Kolonıaldy Amerıkadaǵy dıskrımınasııa óte qatty edi. Myńdaǵan afroamerıkalyqtar jyldar boıy eýropalyq kolonısterge qul bolyp, eshqandaı quqyqqa ıe bolmady. Negizinde segregasııaǵa 1863 jyly resmı túrde tyıym salynǵanymen, is júzinde qara násildilerdi kemsitý men qoǵamnan alystatý toqtaǵan emes-tin. Bul tek adamdar arasynda qalyp qoımaı, ǵylymǵa da áserin tıgizgen edi. HIH ǵasyrdyń zııalylary óz eńbekterinde aqtardy basqalarynan artyq, olardy fızıkalyq turǵydan kúshtirek ári aqyldyraq dep sıpattaǵan bolatyn. Mundaı tujyrymdardy ustanǵandar qatarynda Jozef de Gobıno, Jorj Vashe de Lıapýj, Gýstav Lebondar bar edi. Dıskrımınasııany toqtatý ıdeıasyn AQSh-ta Djon Kennedı bastaǵan bolatyn, ómirden ótken prezıdenttiń qurmetine qabyldanǵan zań segregasııaǵa núkte qoıyp, qara násildilerdiń qoǵamnyń tolyq múshesine aınalýyna úmit berdi. Dıskrımınasııa beleń alyp turǵan ýaqytta aqtar men qaralar qoǵamdyq oryndarda, avtobýstarda bólek otyryp, bólek mektepterge baratyn edi. Alaıda búgingi qoǵamda da dıskrımınasııa áli saqtalyp keledi. Oǵan mektepterdegi qysym kórsetýden bastap, jumysqa qabyldaýdaǵy ádiletsizdikter týraly oqıǵalar dálel.
Tarıhta buǵan mysaldar kóp. Adolf Gıtler 1936 jyly Berlındegi Olımpıada oıyndaryna evreıler men afroamerıkalyqtardyń qatysýyna qarsy bolǵan. Degenmen, Halyqaralyq Olımpıada komıteti Germanııaǵa Olımpıada hartııasyn buzýǵa tyıym salady. Osylaısha, óz prınsıpinen bas tartpaǵan Adolf Gıtler júzden júırik shyqqandardy marapattaý rásimine múlde qatyspaıdy. Dál osy dodada sprınt sheberi, amerıkalyq sportshy Djessı Oýens jeńiske jetken edi. Djessı Oýens násiline qatysty segregasııanyń Olımpıada chempıony atanǵannan keıin de toqtamaǵanyn aıtady. Oǵan óz eli AQSh-ta jumys bermeı, sportshy otbasyn asyrý úshin jylqylar, ıtter, tipti kengýrýmen jarysýǵa kelisim berip, aqsha tabýǵa májbúr bolǵan.
Zamannyń ózgerýi dıskrımınasııanyń aýqymyn da keńeıte tústi. Endigi kezekte bir jynysty nekege qatysty dıskrımınasııa talqylana bastady. Osylaısha, qoǵam nekeniń jańa túrin moıyndaýdy qarastyrdy. Alaıda bul bastamaǵa qarsy toptar az bolmady. 2001 jyly Gollandııa birinshi bolyp bir jynystylar nekesin zańdastyrdy, búginde oǵan álemniń 29 elinde ruqsat berilgen.
Qazaqstan áý bastan kóp ultty memleket. Elimizdegi túrli etnostyń beıbit kún keshýinde Qazaqstan halqy Assambleıasynyń úlesi zor. Degenmen eńbek naryǵynda, otbasy ınstıtýtynda jas pen jynysqa qatysty keıbir zań buzýshylyqtardy joqqa shyǵara almaımyz.
Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmynyń 2017 jylǵy statıstıkasy Qazaqstannyń álemdik genderlik teńdik reıtinginde 52-orynda ekenin kórsetti. Al statıstıka komıtetiniń aqparatyna súıensek, 2017 jyly erler men áıelderge tólenetin jalaqynyń aıyrmashylyǵy 3,3 paıyz bolǵan. Iаǵnı, erkekterdiń jalaqysy áıelderge qaraǵanda kóp degen tujyrym rastalyp otyr. Bizdegi joǵary laýazymdaǵy áıelder sany az, oǵan qosa olarǵa sol qyzmettegi er azamattarǵa qaraǵanda, azyraq jalaqy tólenedi. Osy oraıda elimizde áıel rektorlardyń sany – 14, al JOO-ny basqaratyn erler 100 ekenin aıtyp ketken jón. Genderlik dıskrımınasııa Atyraý men Mańǵystaý oblystarynda asa baıqalady. Mańǵystaýda ortasha eseppen er adam jalaqysy 342 518 teńge bolsa, áıelderge 146 359 teńge tólenedi eken. Atyraýda er adamnyń jalaqysy 342 518 teńgege jetse, áıelder ortasha eseppen 146 359 teńge tabys tabady. Iаǵnı, tabys aıyrmashylyǵy 2 eseden joǵary. Álem sarapshylary áıelder qaýymy memlekettiń IJО́-ne 40 paıyz úles qosatynyn aıtady. Al Búkilálemdik ekonomıka Forýmy áıelder men erlerge birdeı jalaqy tóleý memleket ekonomıkasynyń damýyna úles qosatynyn dáleldegen. Bul tájirıbe Norvegııa, Shvesııa, Islandııa, Fınlıandııa syndy memleketterde keńinen qoldanylyp keledi. Degenmen, jynysqa baılanysty dıskrımınasııa damyǵan memleketterde de saqtalǵan. Oǵan AQSh-tyń Ulttyq ǵylym qory jasaǵan zertteýleri dálel bola alady. Olardyń aıtýynsha, AQSh-taǵy er men áıel ǵalymdar sany shamalas bolsa da, áıelderdiń 5-21 paıyzy ǵana jumyspen qamtylǵan. Oǵan qosa, áıel ǵalymdar «qarsy jynystaǵy» áriptesteri alatyn jalaqynyń tek 82 paıyzyn ǵana alady eken, fızıka salasyndaǵy áıelder bolsa, tipten 60 paıyzyn qanaǵat tutyp júrgen kórinedi.
Biraq búginde qara násildiler quqyqtarynyń taptalǵanyn jeleý etip, aqylǵa qonbaıtyn sharalar da jasaıdy. Máselen, 2017 jyly Garvardtaǵy afroamerıkalyq stýdentter ýnıversıtet bitirý keshin aqtardan bólek jasaýdy usynǵan eken. Al Nıý-Iork ýnıversıtetindegi bilim alýshylar stýdentter qalashyǵynyń ákimshiliginen afroamerıkalyqtar úshin arnaıy bólek qabat suraǵan.
Tipti, kórermenge jol tartqanyna kóp bolmasa da, IMDB onlaın-kınobazasyndaǵy rekordty jańartqan, kórermen kózaıymyna aınalǵan «Chernobyl» serıaly da synǵa ushyrady. Brıtandyq ssenarııst Karla Marı Svıt álem reıtinginde kósh bastaǵan serıalda qara násildi akterdiń bolmaýyna kóńili tolmaǵany týraly Twitter jelisindegi paraqshasynda jazdy. Bul áleýmettik jelilerde qyzý talqyǵa túsip, kóbi ataqty ssenarıısti kelemejdedi.
Búginde halyqaralyq kompanııalar dıskrımınasııaǵa qarsy saıasat júrgizip, túrli sharalardy qolǵa alyp jatyr. Saýd Arabııasynda da áıelder quqyǵy qorǵalyp, buryn múmkin bolmaǵan kólik júrgizý sııaqty basqa qoǵamda qarapaıym sanalatyn qubylystarǵa ruqsat berildi. Ǵaryshqa adam ushyryp, jasandy ıntellekti ıgerip jatqan álemde teńsizdik degen uǵymnyń bolýynyń ózi ókinishti. Adamdy áleýmettik jaǵdaıyna, terisiniń túsine, jasyna ne jynysyna qarap bólý durys emestigin búgingi qoǵam qabyldaýy tıis. Osydan 55 jyl buryn qabyldanǵan zań kóp máseleniń túıinin sheshpese de qazirgi teńsizdikke qarsy júrgizilip jatqan saıasatqa bastama bolǵany anyq.
