«Jańa kásipter atlasy» - talapkerlerge nusqaýlyq

– «Jańa kásipter atlasy­nyń» maqsaty ne? Ony kimder daıyndady?

– Elimizdegi eńbek naryǵy men bilim berý júıesiniń arasynda biraz úıles­peý­shilik bar. Kezinde Keńes óki­metindegi josparlaý komıteti zertteýler júrgizip, nátıjesinde 5-10 jyldyq jospar daıyndaıtyn. Sol karta negizinde Eńbek mınıstrligi «Eńbek rezervi» degen baǵdarlama jasaıtyn. Ol keleshekte qandaı zaýyt, fabrıka ashylyp, oǵan qansha maman qajet bolatynyn kórsetetin úlken kar­ta edi. Osy esepke negizdelip Bilim mınıstrligine tapsyrys ja­sa­latyn bolǵan. Iаǵnı, búgingi biz­diń júıedegi bilim granttary. 90-jyldary elimiz naryq ekonomıkasyna kóshti. En­digi kezekte kadrlar qajettiligin na­ryq belgileıtin boldy. Tapsyrys­ty ká­sip­oryndar beredi. Degen­men, 30 jylda mem­lekettik tapsyrys júıesi óz­gerissiz qaldy. Úılespeýshiliktiń ne­gizgi sebebi – osy. Son­dyqtan jyl saıyn júz­degen zań­ger­ler men ondaǵan eko­nomıs­ter eń­bek naryǵynda jumyssyz qala­dy. Ta­ǵy bir másele – oqý oryndary na­ryq sura­nysyna tez arada jaýap bere al­maıdy. JOO-da jańa mamandyq ashý úshin bir­neshe jyldar ketedi. Búgin­gi bilim júıesi ákimshilik modelmen uıym­das­ty­rylady, bul – damýdy tejeıtin úlken másele. 

Al «Jańa kásipter atlasy­nyń» maq­saty – qarapaıym halyqqa kómektesý. Bul oı 2012 jyly bastalǵan. «Bolashaq» qaýym­dastyǵynda 7 jyl qabyldaý ko­mıs­sııasynyń qatarynda bol­ǵanym­da talap­kerlerdiń 70-80 paıyzy bola­shaqtaryna senimsiz edi. Mamandyq tańdap, sheshim qabyldaıtyn jetkilikti aqparat joq. «Jańa kásipter atlasyna» kiris­pes buryn barlyq ádis­temelerdi qarap, saraladyq. Ang­lııanyń Eńbek mı­nıstr­ligi men Oksford ýnıversıtetiniń bir­lesip, 700-ge jýyq mamandyqty eldiń ár aýdany boıynsha zert­tegen baǵdar­la­masy bar. Nátı­jesinde, keleshekte qan­daı ma­man­dyqtyń suranysqa ıe bo­lyp, kerisinshe qaısysy eńbek naryǵynda qajet bolmaıty­­nyn anyqtaýǵa múmkindik bere­di. Mundaı baǵdarlamalar Kana­dada, Sın­gapýrde de bar. Degen­men olardyń úlgisi bizge kele bermeıdi. Oǵan sebep – baǵ­­dar­lama­lar jetildirilgen ekonomı­ka­lyq júıege arnalǵan. Bizdiń ekonomıka qurylymy dara. 

Máskeýden bul ádistemeni oqyp, zertteý júrgizýge sertıfıkat alyp keldim. Tobymyzda 12 ádisker bar. Olar da arnaıy daıyndyqtan ótken. Barlyǵymyz BTS Digital kompanııasynda jumys isteımiz. Sonymen birge Reseıden arnaıy shaqyrtylǵan 5 maman bar. О́ıtkeni bizdiń de tájirıbemiz joq. Sondyqtan olar alǵashqy jobanyń basy-qasynda. Budan keıingi kartalardy ózimiz jasamaqpyz. 

– «Jańa kásipter atlasy­nyń» ereksheligi nede?

– Úlgi retinde 2014 jyly Reseı­de ja­sal­ǵan ádistemeni aldyq. Al ol 2008 jyly Halyqaralyq eńbek uıymy usyn­ǵan Skills technology foresight ádiste­mesi boıynsha ja­salǵan. Karta maman­dyq­tar­dy úsh topqa bólip, olardyń al­daǵy ýaqytta suranysqa ıe bolaryn, ne múlde qajetsiz bolyp qala­ty­nyn anyqtaǵan. Eń qyzyǵy – úshin­shi top­taǵy suranysqa engen jańa ma­mandyqtar elimizde tipti oqy­tyl­­maıdy. Bul qazirgi tańda oqý mer­zi­mi­niń qysqarǵanyn kór­setedi. Oǵan eńbek naryǵynyń ózgerýi sebep. 

«Jańa kásipter atlasy» aıasynda elimizdegi toǵyz negizgi sala zertteledi. Olar: aýylsharýa­shy­lyq, taý-ken, munaı-gaz, qu­ry­lys, qarjy, kommýnıkasııa jáne aqparattyq baǵdarlamalar, memlekettik basqarý, bilim, mashına jasaý. Osylaısha, talapkerlerge, olardyń otbasyna eńbek na­ryǵyndaǵy tendensııalar týraly to­lyq aqparat bere alamyz. Reseı atla­sy­nyń bir kemshiligin baıqadyq. Olar 50 jyldyq jos­pardy Máskeýge negizdep jasap, óńirlik suranysty eskermegen. Biz kerisinshe tómennen bas­tamaqpyz. Ár oblysty bólek qaras­tyryp, 10-15 jyl­men shek­teldik. Alǵashqy jobany ERG kompanııasynyń tapsyrysymen taý-ken salasynan bastadyq. Hromtaý qala­syndaǵy Dóń taý-ken baıytý kombınaty negizinde jasaımyz. 80 jyldyq tarıhy bar kombınatta 7000 adam jumys isteıdi. 

Toǵyz salany jáne 17 óńirdi jeke qarastyrǵanda ár salanyń suranysy esepke alynǵan naqty jospar paıda bolady. Alǵashqy jobanyń ózinde 18 suranystan shyqqan, 14 ózgeriske ushyraǵan, 13 jańa mamandyqty anyqtaı aldyq. Atlastyń taǵy bir múm­kin­digi oqý oryndarynyń basshy­laryn zertteýge shaqyryp, olar­ǵa da eńbek naryǵyndaǵy ózge­ris­­­terdi kórsete alamyz. Osy ne­gizde Dóń taý-ken baıytý ja­nyn­daǵy Hromtaý taý-ken teh­­nı­kalyq kolledjiniń basshy­laryn shaqyryp, kórsettik. Iаǵnı, olar aldaǵy 5 jylda eń­bek naryǵyndaǵy kúti­letin ózgeris­ter týraly habardar. Bú­gin­nen bastap qajetti sharalardy qolǵa ala­dy. Bul joǵary oqý oryndaryna naq­ty jospar jasaýǵa múmkindik beredi. Biz­diń taǵy bir úmitimiz – sol saladaǵy adam­dardyń ortaq qaýymdastyq qurýy. Ujym­dyq energııanyń kúshi myqty. Bir sala­daǵy adamdar­da ortaq beı­ne bolýy kerek, ony ortaq múd­dege baǵyttaý kerek. Bul demo­kratııalyq prınsıpke negiz­delgen, óıtkeni osy saladaǵy árbir mamannyń pikiri esepke aly­nady. Ortaq ıdeıa bolsa, oǵan qaýym sense, ol mindetti túr­de iske asady. Qoǵamnyń ár­bir mú­shesi sony qabyldap, árqaı­sysy soǵan qatysty áreket jasasa, ol úlken yqtı­malmen oryndalady. 

– Jańa mamandyqtar elimiz­de oqytylmaıdy dedińiz, keı kez­de olardy arnaıy kýrstarda oqyp, úırense de bolady. Bul keleshekte dıplomnyń qajet emestigin kórsetpeı me?

– Búginde dıplom qunsyzdanyp jatyr. Google sııaqty úlken kompanııalardan bastap dıplom­ǵa emes, adamnyń qabiletine qaraı­dy. Jumys berýshige adam­nyń daǵ­dysy, qabileti mańyzdy. Qa­zir­gi tańda JOO-lar transforma­sııadan ótip jatyr. Olar ne oqý baǵdarlamasyn qysqartýy kerek, ne qajetti daǵdylardy oqytýy kerek. Qazirgi eńbek naryǵynda bilim emes, qabilet mańyzdy. 

– Suranystan shyqqan ma­man­­dyq ıeleri endi qaıda bara­dy? Olarǵa qandaı keńes beresiz?

– Suranystan shyǵyp qal­ǵan maman­dyq ıeleri ýaqyt joǵalt­paı, jańa ilim izdeýi kerek. Elvın Tofller degen ataqty áleý­mettanýshy «HHI ǵasyrdyń nadany jazyp, oqı almaǵan adam emes, óz bilgenin umy­typ, jańany úırene almaǵan adam» deıdi. 

– Al aýyl-aımaqtaǵy bilim granttaryna táýeldi talapkerler ne isteıdi?

– Mamandyqty grantqa baılanysty tańdap túsýge bolady, biraq ol keleshekte qajet pe, sony oılaný qajet. 

– Sizdiń oıyńyzsha, únemi suranysta bolatyn mamandyq?

– Eshqashan suranystan shyqpaıtyn mamandyq – ustaz. Adam balasy eshqashan óz qate­lerinen sabaq almaıdy, únemi oqytatyn adam qajet. 

– Keı azamattar mamandyq aýys­tyrýdan seskenedi. О́zińiz de qazir basqa saladasyz. On­daı aza­­mat­tarǵa qandaı keńes beresiz?

– Álem tez ári túbegeıli óz­gerip jatyr. Tez ózgergeni sonsha, adamdar oǵan daıyn emes. Bolashaqta ne bolaryn naqty eshkim aıtyp bermeıdi. 

Salany ózgertý de eshqa­shan kesh emes. Men 36 jasymda múl­de basqa salaǵa aýysyp ket­tim. Maman­dyq aýysty­ramyn deıtin­­derge kóp úırenýge daıyn bolý kerek der edim. Osy rette El­vın Tofl­lerdiń prınsıpi kó­mek­tesedi. Úırený kerek, biraq bil­geniń­di de umyta alý ma­ńyz­dy. Adam qalyptasqan túsinigi men us­­ta­nym­daryn umyta alýy kerek. Eń qıy­ny da – osy. Odan keıin bil­genińdi qaı­ta úırený kerek. Únemi izdeniste bolsa, tipti jaqsy. Biraq eń bastysy, qoryq­paı, qalyp­tas­qan zonadan shyǵý kerek. Adam bir orynda turyp qalsa, damymaıdy.

– Elimizde qaı salada maman tap­shy­lyǵy bar?

Sondyqtan agronomnan basqa mamandardy kóbeıtý kerek. Odan keıin ustazdar az. Nur-Sultannyń ózinde 800 muǵalim jetispeıdi. Úshinshi – bıotehnologııa men medısına qatty damyp jatyr, osy salada úlken serpilis bolady. Ta­sy­maldaý, logıstıka. jasandy ın­­tel­lekt, kólemdi aqparattar sa­­lasy da qarqyndy damýda. Osy sa­­lany ıgeretin mamandar qajet. Al elimizde shıkizat ón­dirisi bol­ǵan­nan keıin energetıka salasy­nyń ma­man­daryna tap­shylyq baıqalady. 

– Talapkerlerge qandaı keńes beresiz?

– Árkimniń óz ereksheligi bar. Sony neǵurlym erte tapsa, soǵurlym jaqsy. Ol qarapaıym bolýy da múmkin. Ekinshi­si – ýa­qytty sol erekshelikti damy­tý­ǵa jumsaý kerek. Oǵan qosa, ata-analar men balalardyń arasynda baılanys bolýy kerek. О́ıt­keni ata-ana balasynyń bar­lyq sabaqtan jaqsy bolǵanyn qalaıdy. Al keı kezde bala bir salaǵa negizdelip, ony damytsa, jaqsy nátıje kórsetedi. Shá­kirt­terdi kez kelgen jaǵdaıda, kez kelgen ýaqytta ómirdiń soqqysyna daıyn bolatyndaı tárbıeleý kerek. Búginde zeıin adamǵa qajet qasıetke aı­nal­dy. О́ıtkeni búginniń adamy­ bul qasıetti joǵaltyp alǵan. Qan­shama aqyldy adamdar osy zeıinniń jetispeýinen kóp nárse­den qalys qaldy. 

– Áńgimeńizge rahmet.