06.03.1993 jyl. Almatyǵa telefon shalyp Sapabek Ásipovpen (fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, kezinde Qazaq Keńes Ensıklopedııasy Bas redaktorynyń orynbasary bolǵan, Jangeldın aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy jáne osyndaǵy «Jańa ómir» gazetiniń redaktory, Qostanaı oblystyq «Kommýnızm tańy» gazeti redaktorynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan qalamy qarymdy jýrnalıst, birneshe kitaptyń avtory) sóılestim. Farıda jeńgeı qaıtqaly arnaıy telefon shalsam da úıinde bolmaı (aýrýhanada jıi jatatyn) tildese almaı júr edim.
– Sáke, jeńgeıdiń artynyń qaıyryn bersin. Marqumdy jerleıtin kúni qońyraý shalǵanymda Serikpen (balasy) sóıleskenmin, Siz kele almadyńyz. Jáne hat arqyly da kóńil aıtqanmyn. Sol hatpen «Torǵaı tańynyń» toǵyz nómirine shyqqan «Ańshynyń áńgimeleri» sıklin qosa jibergenmin.
– Raqmet, kóńilińe, – dedi Sákeń. – Ol hatty alǵanym joq.
– «Halyq keńesindegi» Bákıra Qaraǵulovanyń qolynda bolýǵa tıis, berip jibergen adamym soǵan tabystaýy kerek edi.
– E, onda aldyrtaıyn.
Odan ári Sákeń óz naýqasynyń janyna batyp júrgenin aıtty.
О́ziniń shyǵarmashylyǵyn suraǵanymda, saryýaıymǵa salynyńqyrap aldy. «Ańshynyń áńgimelerin» túgel basty ma eken, sony bil. Túgel bolmasa, tolyq shyǵýyn qadaǵala», – dedi.
Áńgimemiz oıda-joqta Jangeldınge aýysyp, «Ana tili» gazetinde jarııalanǵan «Qazaq halqynyń dushpandary» degen maqalaǵa oıysty. Onda Álibı Jangeldınge qatysty ótkir syn aıtylǵan edi.
– Sol nómirdi salyp jibershi,– dedi Sákeń yntyǵyp. – Men kitaphanalarǵa burynǵydaı shyǵa almaımyn ǵoı. Jangeldın jóninde sizdiń «Egemen Qazaqstannyń» tórt betin alarlyq kólemdi maqala jazyp qoıyp edim. Sonyń muraǵat qujattarymen dáleldenetin tustary ashyq kúıinde turǵany. Aýrý yryq bermeı tur. Sosyn «Qazaqtyń ash balalary» degen 35 bet dúnıe jazyp edim. Solardy jarııalatýym kerek.
Álibı Jangeldın týraly kitap jazǵan Sákeń ózin tejeı almaı qazymyrlanyp sóıledi.
– Jalpy, ótkenge biryńǵaı topyraq shashýǵa qarsymyn, – dep alyp, ǵalymdyq dáldikpen synalap saptady sózderin. – Jangeldınniń arýaǵyna tıise bermegen jón. Alashqa ne istedi ol? Onyń úsh eńbeginiń ózi nege turady? Birinshiden, Alashordanyń Torǵaıǵa kirýine Tashkentte jatqan Álibı Jangeldınniń ózi kómektesken. Ekinshiden, Mirjaqyptan basqa Alashtyń 19 ókili qolǵa túskende solardy qorǵap, bosatyp jibergen de Álibı edi. Úshinshiden, alǵash ulttyq ymyrany jasaǵan kim – Jangeldın. Tún jamylyp otyryp aıtaıyn, Jangeldınniń moınynda bir kisiniń de qany joq.
Sózimizdiń arasynda Jangeldın aýdanynyń atyn burynǵy Torǵaı qalasy mártebesine ózgertý týraly aıtylyp qaldy bilem, Sákeń julyp alǵandaı qylyp:
– Qaıtesińder, ónbeıtin áńgime qýyp, Jangeldınniń atyn ózgertkenmen Torǵaıda qoı kóbeımeıdi,– dedi jumsaq daýysy qatqyldana túsip.
09.07.1999 jyl. Sákeń úıge keshkilik qońyraý shaldy. Parlament depýtattarymen kezdesipti. О́ziniń «Qaterli dert, qaljyraǵan halyq» degen kitabynyń 96 danasyn depýtattarǵa taratyp beripti.
– Oqyr ma eken olar! – dep qoıady Sákeń mysqyldap. – Oqysa, árqaısysyna konıak quıar edim-aý!
«Netken qajymaıtyn jan» dep turmyn ishimnen.
… 10 shilde kúni Sákeń «Egemen Qazaqstanda» sóz aldy. «Jerdi satýǵa bolmaıdy!» dep túıindeıdi maqalasyn.
Qalamyna tynym bermeıtin Sákeń osy!
…12 shilde kúni Sákeń «Habar» arnasynan «Betpe-bet» pikirlesý saıysyna shyqty. Onda da jerdi sattyrmaýǵa bel býyp baqty.
«Halyq úshin jaratylǵan Sákeń!»
...Razymyn, Sáke sizge!
...Mine, «Egemen Qazaqstannyń» 1999 jylǵy 16 shildedegi sanyn qolyma alyp otyrmyn. Birinshi bettegi «Qabyldanýǵa jaramaıdy» degen taqyryppen jarııalanǵan maqala astyna Qazaqstan Jazýshylar odaǵy «Jer jáne halyq taǵdyry» komıssııasynyń múshesi Sapabek Ásipuly qol qoıypty. Bas almaı oqyp shyqtym… «Jer týraly» Zańǵa qarsylyq bildirgen maqaladan úzindi: «… Ekinshiden, «Jer ýchaskelerin memlekettik menshikten jekemenshikke berý, aqy tóleý arqyly júrgiziledi» (8-bap, 1-tarmaq) degen de durys emes. Zardaby asa aýyr, zııandy qate. Bulaı bolǵan jaǵdaıda, aýyldar men selolarda turatyndar bylaı tursyn, qaladaǵy qaltalylar japa-tarmaǵaı attanyp, eń shuraıly ýchaskelerdi pyshaq ústinen bólisip alyp ketedi. Qazaq rezervasııalarynyń turǵyndary burynǵysha ózderiniń mańdaıyna jazylǵan shól jáne shóleıt aımaqtarda o dúnıedegi tamuq azabyn tirideı tartqan kúıinde qala beretin bolady. Jańa zań jobasyn jasaýshylar muny bilmedi deısiz be?».
Sákeń sonymen birge «Jer týraly» zań jobasyna sanaqta bar, sanatta joq shól jáne shóleıt dala «Qazaqstan jeriniń quramyna» (6-bap) enbeı qalǵandyqtan turǵan jeriniń sharýaǵa jaramsyz, qonysqa qolaısyzdyǵyna, ıaǵnı sapasynyń tómendigine baılanysty onyń esesin toltyrý úshin turǵyndarǵa beriletin jeńildikter men tólemaqylar týraly da eshteme aıtylmaǵan. Mysaly, órkenıetti elderde, solardyń biri AQSh-taǵy úndister rezervasııalary turǵyndaryna okrýgtik, shtattyq, federaldyq bıýdjetterden olardyń tabystarynyń 250-300 prosent mólsherinde qosymsha tólemaqy berilip turady…» dep ádildiktiń ústemdik qurýy úshin janaıqaıyn salady.
Sapabek Ásipuly maqalasyn bylaı túıindeıdi:
«Birinshiden, respýblıka rezervasııalarynyń turǵyndary – qazaqtardyń múddesi eskerilmegen dep tanylyp, «Jer týraly» zań jobasyn Parlament qabyldamaı, keri qaıtarýǵa tıis.
Ekinshiden, onyń esesine «Genosıd zardaptaryn joıý nemese respýblıka rezervasııalary turǵyndary jaǵdaıyn qolaıly aımaqtaǵylarmen teńestirý sharalary týraly» arnaıy zań jobasyn daıyndaýdy úkimetke tapsyrý kerek.
Búgingi kún talaby osyndaı!».
… Al endi Sapabek Ásipulyna – meniń ustazyma súısinbeı kórińiz!
14.10.2000 jyl. Jazýshy-ǵalym Sapabek Ásipovpen Qostanaı – Astana – Almaty poıyzy 20 mınóttik aıaldaǵanda kezdesip, áńgimelestim. Sol baıaǵy «jer daýyna» sharshamaıtyn Sákeń maǵan Parlament Senatynyń Tóraǵasy O.Ábdikárimovke arnaıy jazǵan hatyn berip, oǵan jetkizýimdi surady. Onda «Jer týraly» zańnyń jobasyn talqylaý úshin Parlamentte «depýtattyq ashyq saǵat» ótkizýdi ótingen eken. Jáne de Májilis Tóraǵasy J.Tuıaqbaevtyń ózin qabyldamaı júrgenine de shaǵynǵan.
– Sáke, 21 qarashada 75-ke de kelip qalypsyz. Ne daıyndyǵyńyz bar? – dedim men.
– Jer satylmasa – meniń toıym áne, sol! – dep Sákeń qasqıyp tur. – Men kimmin? Ult taǵdyryn oılamasa Abaı kim bolar edi?
19.10. 2016 jyl.
Sapabek Ásip ustazyma telefon soǵyp edim, Zınahan apaı kóterdi. Aǵamyz jıi-jıi aýrýhanaǵa túsip qalady eken. «Baltyry janyn shyrqyratyp syzdaıtyn bolǵan soń qolym kúni boıy ysqylaýdan bosamaıdy», – deıdi apaı. Myń bolǵyr adam. 91-degi shalyn jankeshtilikpen (ekinshi kempiri) baǵyp otyr.
20.04.2018 jyl. Tańsáride (06.30.) Almatydan qońyraý túsip, Zınahan apaı eri Sapabek Ásipulynyń ómirden ozǵanyn estirtti. Ustazymyz edi. Baýlyǵan, demegen... 93-ke qaraǵan jasynda... Júregi Jer dep soqqan... Tek jer taqyrybyna ǵana arnap birneshe kitap jazdy.
Jaǵalaı (Astana, Qostanaı, Amankeldi, Jangeldın) qaıǵyly habar saldym.
Saǵat 15.30-da Almatyǵa poıyzǵa otyrdym. Aǵanyń janazasy 22 sáýirde eken...
22.04.2018 jyl. Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda S.Ásipulymen qoshtasý mıtıngisi (10.00-10.40.) ótti. Ony Jazýshylar odaǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary B.Jaqyp ashyp júrgizdi. Odaq basshysy U.Esdáýlet Túrkııadaǵy demalysyn úzip, ushyp kelip sóz sóıledi. Sákeńniń týǵan aýdany Amankeldiden N.Daýylbaev bir shókim topyraqty qabirge salatynyn jetkizdi. Jangeldın aýdanynyń qaraly pikirin T.Ámir aıtty. Biraz qalamgerler (Ǵ.Qabyshev, S.Turǵynbekov, H.Birjanov, J.Qýanyshbaev,t.b.) estelikterimen bólisti. О́zim de ustazym týraly aıttym. Murat Áýezov sózińiz oıly boldy dep qolymdy qysty.
50 mınótteı júrip baryp, Ashybulaqtaǵy (Jápek aýyly) zıratqa Sákeńdi máńgige tabystadyq. Ákesi Ásiptiń (99 jas: 1885-1984), zaıyby Farıdanyń qasyna jantaıdy. Taıaq tastam tusta aqyn, satırık Marat Nurqalıev ornyǵypty.
«Eýrazııa» meıramhanasynda asy berildi.
Zınahan apaı Sákeńdi 20 jyldaı baǵyp-qaqty. Jaǵalbaılynyń qyzy eken. Eńbegine eli razy...
...Elimizde Parlament Senaty: «Jer satylmaıdy jáne sheteldikterge jalǵa berilmeıdi», – degen túzetýlermen «Jer týraly» Zań qabyldady. Sapabek Ásipulynyń baqılyqqa attanǵanǵa deıin kútip ketken Zańy edi bul! Aqyry, jambasy jerge tıgennen soń ǵana qabyldanypty. Buǵan da shúkir! Sákeńdiki shynaıy erlik eken ǵoı...
