Qaraótkelde munaraly meshit turǵyzǵan

Patshanyń qylyshynan qan tamyp turǵan sonaý 1842 jyldyń ózinde qazaq sultanynyń óz qarjysyna meshit saldyrýy – kópke úlgi, keleshekke kerek ǵıbrat is edi. Búginde sol tuńǵysh meshittiń ornyn Qońyrqulja sultannyń urpaqtary tarıhı qujattar arqyly anyqtap, qazirgi Amangeldi Imanov kóshesindegi №2 úıdiń qabyrǵasyna jýyrda eskertkish taqta qoıdy.

Aqmoladaǵy sol tuńǵysh meshit Allaǵa syıynatyn minájat orny ǵana emes, janynda medresesi bar, qazaq balalary alǵash dinı saýatyn ashatyn úlken ortalyq bolǵanyn aıta ketkenimiz jón. Tipti atalmysh medreseni elordadaǵy alǵashqy mektep desek te bolady. Alaıda tarıhı nysan keıinnen keńes ókimetiniń saıasatyna keri kelip, belgisiz sebeptermen 1920 jyly órtenip ketken.

Aldymen Qońyrqulja Qudaımendi­uly jaıly aıta ketsek, jańa urpaq tarıhı shyndyq pen kórkem shyndyq­tyń arajigin osy zaman kózqarasymen qaı­ta zerdelegeni durys. Bul jaıyn­da tarıh ǵylymdarynyń doktory Murat Ábdirov keńinen jazady. «Q.Qu­daı­mendiuly XIX ǵasyrdyń ortasyn­da­ǵy qazaq elıtasynyń kórnekti ókili, Reseı armııasynyń polkovnıgi, Aqmola syrtqy okrýgynyń aǵa sultany boldy. Ol 1794 jyly ataqty Esim han­nyń, Han Salqam Jáńgir, Áz-Táýke han jáne Orta júz hany Sámeke (Shah-Muhammed) han urpaǵy sultan Qudaı­mendi Esimhanovtyń otbasynda dúnıege kelgen. Qudaımendi sultan qýandyq, altaı, qarpyq rýlarymen arǵynnyń birneshe eline basshylyq etken», deıdi M.Ábdirov. Ǵalymnyń aıtýyna qara­ǵanda óz qaramaǵyndaǵy el ishinde úlken bedel men qurmetke ıe bola bilgen ony patshalyq ókimet «qyrǵyzdyń (qazaq­tyń) eń batyl sultany» sanaǵan.

Jalpy búgingi elordanyń taǵylym­dy tarıhy osy óńirge bılik júrgizgen Táýke hannyń urpaqtarymen tyǵyz baılanys­ty. Aqmola okrýginiń ashylýyna da tikeleı Qońyrqulja Qudaımendiuly se­bepker bolǵan. Patshanyń aldynda bedeli zor sultan ózi kóship-qonyp júr­­gen ólkeden jańa okrýg ashyp berý tý­ra­ly ótinish jazǵanyn tarıhı qujat­tar bú­ginde ashyq dáleldep otyr. Sol óti­nish­­tiń negizinde 1832 jyly Aqmola be­k­i­nisiniń alǵashqy qazyǵy qaǵylyp, Qaraót­­kel jaǵasy jańa sıpat ala bastaıdy.

Joǵaryda aıtylǵan ıgi sharaǵa qa­tys­qan el aqsaqaldary Qońyrqul­janyń patshaǵa deıin baryp, qazaqtan ásker almaýyn talap etkenin, qolhat jazdyrtyp alǵandyǵyn sóz etkeniniń ózi – keshegi tarıhymyzdy búginde ádil tarazylaı alatyndyǵymyzdy uqtyrǵandaı. Tarıh ǵylymdary­nyń doktory Marat Ábsemetov te aǵa sultannyń Aqmoladan meshit salý úshin aıanbaǵandyǵyn aıtady.

«Biz tarıhı tulǵalardy bir-birine qarsy qoıýdy birjola umytqanymyz jón. Jalpy biz oqyǵandaı emes, Kenesary han men Qońyrqulja sultan qudandaly bolǵan. Qońyrqulja Qudaımendiuly patshaǵa deıin baryp, jańa ashylǵan okrýgten meshit salýǵa ruqsat aldy. Onyń qurylysy 1838 jyly bastalyp, 1842 jyly aıaqtaldy. Sol kezde meshitke myńdaǵan adam kelip, namaz oqyǵan. Búgingi bas qalamyz – kóregen basshy, reformator Táýke hannyń ordasy boldy. Qońyrqulja da – osy aıbyndy babamyzdyń urpaǵy», deıdi ǵalym.

Osy isterge bastamashy bolyp júr­gen, Qara­ǵandy oblysynan kelgen aǵa sul­tan­nyń tikeleı urpaǵy Asyl­bek Al­tynov bolsa, aldaǵy ýaqyt­ta Qońyrqulja esimine kóshe berip, es­kertkish ornatýdy qolǵa alyp otyr­ǵanyn jetkizdi. Aıta ketken durys, Qońyr­qulja Qudaımendiuly Ahmet tóre aýylynda jerlengen. Esimderi ta­rıh­ta belgili tulǵalar Ahmet tóre Yby­raı­uly, Sultan Abylaevtar osy Qońyrquljanyń urpaqtary.

Qoryta aıtqanda, Aqmola bekinisiniń qu­rylýyna orys polkovnıkteri Bro­nev­skıı, Shýbınmen birge tikeleı qaty­syp, 1830 jyly dál osy jerdi, qazaq dalasynyń naq ortasy, búgingi eńseli elordamyz turǵan Eýrazııanyń kindigin alǵash tańdaǵan adam – Qońyrqulja Qudaımendiuly. Sondyqtan, Aqmola be­ki­nisiniń alǵashqy qazyǵynyń qa­ǵylýy­na sebepker bolǵan tarıhı tulǵa­nyń esimi osy Astana kúni qarsa­ńyn­da aıryqsha aıtylǵany jón dep oılaımyz.