bolýy, shetelden qandastarymyzdyń atajurtqa oralýy sekildi rýhanııatymyzdyń órleýine negiz bolǵan is-sharalar jemisti júzege asty. Osynaý ıgilikti isterdiń basy-qasynda Prezıdenttiń alǵashqy komandasynda bolǵan tájirıbeli de, bilikti, ári tegeýirindi bir top qaıratker boldy. Solardyń arasynda Myrzataı Joldasbekov jańa qurylyp jatqan memleketimizdiń ıdeologııa salasyn basqaryp, aıryqsha ekpindi ári tabandy eńbek etti. Naq osy tusta Myrzataı Joldasbekov ózin naǵyz memleketshil, ultjandy azamat ekenin tanytty. Buryn Myrzataıdy bilgir ustaz, talantty ǵalym dep bilsek, táýelsizdiktiń eleń-alań kezinde óresi bıik qaıratker retinde kórdik.
Sondaı qyrýar memlekettik jumysty atqara júrip, óziniń ǵalymdyq mindetin de umytqan emes.
Qazaq ádebıettaný ǵylymynda sóz ónerimizdiń damý tabıǵaty, túpki negizi, búgingi kúnmen sabaqtastyǵyn dáıektilikpen taldap, oı-sanamyzǵa túbirli betburys jasaǵan qadaý-qadaý eńbekter bar. Sondaı biregeı eńbektiń biri meniń áriptesim, professor Myrzataı Joldasbekovtiń enshisine tıesili. Onyń Orhon eskertkishterin sóz ónerimizdiń bastaý kózi ekenin tuńǵysh dáleldegen izashar týyndysy asa baǵaly. Ol osynaý eńbegi arqyly sovettik ıdeologııanyń kesirinen ádebıetimizdiń tarıhyn bertingi Buqar jyraýdan bastap júrgen qaǵıdany ózgertip, rýhanı erlik jasaǵanyn búgingi urpaqtyń qaperine qaıta sala ketý artyq bolmas. Osylaısha ádebıetimizdi dáýirleýdiń qısyny túbegeıli ózgeriske ushyrady, ádebı-mádenı uly muramyzdyń jasy on eki ǵasyrǵa tereńdedi.
Sóıtip Myrzataı Joldasbekov ulttyq sanamyzǵa sáýlesin túsirip kelgen qaharmandyq epostarymyzdyń bastaý arnalary – Orhon mátinderinde bar ekenin alǵash aıqyndap, júıeli ǵylymı tujyrymǵa aınaldyra bildi. Bul jolda Myrzataı Joldasbekov ózin jas ta bolsa tereń bilimdi, ejelgi tarıh pen mádenıettiń bilgiri ekenin de kórsete aldy. Orhon eskertkishin jan-jaqty zerttep, onyń bir jaǵynan ádebıet úlgileri ekenin, ekinshi jaǵynan, tarıhı oqıǵalaryn naqtylap, Túrk qaǵanatynyń qalaı qurylǵanyn, ony kimder, qashan basqarǵanyn anyqtady. Alǵash ret túrk qaǵandarynyń dınastııasyn aıqyndaıdy. Olar: Býmyn qaǵan, Estemıqaǵan, Muqan qaǵan, Taspar qaǵan, Qutlyq Elteris qaǵan, Qapaǵan qaǵan, Bilge qaǵandar bolatyn. Orhon mátinderi tarıhı ári ádebı shyǵarma ekenin aıshyqtap kórsetti. Ǵalym Orhon jyrlaryndaǵy epostyq saryndar, maqal-mátelder, teńeýler men epıtetter, shendestirý men metaforalar sekildi kóptegen poetıkalyq kórkemdeýish quraldardyń qazirgi qazaq ádebıetinde dástúr sabaqtastyǵy tamasha saqtalǵanyn aýqymdy úlgilerdi salystyra taldap, tııanaqty dáleldep berdi. Kóne jyrdy tolǵaýshy jyraýdyń tek qana poezııa ǵana emes, ara-arasynda yrǵaqty qara sóz de kiriktirgenin, bul epıkalyq muraǵa tán qoldanys ekenin oryndy tujyrymdady. Baıyrǵy túrkilerdiń ataqonys mekenin, ómir súrgen jer aýmaǵyn, kórshiles eldermen bolǵan alýan túrli, san salaly qarym-qatynasynyń mańyzyna, sıpatyna keńirek toqtalady. Ásirese túrkilik tanymdaǵy qasıetti Jer-sý uǵymy, О́túken alqabynyń kıesi, Táńir, Umaı kýlti týraly, babalarymyzdyń otansúıgish qasıeti, memleketshildik sanasy týraly baıypty pikir aıtady. Kúlteginniń mingen tulparlaryn Qobylandy, Alpamystyń sáıgúlikterimen salystyrýy da – atbegilik ónerimizdiń arǵy ǵasyrlardan jalǵasqanyn aıǵaqtaıtyn sarabdal túıinder. Túrkilerdegi eldik uǵym, memleketshil sananyń erte zamandarda berik qalyptasqanyn aıta kele ǵalym «Eldi halyq edim, elim qaıda, qaǵandy halyq edim, qaǵanym qaıda?» degen urannyń ǵasyrlardan ǵasyrǵa ulasyp, túrk urpaǵynyń sónbes shyraǵyna aınalǵanyn Bilge qaǵan, dana Tonykók bastaǵan erlerdiń jankeshti kúresi arqyly oqyrmannyń sanasyna uıalatady. Osyndaı túrkiniń óshpes rýhymen sýarylǵan Orhon jyrynyń túrk eliniń tól jazýymen mármar tasqa bádizdelgenin aıtyp, orta ǵasyrlarda óziniń álipbıi bar órkenıetti eldiń aldyńǵy qatarynda óz babalarymyzdyń oryn alǵanyn maqtanyshpen jazýy asa taǵylymdy, jas býynnyń ar-namysyn oıatqan dúbirli qubylys boldy. Tipti bas keıipkerdiń tasqa órnektelgen syrly jazýdy attan túsip oqýy «Alpamys» eposynda aına-qatesiz sýrettelgenin de aıtyp, epıkalyq muramyzdyń tarıhı jadyny saqtaýshy, ulastyrýshy sıpatyn keńinen ashyp beredi.
Orhon murasyna ár aspektide zertteý júrgizgen ǵalym ómirde bolǵan ataqty kóne túrk sardarlary Kúltegin, Bilge, Tonykkók tulǵalaryn «Alpamys», «Qobylandy», «Oǵyznama», «Qorqyt ata» sekildi ejelgi jyrlardyń keıipkerleri jáne sıýjettik jelisimen, poetıkalyq kestesimen salystyra zerttep, salıqaly baılamdarǵa, baıypty ýájderge qol jetkizdi.
Ǵalymnyń dana Tonykók, Iollyǵ-teginderdi jyraý tıpiniń eń ilki ókili ekenin zerdelep, Ulyq jyrshy, Ketbuǵa, Maıqy, Sypyra jyraý, Asan qaıǵylardyń arǵy tamyrlary osynaý tereń dástúrden nár alǵanyn dáleldeýi áli kúnge deıin asa mańyzdy, qundy qısynǵa jatady.
«Qorqyt ata», «Oǵyznama» sekildi ejelgi dastandardaǵy saryndar men keıipkerlerdiń, jer-sý ataýlarynyń, jaǵrapııalyq túsinikterdiń qazaqtyń qaharmandyq jyrlarynda, ásirese «Alpamys batyr» sekildi kóneligi ǵasyrlar qoınaýyna ketetin eski jyrlarda kezdesetin bederli aıshyqtar ekenin kórsetip, epıkalyq muranyń tereń tabıǵatyn asha túsedi. Jalpy, Myrzataı Joldasbekov – Orhon jyrlary men ejelgi ádebıet úlgilerin qazaq halqynyń quramyna engen baıyrǵy ejelgi rý-taıpalardyń rýhanı ómir-tirshiligimen, shejire butaǵymen salystyra zerttep, túrk etnogeneziniń túp-tamyryna baıypty barlaý jasaǵan oqymysty.
Ol jyraýdy joryqta qolbasy, beıbit kúnde bitimger bı-sheshen, handyq quryltaıda tolǵaý tolǵap, bolashaqty boljaıtyn sáýegeı abyz, asa kórnekti memleket qaıratkeri ekenin jan-jaqty taldap, bul qasıetterdiń qazaq handyǵy dáýirine jalǵasqanyn, keshegi jyr alyby Jambyl jyraýǵa da ónege mektebi bolǵanyn saralaıdy.
Sóıtip Myrzataı Joldasbekov ornyqtyrǵan arnaly konsepsııa boıynsha ádebıettaný ǵylymynyń hronologııalyq mejesi ózgerdi, osy jolaıyryq oqıǵadan keıin ádebıetimizdiń haq tórinen Kúltegin, Tonykók, Iolyǵtegin sekildi tulǵalar jarqyrap oryn aldy, túrkilik ar-ojdanymyz qaıta túlep, býyrqana oıandy. Keshegi jyraýlardyń sarqyny aqyn Kenen atadan bata alǵan ǵalymnyń zerli de sheshen tilimen Kúltegin, Tonykók epostarynyń san ǵasyrdan keıin qazaq tilinde erkin sóılep, elmen qaýyshýy shyn máninde qara tasqa til bitkenmen teń aıtýly oqıǵa boldy.
Bilikti ǵalymnyń halyqaralyq Túrki akademııasy tarapynan jarııalaǵan «Uly dala ádebıeti» atty sııasy keppegen tolymdy eńbegi – onyń uzaq jyldar boıǵy júrgizgen zertteýleriniń altyn túıini. Rasymen tym uzaq tarıhı dáýirler men kóshpeli ulystar jóńkilgen sheksiz salqar keńistikti qamtıtyn tamyry tereń ejelgi ádebıetimizdiń dástúr sabaqtastyǵyn, búginmen jalǵastyǵyn saralaǵan irgeli eńbekti «Uly dala ádebıeti» dep ataǵany da oryndy.
Dalanyń dana jyraý, abyzdarynyń túrk bitiginde tasqa túsken jyry ejelgi zamannan tól jazýǵa ıe degdar halyq ekenimizdiń, tól eposymyzdyń tek-tamyry tereńde ekeni pash etiledi. Memlekettik dástúr men tól túrk bitik jazýy órkenıettiń aıshyqty belgisi ekenin osylaısha jas urpaqtyń zerdesine avtor berik toqıdy. Sonymen birge «Uly dala ádebıetiniń» bir fenomeni aýyzsha dástúr arnasy saıabyrlap, sarqylyp qalmaı, HH ǵasyrdyń uly jyraýy jampoz Jambyl bastaǵan tókpe aqyndar arqyly jańa zamanda qaıta jańǵyrýy edi. Mine, ǵalym kóne zaman qoınaýynda tasqa tańbalanǵan jazbasha nusqa men burynǵy-keıingi aýyzsha dástúrdiń araqatynasyn túrkologııa ǵylymynyń búgingi bıiginen baıyptap saralaıdy.
Myrzataı Joldasbekov seksenniń seńgirine kelgenimen sergek oıly, ultynyń rýhanı joqshysy bolyp júrgen marǵasqa azamat. Ol qaıda júrse de qasyna daryndy jastardy jınap, mádenıetimiz ben ónerimizge qamqorlyq jasaýdan taımaı keledi. Táýelsiz elimizdiń rýhanı ómirine úles qosyp júrgen jastardyń ony ustaz tutýy – pedagogıkalyq tálimgerliginiń jemisi.
Qalamgerligi men qaıratkerligi úndesken parasatty tulǵanyń týyndysynyń ár paraǵy halqymyzdyń ótken shejireli murasymen táýelsiz elimizdiń jas býynyn jalǵaı beredi. Laıym osy altyn arqaý berik te berekeli bolsyn demekpiz.
Seıit QASQABASOV,
UǴA akademıgi
