– «Qazaq handyǵy» fılmin táýelsizdik alǵannan beri túsirilgen jobalardyń ishindegi úzdik tarıhı jumys dep bilemiz. Shetelden adam aldyrmaı, otandyq kınogerlerdiń kómegimen úlken eńbekti eńserdińiz. Aıtyńyzshy, endi atalmysh fılmniń telehıkaıa nusqasy kórermenge qashan jol tartady?
– О́zińiz bilesiz, fılmniń ıdeıa avtory Elbasymyz – Nursultan Ábishuly. Týyndyny túsirer aldynda arnaıy kelip, batasyn berdi. Sondyqtan da ol kisiniń seniminen shyǵý jáne eń bastysy kúlli qazaq halqynyń úmitin aqtaý úshin aıanbaı eńbek ettik. Qazir «Qazaq handyǵy» serıalynyń sońǵy post-prodakshn kezeńi aıaqtalyp, shyǵarmashylyqqa qatysty jumystary da tolyq bitti. Endi shamamen bir-eki aptanyń kóleminde «Qazaqfılm» serıaldy qabyldasa, birden kórermenimen qaýyshady dep kútip otyrmyz. Jobanyń negizgi tapsyrys berýshileri Mádenıet jáne sport mınıstrligi bolǵandyqtan, fılmniń kórsetilýi men kópshilik arasynda nasıhattalýy máselesimen tolyqtaı «Qazaqfılm» kınostýdııasy aınalysatyn bolady.
– Biletinimizdeı, «Qazaq handyǵy» jobasynyń alǵashqy maýsymynda biraz qıynshylyq boldy. Sonyń saldarynan dittegen oılaryńyz kınoda iske aspaı qaldy. Al endi ekinshi maýsymda óndiriske berilgen ýaqyt pen qarjy anaǵurlym molynan bolǵandyqtan, kartına da joǵary deńgeıde shyqty. Kórermenniń fılm týraly oıy qandaı?
– Árıne alǵashqy bólimmen salystyrǵanda ekinshi fılmniń dınamıkasy da, montajdyq rıtmi men oqıǵa órbýi jaǵy da áldeqaıda kósh ilgeri. Onyń ústine tájirıbe jınaqtap, tarıhı fılm túsirý erekshelikterine boı úırettik. Sondyqtan «Altyn taqty» kórermen talǵamy men qyzyǵýshylyǵyna barynsha bet burǵan joba dep esepteýge bolady. Bir qaraǵanda ekshn bolyp kóringenimen, negizinen fılmniń ón boıy tarıhı oqıǵalarǵa toly. Sizge bir ǵana mysal aıtaıyn. Máselen, «Qazaq handyǵynyń» birinshi bólimi men serıalynyń dýblıajyn 3-4-aq daýyspen atqarsaq, ekinshi bólimge budan áldeqaıda kóp maman tartyldy. Odan bólek, dýblıaj jumysy Sankt-Peterbýrgtiń «Neva-fılm» stýdııasynda ótti. Iаǵnı, ár keıipkerge daýysy sáıkes keletin akter taýyp, asa yjdaǵattylyqpen jumys istedik. Al endi týyndyny orys tiline dýblıajdaýymyzdyń sebebine kelsek, TMD elderi de bizdiń fılmderimizdi kórip, tarıhymyzdan habardar bolsyn degen maqsatta týyndaǵan oı bolatyn. Sonymen qatar kınofestıvaldarǵa qatysý úshin fılm aǵylshyn tiline de aýdarylyp, dybystaldy. Halyqtyń qyzyǵýshylyǵy jaman emes. Máselen, byltyr «Almas qylysh» fılminiń orys tilindegi nusqasyn ınternetke salǵanbyz. Ony 3,5 mıllıonnan astam kórermen kóripti. Fılmniń astynda on myńdaǵan pikir qaldyrypty. Jaǵymdy, jyly, tilektes lebizder óte kóp. Iаǵnı, bul degen fılmniń aýdıtorııasy neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym bizdiń maqsatymyz da oryndalady degen sóz.
– Birde sizdiń túsirilim alańyńyzda bolý múmkindigi buıyrdy. Aýyl tirshiliginiń kórinisin sahnalap jatqan edińizder. Sonda kópshilik sahnadaǵy qosshy atty der kezinde jetektep shyqpaı, túsirilim tobyn biraz ábigerge salǵany bar edi. Tipti sonda daýsyńyz shyqpaı qaldy... Keıin fılmdi kórgen kezimde álgi at jetektegen jigit jalpy planda kórinbeı de qalypty. Árıne muny shyǵarmashylyq prosess desek te, «Qazaq handyǵynan» keıin jalpy densaýlyǵyńyz syr bergen joq pa?
– Durystap qaramaǵan bolarsyz. Men sol epızodty ádeıi qarap shyqtym. Ekinshi plandaǵy áskerlerdiń ótip bara jatqanyn qansha qınalyp túsirsek te, montajda sol epızodtyń fılmge enýin ózim jiti qadaǵaladym. О́ıtkeni bizdiń árbir qınalyp túsirgen kadrymyzdyń fılmde bolýy úshin de aıanbaı ter tógemiz. О́ıtkeni bul – óner. Rejısser úshin ár epızod qymbat. Kez kelgen jobany qolǵa alǵanda, meıli ol aýqymdy nemese kerisinshe bolsyn, barymyzdy salyp jumys isteımiz. Tipti túsirilimdi aıaqtaǵan soń ábden qaljyrap, biraz ýaqyt óz-ózimizge kele almaı júremiz. Alaıda kıno túsirý sonysymen qyzyq dep oılaımyn. О́z basym ár fılmimniń arasynda biraz úzilis jasap, kitap oqyp, tabıǵatqa shyǵyp velosıped teýip, sportpen shuǵyldanyp, ýaqytymdy densaýlyǵyma arnaımyn. Basqasha aıtqanda, jańa kúsh jınap alyp, túsirilim alańyna qaıta oralamyn.
– Qazir kınoda oń jańalyq kóp. Sonyń ishindegi eń eleýlisi – kıno týraly zańnyń qabyldanýy. Bilýimizshe, bul zańdy kınogerler kóp kútti...
– Ras, kıno týraly zańdy jasaımyz degender kóp boldy. Alaıda, sońyna deıin eshkim jetkizgen joq. Shynyn aıtý kerek, bul máselede Arystanbek Muhamedıulynyń sińirgen eńbegi zor, jan-jaqta shashyrap júrgen kınogerlerdiń basyn qosyp, zań jobasyn ázirleýge shaqyrdy. Otandyq jáne sheteldik mamandardy iske qosyp, qujatty ortaq júıege túsirdi. Daıyn bolǵan zańdy úlken janashyrlyqpen Parlament minberinde qorǵap shyqty. Ol kisi kınonyń barlyq kezeńderin, salalaryn jete biledi. Eń bastysy, kınony túsinedi. Ol – jaqsy nyshan. Máselen, «Qazaq handyǵyndaǵy» Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesindegi sahnalardy túsirýge yqpaldastyq etip, ruqsatyn alyp berdi. Qazaq mádenıetine bes jyldaı qyzmet etti. Osy rette qazaq kınosyna janashyrlyq tanytyp, ulttyq kınoǵa ústemdik berýdi kózdegen Arystanbek Muhamedıulyna alǵys aıtýdy jón dep sanaımyn.
– Kıno týraly zańdaǵy mańyzdy aspektilerdi aıtyp berseńiz. О́ıtkeni kópshilik qaýym áli kúnge deıin atalǵan zańdy oqyp kórgen emes.
– Kıno týraly zań kınoındýstrııamyzdy damytady. Zańnan mańyzdy degen bir-eki bapty keltirip óteıin. Eń aldymen, otandyq kınoóndirýshiler 12% mólsherinde qosylǵan qun salyǵynan bosatylady. Muny bir deńiz. Al otandyq kınony prokatqa shyǵarǵan prokattaýshy kompanııa men fılmniń quqyq ıelenýshileri prokattan túsken paıdadan 20% mólsherinde korporatıvtik tabys salyǵynan bosatylady. Qujattyń kelesi tıimdi tusy osy. Iаǵnı, bul ulttyq kınoǵa ústemdik berý degendi bildiredi. Jáne elimizge sheteldik iri kınokompanııalardy tartý maqsatynda Eýropa, Kanada jáne Ulybrıtanııa elderiniń tájirıbesine súıene otyryp, 30% rıbeıt tóleý mehanızmi qarastyrylǵan. Odan biz utpasaq, utylmaımyz. Atalmysh zań sózsiz, kıno salasyn bir júıege túsiretin bolady. Aqıqatyn aıtý kerek, qazir jaqsy, sapaly fılmder túsirilip jatyr. Biraq sony kórermenge laıyqty deńgeıde jetkize almaı otyrmyz. Bizde otandyq jáne sheteldik prokatqa shyǵý, taratý máselesi turalap tur. Joǵaryda zańnan keltirgen mysaldar negizinen osy máseleni sheshýden týyndaıdy. Jaqynda ǵana Kann kınofestıvali aıasyndaǵy kınonaryqqa qatystym. Ol – kınogerlerge zor múmkindik beretin kásibı alań. Osyndaı alańdarǵa kóp kóńil bólý kerek. Onda jalpaq tilmen aıtqanda, álemniń túkpir-túkpirinen kıno saýdagerleri jınalady. Ár eldiń pavılonyna kıno satyp alý nemese ony taratý maqsatynda kiredi. Jáne ondaı agentter kez kelgen eldiń pavılonyna kire bermeıdi. Iаǵnı, otandyq mamandar solardy pavılonymyzǵa tartý úshin kóp jumys isteýi kerek. Al bizde ókinishke qaraı, kıno satý men taratý salasynda kásibı mamandar joqtyń qasy. Kelesi jyly Kann kınonaryǵyna myqtap daıyndalyp barýdy qazirden bastap qolǵa alý qajet. Ol jaǵynan Japonııa, Koreıa sekildi elderden úlgi alsaq, utylmaımyz.
– Ulttyq kınoǵa qoldaý memlekettik ortalyǵy ashyldy. Kınogerler arasyndaǵy alǵashqy kınobaıqaý jarııalandy. Oǵan qatysasyz ba jáne ne kútesiz?
– Zań jobasy daıyndalyp jatqanda «Kıno qory ashylsyn» degen usynys aıttyq. Ol keıin «Kınony qoldaý ortalyǵy» bolyp óz jumysyn bastady. О́te qýanyshtymyz. Jaqynda ǵana T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynda alǵashqy baıqaýǵa usynym bergenderdiń qatysýymen ashyq qorǵaý ótti. Oǵan men de qatystym. Árqaısysymyzǵa ýaqyt bólip, jobamyzdy qorǵap shyǵýǵa múmkindik jasady. Ortalyqtyń bastamasy quptarlyq dep oılaımyn.
– Rejısser retinde siz avtorlyq kıno túsirýmen tanyldyńyz. «Qaladan kelgen qyz», «Stalınge syılyq» fılmderińiz jekelegen kishkentaı oqıǵalardy baıandap-aq, júrekti sumdyq bir tolqynys, tebireniske túsiretin edi. Avtorlyq fılmge qaıta oralǵyńyz kele me?
– Bul suraq meni de kópten beri tolǵandyryp júr. Sýretker retinde ózimniń fılmimdi jasaǵym keledi. Bıyl bastap jatqan jobam avtorlyq kıno bolady degen oıdamyn. Ol fılm týraly naqty eshteńe aıtqym kelmeıdi. Qazir daıyndyq jumystary júrip jatyr. Sheteldik kompanııalarmen birlesip túsirý josparda bar. Ýaqyty kelgende barlyq aqparatty biletin bolasyzdar. Ázirge qupııa bola tursyn.
– Áńgimeńizge rahmet.
Aınur ISAEVA,
jýrnalıst
