Qazaqstan • 09 Shilde, 2019

Ushtaǵan – úlgi bola alatyn úzdik aýyl

2491 retkórsetildi

Aýyl taqyryby – ár qazaqtyń júreginde, al aýyl ahýaly – qoǵamnyń kún tártibinde. «Arqa jyly bolsa, arqar aýyp nesi bar?» degendeı, aýyldyń jaǵdaıy zamanaýı ómir súrýge qolaıly bolyp, turǵyndar jumyspen qamtylyp, mal sharýashylyǵyn dóńgeletip kúneltis nápaqasyn aıyrýǵa múmkindik berip tursa, bala oqytý, anaý-mynaý qajettiligi bolmasa, altyn qazyǵynan jibek baýyn úzip jiberip, qalaǵa qaraı túre kósheıin dep otyrǵan qazaq kórinbeıdi.

Bul týraly, ásirese, Mańǵystaý aýdany­nyń Ushtaǵan aýylyna qatys­ty aıtýǵa bolady. Tarıhy qalyń, 1928-30-jyldary TOZ negizinde quryl­ǵan aýyl – táýelsizdikpen birge túlep, damýdyń tyń jolyn tapqan aýyl­dardyń biri. Shaǵyn mektebinen «Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy» atanǵan Ábish Kekil­baı attestat alǵan Ushtaǵan – bú­ginde 2 myń­ǵa jýyq turǵynnyń qutty mekeni. 

Aýylda orta mektep, bala­baq­­sha, dári­gerlik ambýlatorııa, máde­nıet úıi, mektep janyndaǵy ınternat jáne «Qaztelekom», Qazposhta, «QazTransGazAımaq», MREK, IIB-niń, «Jasyl álem» JShS, «Darııa» MKK bólimsheleri jumys isteıdi. Aýylǵa qaraı mysyqtabandap bet alǵan irgedegi sýsyma qumnyń kóshkini qaýpin toıtarý mańyzdy jumystardyń biri boldy. 2007 jyldan bastap «Almaty geo­grafııalyq ınstıtýty» júrgizgen zertteý nátıjesinde 2009 jyly «Mań­ǵystaý oblysynyń tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń» tapsyrysymen «Jasyl el» MKK qurylyp, onyń Ush­taǵandaǵy bólimshesi arqyly qum silem­derin ósimdik jamylǵysymen kómkerý jumystary júrgizile bastady. Ortalyq baqtyń shyǵys, batys baǵyttaryndaǵy aýmaqtarǵa qorshaý, ekpelerdi egý, jáne ósimdik jamylǵysyn qalpyna keltirý jumystary sátti júrgizilýde. Búgingi tańda jalpy kólemi 1330 ga bolatyn aýmaqqa jylyna 100 myń túpke deıin júzgen, sekseýil, jyńǵyl, basqa da buta tektes ósimdikter otyrǵyzylady.

– Aqtóbe aýyldyq okrýgine Ushta­ǵan­men birge Jarma, Sazdy aýyldary qaraıdy. Aýyldyń ahýalyn kóterý memleketimizdiń aldyna qoıǵan basym baǵyttarynyń biri jáne Mem­le­ket basshysynyń aldymyzǵa tike­leı qoıyp otyrǵan tapsyrmasy bol­ǵandyqtan, múmkindigimizshe jasalýǵa tıisti nárselerdi jasaýǵa tyrysyp kelemiz. «Qalaýyn tapsa qar janar» degendeı, sheshimin tappaı kelgen keıbir máse­leler búginde ońǵarylyp, halyq ıgiligine usynyldy. Aýyldyq okrýg ekonomıkasynyń negizin aýyl sharýa­shylyǵy sektory, sonyń ishinde mal sharýashylyǵy quraıdy. Bıyl 40 sharýa qojalyǵyndaǵy mal 21 216 basty qurady. Al shaǵyn jáne orta kásipkerlik sýbektileri bıyl 25-ke jetip, 13% ósim berdi. Aýylymyzda 1 meıramhana, sonymen birge 2 avtomashınalarǵa gaz quıý ortalyǵy,1 naýbaıhana jumys istep tur. Aýyl ortalyǵynda plastıkalyq buıymdar jasaıtyn seh, avtokólikterge qyzmet kórsetetin jóndeý ortalyǵy bar. Jalpy aýylymyzdyń ınjenerlik ınfraqurylymynyń ilgerleýi jyl saıyn baıqalyp keledi. Aýyl tur­ǵyn úıleri men áleýmettik nysandar «QazTransGazAımaq» AQ-ynan gazben, «Darııa» MKK-dan sýmen, MREK AQ-ynan, «Darııa» MKK-dan elektr energııasymen qamtamasyz etilgen, – deıdi Aqtóbe aýyldyq okrýginiń ákimi Janbıbi Moldasheva. 

Alystaǵy aýyl degen atty jamylyp, óz-ózinen oqshaýlanyp qalmaı, jańǵyrýǵa umtylǵan aýyl gazben, sýmen jáne toqpen tolyqtaı qam­tylǵan. Aq­tóbe aýyldyq okrýginde

«Balapan» baǵ­darlamasy boıynsha qu­rylysy 2015 jyly salynǵan 80 oryn­dyq nysan balabaqshaǵa suranysty tolyq qamtyp otyr jáne mamandary jet­kilikti, balalardyń tárbıelenýine múm­kin­diginshe jaǵdaı jasalǵan.

2015 jyly shilde aıynda memleket­tik «Salamatty Qazaqstan» baǵdarlama­sy aıasynda tıptik jobadaǵy 40 oryn­dyq dári­gerlik ambýlatorııa salynyp, paı­­da­lanýǵa berildi. Ambýlatorııa qura­mynda 10 tósektik kúndizgi bólim bar, kelýshilerge 3 joǵary bilimdi dáriger, terapevt, pedıatr, gınekolog, 13 arnaýly orta bilimdi meıirbıke qyzmet kórsetedi. 

Budan on úsh jyl buryn paıdalanýǵa berilgen orta mektep – «úlgi tutarlyq mek­tepter qaısy?» degende, aldymen usynylatyn oblystaǵy aldyńǵy qatar­ly mektepterdiń sanatynda. Mektep jylyjaıyn gúldendirip, aýyldyń ótken tarıhy men tabıǵatyn, qarapaıym eńbek adamynan bastap, iri tulǵalary men basshy-qosshylaryna deıin túgendegen, ár jyldardaǵy mektep túlekterin tizbelegen, kıeli jerler, tarıhı-mádenı eskertkishter jaıly eksponattar men derekterdi shoǵyrlandyrǵan óte baı murajaıdy aýyl týraly úlken kitap deýge bolady. Tabaldyryǵynan attaı qadam basyp, qaıta aınalyp shyqqanda Ushtaǵan týraly kitap oqyp bitirip nemese derekti fılm kórip shyqqandaı, sondaı-aq atalǵan aýyldyń ár jyldarda ómir súrgen turǵyndarymen tildesip shyqqandaı áserde boldym. 

– 2016 jyly shaǵyn Jarma eldi mekenine «Shóltóbe – Ushtaǵan – Jarma» ba­ǵytymen gaz tartyldy. 2016-2017 jyldary «Jol kartasy», «О́ńirlerdi damytý» baǵdarlamalarymen tabanjol (trotýar), ortalyq baqty abattandyrý, kóshelerdi jaryqtandyrý ju­mystary júrgizildi. Aýyldyq okrýgty aýdan ortalyǵymen baılanystyratyn avtomobıl jolyna 1982 jyly as­fa­lt tóselgen edi. О́tken jyly bas­talǵan Shetpe – Ushtaǵan tas jo­lynyń 60 shaqyrymy, aýyldyq jol­dardyń 4,8 shaqyrymyna jóndeý jumys­tary bıyl jalǵasyn tabýda, – deıdi aýyl ákimi. 

Aýyl boıynsha jolaýshylar tasymaldaý Ushtaǵan – Shetpe – Ushtaǵan, Ushtaǵan – Aqtaý – Ushtaǵan baǵyttary bo­ıynsha júzege asyrylady jáne tasy­maldaýdyń negizgi kólemin jeke kásip­kerler oryndaıdy. 

Aýyl turǵyndary úshin basty máse­leniń biri bolyp kelgen baılanysqa qatysty kúrmeý de sheshimin tapty. Qazirgi tańda 240 syıymdylyqtaǵy ATS qondyrǵysy jumys isteıdi. 2012 jyly Ushtaǵan aýylyna, 2014 jyly Jarma, Sazdy eldi mekenderine «KCEII», «Beeline» uıaly baılanys operatorlar qyzmeti qoldanysqa beril­di. «DAMA» spýtnıktik baılanys ornatylyp, ushta­ǵandyqtar optıka-talshyqty baılanys arqyly ınternetpen qamtylǵan. 

Týǵan aýylyna kómek berýdi paryz sanaǵan kásipker túlekter – Súleımen Qoqanov halyq ıgiligine aýyldan meshit salyp berse, Asylbek Joldybaev óz qarajatyna aýylishilik 4,8 shaqyrym jolǵa asfalt tósep, jerlesterin qýa­nyshqa bóledi. Taıaýda Asqar О́tep­ber­genov atyndaǵy orta mekteptiń 1982 jyly týǵan túlekteri aýyldyń orta­lyq saıabaǵyna kórkem bezendirilgen qaqpa ornatty. Aýyl jastary birin biri tolyqtyratyn demeýshilik jasaýdy dástúrge aınaldyrǵan. Mysaly, 1978 jyly týǵan mektep túlekteri aýyl­daǵy ortalyq alańǵa ashyq sahna or­natsa, 1980 jyly týǵandar aýyldyń kire­berisine aıshyqty aýyl ataýyn, 1981 jyly týǵan jastar kireberis qaqpa, al 1965 jyly týǵan mektep túlekteri ortalyq kóshege «Túlekter parkin» uıymdastyryp, aýyldyń ajaryn ashyp, kósheniń kórkin kirgizdi.

Aýyl ákimi irgeles aýyldyń áleý­mettik-ekonomıkalyq áleýetiniń artýyna «О́zenmunaıgaz» AQ, «SО́TB» JShS, «Kezbı» JShS syndy kom­panııalardyń kómegi kóp bolǵan­dyǵyn rızashylyqpen atady. Atalǵan kompanııa basshylyǵy el úshin jasal­ǵan ótinishti aıaqasty etpeı Epik je­rinde jańa fontan qazyp, mal basyn ósýine kedergi bolyp otyrǵan sý tap­shylyǵy máselesin sheshýge kómek qolyn sozýmen qatar, Úshtaǵan-Jańa­ózen baǵytynda Jeltımes taýynan jańa jol salýǵa járdem bergen. Jańa jol atalmysh aýyl men munaıly qala ara­syndaǵy qatynas qashyqtyǵyn 35 shaqyrymǵa qysqartýǵa qol jetkizdi. 

Halqymyzda «Jaqsynyń jaqsy­lyǵyn aıt, nury tasysyn» degen sóz bar. Oblystaǵy aýylǵa qatysty túrli baı­qaýlarda turaqty túrde top jaryp, ataýy maqtaýmen aýyzǵa alynatyn aýylǵa jýr­nalıstik qyzyǵýshylyqpen issaparǵa barǵanda bul jetistiktiń syryn tabýǵa umtyldym. 2013 jyly «Úzdik aýla» oblystyq televızııalyq baıqaýynda úshtaǵandyq Á.Nurlybaevtar otbasy bas júldege ıe bolsa, 2019 jyly N.Nursebepovter «Mereıli otbasy» baıqaýynda oblys boıynsha 1 orynǵa ıe boldy. Al Aqtóbe aýyldyq okrýgi 2006 jylǵy «Úzdik aýyl» oblystyq konkýrsynyń, 2017 jyly «Úlgili aýyl» oblystyq konkýrsynyń jeńimpazy atandy. Kóp nárse aýdan ortalyǵy Shetpeden 60 shaqyrym qashyqtyqta jatsa da tirligin tap-tuınaqtaı etip, aqshań­qan úılerin sánmen sap túzetip, tútini túzý ushqan aýyldyń ákimi Janbıbi Turar­bekqyzynyń iskerligine baılanysty ekendigi aıan. Salystyrmaly túrde aýdan ortalyǵynan dál osynshalyqty qashyqtyqtaǵy ózge aýyldardyń bir­qatarynyń tirliginiń keteýi ketip, to­qyraýy toqtaǵan emes, tipti oblys or­talyǵy Aqtaý qalasymen qanattasyp jatqan keıbir aýyldar turǵyndarynyń aıtar aryz-shaǵymy taýsylǵan emes. Mańǵystaý oblysyndaǵy jalǵyz áıel ákim – áıel zatynyń qalaı el basqaryp, qalaı halyqqa adal qyzmet etetindigin bir ózi dáleldep keledi. Árıne, qalyń halyqtyń kóńilinen shyǵa qoıý qıyn, áıtse de ony halyqqa qyzmet etsem, eldiń senimin aqtasam degen eń bıik murat qanattandyratyn sekildi. 2010 jyly ákimdikke taǵaıyndalyp, 2013, 2017 jyldary saılaý boıynsha qaıtadan aýyl tizginin qolyna usta­ǵan ol endi aýylda turmystyq qat­ty qaldyqtardyń qorshaǵan ortaǵa qolaı­syz áserin boldyrmaýdyń tıimdi joly retinde polıgon salý jáne aýyldyń bar­lyq úıleri ortalyqtanǵan sý jeli­sine qosylǵandyqtan, turmystyq sý qal­dyqtaryn jınaqtaý úshin káriz sý quby­ryn tartý máselelerin sheshýdi maqsat etip otyr. Jasaımyn degen nıet bolsa, ár máseleniń sheshimin tabatyny anyq. 

Memleket basshysy Q.Toqaev­tyń aýyl máselesine aıryqsha mán berip, zamanaýı aýyl, qýatty óńirler­di qalyptastyrýǵa baǵyt bergenin, aýyldy jerlerdi keshendi túrde damytyp, zamanaýı ómirdiń standarttaryna jaqyndatý, aldyńǵy kezekte aýyldyq jerlerdegi ınfraqurylymdy damytýǵa kúsh salý kerektigin, sapaly avtojolmen, aýyzsýmen qamtamasyz etip, kógaldandyrý jumystaryn jolǵa qoıý qajettigin tapsyrǵan belgili. Osy oraıda óziniń úlgili tirligimen, kórikti beınesimen, tazalyǵy, turmysy bir-birine jarasymdy úılesken Ushtaǵan aýyly men onyń ákiminiń joqtan bar jasap, elge bolsyn deıtin nıetpen jumys jasaıtyn iskerligi ózge aýyldarǵa úlgi bola alady.

Seısenbi kúngi jumysty aýyldaǵy ardagerdiń úıine bas suǵyp, hal-jaǵ­daıyn suraýmen bastaǵan ákim J.Mol­dasheva aýyl analary arasynda baıqaý uıymdastyryp, aldyńǵy oryndardy ıelengen eki ájeni arnaıy joldamamen teńiz jaǵalaýyndaǵy «Saıa» demalys bazasyna attandyryp saldy. 

Al men Ushtaǵannan «Úlgili aýyl» degen ataýǵa shynaıy laıyqty aýyl ekendigin, áıel ákimniń aýyldy úıdeı etip ustaıtyndyǵyna kóz jetkizip, kóńilim marqaıyp oraldym. 

Sońǵy jańalyqtar

Jigittiń jaqsysy

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar