Saryarqa Uly dalanyń kindigi bolǵanda, Esil, Nura onyń emshegin ıitip, tańdaıyn jibitken káýsar bulaqtary edi. Eske túsirip, kózge elestetý qıyn este joq eski zamandarda osy óńir Uly dala perzentteriniń tal besik, ystyq oshaq, jyly uıasyna aınalypty. Jańasha jyl qaıyrýymyzdan 3 myń jyl buryn túriktiń uly kósemi Oǵyz qaǵan Saryarqany Ortaǵ, Kertaǵ dep atap, onyń shalǵyny tizeden kókmaısa jazırasyna kıiz týyldyryqty aq shatyryn tiktirip, ordasynyń oń qaptalyna altyn átesh, sol qaptalyna kúmis átesh ildirip, oń bosaǵasyna aq qoı, sol bosaǵasyna qara qoı baılatyp, aspan Táńirine qol jaıyp, yzǵyndaı eline beıbitshilik pen tynyshtyq tilegen. Onyń uly kúndeı kúrkiregen Kún han 24 taıpaly eline tańba úlestirip, qys qystaý, jaz jaılaýyn bekitip beripti. Osynyń bári Saryarqanyń tórinde bolǵan aqıqat.
Saryarqa – shyǵysta Altaı taýlarynan bastalyp, batysta Arapat taýyna baryp mańdaı tiregen pil saýyrly uzyn jota. Onyń topyraǵy sary saz, tósindegi qaraǵaıly orman da, quıqaly shúıgin shóbi de sarǵysh tústenip turady. Teńizdeı tolqyǵan saǵymy da sap-sary. Osynaý syrt belgisine bola Saryarqa atanǵan dep oılaıdy bázbireýler. Joq, qasıetti uly jon qoıyn-qonyshyna syımaǵan, jer asty toly altynynyń, jez ben mysynyń, qola men myrysh, temir, sharbolat neshe alýan asyl tastarynyń deminen býlanyp, sary saǵym bop tolqıdy.
Qomaǵaılyq, suǵanaq qol, suq kózdik osynaý sarqylmas baı qazyna, yrys ólkesin tıtyqtatty. Qazir shyǵar-shyqpas jany bar. Biraq Saryarqanyń qoınaýy sarqylyp bitken joq, keler urpaqtyń sybaǵasy dep árige jasyrǵany bar. Týǵan jerin anasyndaı aıalaıtyn keler urpaqpen birge onyń ekinshi tynysy ashylaryna kámil senimdimin.
Mine, osy ólkede Uly dala órkenıetiniń maqtanyshy – qola dáýirlik Begazy-Dandybaı mádenı oshaǵy dúnıege kelipti. Begazy-Dandybaı mádenıeti negizinen Saryarqa temirshileri qalyptastyrǵan qalalyq mádenıet. B.z.b. 1800-1000 jyldar aralyǵyn qamtıdy. Bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy 1800 jyldary Saryarqada qala mádenıeti órken jaıyp gúldendi degendi buryn estip kórip pe edińizder? Árıne, tarıhshy ǵalymdar, arheologtar bildi, yńyldap-sybyrlap aıtqan da boldy, biraq jar salyp aıǵaılap aıta almady.
Qola dáýirlik Begazy-Dandybaı mádenıeti Ulytaýdaǵy Edige taýynyń batysynda 1,5 shaqyrym jerdegi Aıbas darasynan bastalyp, ońtústik tarapta Betpaqtyń teristik jıekteri – Jetiqońyr, Taıatqan, Shunaq, Betbaqsý, Shaja jylǵalaryn, soltústikte Esil, Sileti, Damsy, Shortandy, Qaıraqty, Arshaly, Ereımentaý, О́leńti, Shidertini qamtyp, shyǵysta Abyraly, Shyńǵystaýǵa ıek artady. Mine, osynaý qyrly, taýly jalpaq óńirde qala mádenıeti órken jaıǵan.
Olardyń qalalary qataryna Kent, Buǵyly, Myrjyq, Atasý, Shortandy bulaq t.b. kentteri jatady. Qola dáýiriniń uzyna boıynda Saryarqa temirshileri ken orny irgesinen eldi meken turǵyzǵanda, ony qorshap, bekitýdi bilmegen. Dáliregi, qorshaýdy qajetsinbegen, shamasy Saryarqa keńistiginde tynyshtyq pen beıbit ómir oryn alǵan. Máselen, Qarqaralydaǵy Kent qalashyǵynyń radıýsy 30 shaqyrymǵa sozylǵan, kenish aınalasynda paıda bolǵan Baıshora, Ákimbek, Domalaqtas, Naıza, Narbas, Qyzyltas aýyldarymen alqaqotan astasyp jatyr. Myrjyqta ken qorytatyn qazandardyń jylýymen turǵyn úılerdi jylytý júıeleri bolǵany tańǵaldyrmaı qoımaıdy. Al Atasý kentinde qatar ornalasqan alty pesh ári ken qorytqan, ári qysty kúnderi úı jylytqan.
B.z.b. sońǵy myńjyldyqta – temir dáýiri atalǵan kezeńde Saryarqa temirshileri qorǵasyn men qalaıyny birge balqytyp qola qııýdan bas tartyp, taza temir, altyn, mys óndirýge mashyqtanǵan. Mys turmystyq buıymdarǵa, altyn men kúmis sándik áshekeılerge jaratylsa, qarý-jaraqtar endi temirden soǵylatyn boldy. Temirge suranys kúsheıdi. Saryarqanyń temirine qol jetkizem dep, parsylyq Darı I Aral teńiziniń teristigine kememen ásker tógip, Qaraqum arqyly joıqyn joryq jasady. Áskeriniń teń jarymy qaıtyp oralmaı, súıekteri Saryarqa jerinde qaldy. Qara teńiz jaǵalaýyndaǵy grek kolonııalary Saryarqaǵa úzbeı kerýen jóneltip, altyn, kúmis, jez, ásirese temir ónimderin satyp alýǵa qulshynysty.
Begazy-Dandybaı turǵyndary kelimdi-ketimdi júrginshilerden kende bolmady. Olardyń arasynda en baılyqty ebin taýyp úptep ketýden júzderi janbaıtyn qaraqshylar da az emes-ti. Suranysy mol, baǵaly ken ónimderin óndirý – ol baılyq kózderin qorǵaýdy da kún tártibine qoıdy. B.z.b. X ǵasyrdan bastap Saryarqa turǵyndary jan-jaǵy orlanǵan, bórene qadalarmen bekitilgen, sazdy topyraqpen shemendelgen myqty bekinisti qalashyqtar salýǵa bet burdy. Osy kezdegi qalalyq mádenıettiń jarqyn úlgisindeı bolyp Ulytaýda Basqamyr, Aıaqqamyr qalashyqtary irge kóterdi. Al ólkeniń kindik qalasy Esil boıyndaǵy Aqtaý bekinisi edi. Qala irgesi saz balshyq pen bórene qadalarmen bekitilgen bıik dýal. Ǵundar men túrik zamanynyń qala mádenıetin zerttegen tývalyq áıgili zertteýshi L.R.Qyzylasov Aqtaý qalasynyń M.K.Habdýlına salǵan syzba jobasyn óziniń «Gorodskaıa sıvılızasııa seredınnoı ı severnoı Azıı» kitabyna engizgen. Esildegi Aqtaý qalasy týraly qytaı jıhankezi Ma Iýn: «Eski jibek joly Altaı taýynyń shyǵysynan órleı kelip Alpi taýyna qaraı jóńkiledi. Sol uzaq jolda júrginshi Aqtaýda sál-pál tynystaıdy» dep jazǵan. Qalaı degenmen de Aqtaý bekinisi Esildiń bastapqy saǵasy men ortańǵy saǵasynyń aralyq kezeńinde. Qazir arheologtar astananyń irgesinen tabylǵan eski qalanyń ornyn áýeli Aqjol dep edi, keıin Bozoq desti. Árıne, olardyń shartty ataýlar ekeni beseneden belgili. Ol Aqjol da emes, Bozoq ta emes b.z. b. X ǵasyrdan belgili Aqtaý bekinisi bolýy ábden yqtımal.
B.z.b. V ǵasyrynyń avtory Gerodot Begazy-Dandybaı mádenıetin jasaýshylar argıpeı taıpasy dep túsingen. Atalmysh túbirdegi peı jalǵaý bolǵanda, argı túbir. Demek, taıpanyń tól esimi argı bolǵan. Onyń arǵyn ekenine shák keltirýge sebep joq. Qytaıdyń «Hoýhanshý» (Kishi Hannama) Qańly memleketi týraly baıanynda, qańlylardyń teristiginde, ıakı Saryarqa aımaǵynda «Iаn bektigi» baryn, olardyń qańlyǵa baǵynyp, ań terilerimen salyq tólep turatynyn kýálandyrǵan. Osyndaǵy Iаn ataýy – qytaı tilinde kúmis tústes jyltyraǵan aq degendi bildiredi. XI ǵasyr qalamgeri Mahmud Qashqarı zamanynda arǵyndardyń eki tilde birdeı – óz tilderinde jáne túrki tilinde sóılegenderi atap kórsetilgen. Burynǵy arǵyndar qaı tilde sóılegen? Álbette saq tiliniń tohar dıalektisinde. Endeshe tohar dıalektisinde aq degendi arqa deıdi. Demek, qytaı jylnamasy «Hoýhanshý» atap kórsetken «Iаn bektigi» basqa emes «Arqa bektigi». Onyń ortalyǵy Esil ózeninde bolǵan, Esildegi ejelgi Aqtaý bekinisi sheteldikter aýzynda qate áliptelgen Arqa qalasy bolýy ábden múmkin.
Orys otarshylary XIX ǵasyrdyń basynda Esilden oıaz ashpaq bolyp, oıazdyń ortalyq qalasynyń ornyn belgileý úshin ekspedısııa shyǵarǵan. 1816 jyly júrgizilgen ekspedısııaǵa Shangın, Nabokovtar qatysqan. Nura boıyndaǵy Bytyǵaı álde Tatyǵaı qalasynyń ornyna kezigip, tóbeleri opyrylǵanmen, qabyrǵalary tip-tik, qyzyl kirpishten qalanǵan aılapat ǵımarattardy kórip, tańǵalysqan. Sol jerge bolashaq oıazdyń kindik qalasynyń qazyǵyn qaǵýǵa kóńilderi aýǵan. Nuranyń jıeginde aq kúmbez aınalaǵa kórik berip tur edi. Sol ǵajap kúmbezdiń áserinde bolǵan sholǵynshylar bolashaq ýezdik qalanyń atyn Aqmola ataýǵa pátýalasyp, qaǵaz betine Aqmola ataýy alǵash syzylǵan. Sol orynnyń qysqy aýa raıyn baqylaýǵa qaldyryp ketken adamdar qar erigende telegeı qarǵyn sýdyń qorshaýynda qalyp, sý tartylyp, jer kepkenshe Nura boıynan adym attap shyǵa almaı bir jarym aı jipsiz baılanǵan ábigerdi bastan ótkergen. Nura boıy jol qatynasyna qıyn bolatynyna kózderi jetip, qala ornynyn Esildiń jaǵasynan tańdaýǵa májbúr bolǵan. Qazirgi oń jaǵalaýdyń «Astana» konsert zaly turǵan jeri aty joq sary sazdy dóńgelek tóbe eken de, oń jaq yldıy at júzip, túıe aıaqtap ótetin ótkel eken. Jergilikti turǵyndar ony Qaraótkel ataǵan. Sol ótkeldiń atymen qala alǵashqyda Qaraótkel atandy. Al Esil men Nura arasy erteden-aq Aqmola alqaby delinip júrgendikten, tura kele Aqmola bolyp qalyptasqan.
Aqmola bastapqyda bekinis retinde dúnıege keldi de onyń irgesinde qazaq aýyly paıda boldy. 1837 jyly Kenesary qalany at qoıǵan atoıly shabýylmen alyp, biraz jerin órtep jiberdi.
Sodan keıin Aqmola eleýli silkiniske ushyraǵan joq. Tek aýyq-aýyq aty ózgerip turdy: Qaraótkel, Aqmola, Selınograd, qaıtadan Aqmola, Astana, endi mine Nur-Sultan atyna ıe bop otyr. Ol ataýlardyń astarynda tarıhı sebepter jatqany aıtpasa da túsinikti. Eń bastysy, keshegi Aqmola, búgingi Nur-Sultannyń biri ótkenimizben ushtasyp jatsa, ekinshisi – búgingi egemen dáýirimizdiń aıshyqty aıǵaǵy. Kókpen talasqan kógildir kúmbezderimen ertegi qala jasyl jazıra, erke Esil óńirin ózgeshe keıipke bólep, aıaly alaqanda terbetip turǵandaı.
Ánes SARAI,
jazýshy
