Aýdarmaǵa abaı bolaıyq

Sebebi tildik qyzmettiń bul túrine ekiniń biriniń tisi bata ber­meıdi. Osy rette aýdarmanyń aýa­ny­na bir kisideı qanyqqan tany­mal qalamger, aýdarmashy Áýez­han Qodardyń «Aýdarma dege­nimiz – úlken ilim» degen tujy­ry­myn keltirgen jón sekildi. Shy­nynda da, aýdarmataný jeke lıng­vıstıkalyq ǵylym retinde tany­lyp, onyń túrli máseleleri tóńireginde jazylǵan pikirler, súbe­li eńbekter de az emestigin aıtyp ótkenimiz abzal. О́zim de bul turǵyda azdy-kópti jınaǵan táji­rıbeme súıene otyryp, birneshe maqala jazdym.

Já, endi qozǵamaqshy bolǵan taqyrypqa aýysaıyn. Aýdar­mashyǵa kezdesetin qıyn­­shy­­­lyq­tardyń týyndaýy túrli sebepterge, onyń ishinde aýdar­manyń negizgi birligi sanalatyn jeke sózge nemese sóz tirkesine baı­­lanysty bolyp keledi. Muny, tipti tis qaqqan, tájirıbeli deli­netin tárjimalaýshy ózi bastan keshedi. Sózimiz dáleldi bolýy úshin, birneshe dáıekke júgi­neıik. Ýaqyt alǵa ozyp, tilimiz qanshalyqty kemeldendi desek te, bilim men ǵylymnyń, túr­li teh­nologııalardyń damýyna baı­la­nysty jańa termınder men ataý­lardyń paıda bolýy zańdylyq, osyǵan oraı leksıkamyz da jańǵyryp, tolyǵyp otyrady. Túpnusqada ushyrasatyn maǵynasy múldem beımálim sózder men sóz tirkesterine kelgende, tipti burynnan tanys, áıtse de tap osy mánmátindegi balamasy kelispeı turǵan sózge kibirtektep, bógelip qalasyń, keıde mundaı bógelis tipti uzaqqa sozylyp ketetini bar. Sóıtip aýdarmashy óziniń sózdik qorynda, tipti sózdikterde joq sózderdi izdep, áýre-sarsańǵa túsedi, tipti keıde múlde jańa balama tabýǵa májbúr bolady. Aıtalyq, Á.Qodar «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń aıasynda jaryq kórgen álem fılosofııasynyń eki tomyn tárjimalaý barysynda biraz ǵylymı sózdiń qazaqsha balamasyn tappaı qınalǵanyn aıtady. Bul jóninde ol: «Mysaly, soblazn, mashınojelanıe, shızopotokııa, mımıtıcheskoe sopernıchestvo sekildi sózderdi aýdarýǵa týra keldi. Ony tipti orys tiliniń ózinde túsiný qıyn» dep jazady. 

Mundaı jaǵdaıdy aýdarmany serik etken ózge mamandyq ıeleri de bastan keshedi. Uzaq jyldar boıy oqytýshy bolǵandyqtan, pe­da­gogıkaǵa, bilim berý salasy­na qatysty materıaldardy aýdarý jeńilge túsedi, sonyń ózinde túsiniksiz sózder ushyrasyp qalady, aıtalyq, kolledjdiń akkredıtteýden ótýi kezinde aýdarýǵa berilgen materıal ishinde «stýdentosentrırovannoe obýchenıe» degen tirkestiń biraz qınaǵany bar. Aýdarmamen aınalysyp júretin astanalyq áriptesime qońyraý shalyp edim, ol da jobalap aıtqan boldy. Keıin bildik, mınıstrliktegiler bul sóz tirkesin «stýdentterdi ortalyqtandyryp oqytý» dep aýdarǵan eken. О́zimiz jobalaǵan balamalardy ysyryp qoıyp, sol aýdarmany paıdalandyq. Balama degennen shyǵady, keıbir aýdarmalar ýaqyt óte kele ózgertilip, naqty ataýǵa ıe bolyp jatatyny da tájirıbede bar. Belgili jazýshy, kórkem aýdarma máselelerine arnap «Rýhanı qazyna» atty tamasha eńbek jazyp qaldyrǵan Áben Satybaldıevti oqı otyryp, onyń myna bir joldaryn jadymda saqtadym: «Aýdarma degen – til ustartýdyń naǵyz laboratorııasy. Qazaqtyń bar sózi sol laboratorııanyń sarabynan ótip jatyr. «О́nerkásip», «kásiporyn», baspasóz» degen sııaqty sózder bir kezderi aýdarý ústinde oılanyp otyryp, qoldan jasalǵan sózder edi. Al qazir ol sózder tilimizge kóp oralatyn jáne uǵymdyq naq­ty­lyǵymen sonshalyq dál aıty­latyn ataýlarǵa aınaldy». Aýdar­ma­tanýshynyń aıtýynsha, aýdarma prosesinde bir sóz ár maqamda qoldanylyp, san ret salystyrylady. Keıde oǵash ta qoldanylyp júrip, birte-birte ornyn tabady. «Mysaly, «oborona» degen sózdiń kópke deıin «otan qorǵaý», «el qorǵaý» bolyp kelip, aqyry «qorǵanys» bolyp turaqtanýynyń ózi úlken evolıýsııalyq damýdan týǵan iri jeńisimiz», deıdi aýdarma zertteýshisi.

Sóz balamasyn ózgertý – áli kúnge qoldanysta júrgen qubylys. Elimizdiń bas basylymynan erterekte bir oqyǵanym esimnen ketpeıdi. Jazýshy Sábıt Dosanovqa «álemniń Aıtmatovy» atanǵan qalamgerdiń M.Áýezov týraly orys tilinde jazǵan maqa­lasyn aýdarý júkteledi. Mátin ishindegi «sýdbonosnyı» degen sózdi aýdarýǵa qınalyp, Ǵabıt Músirepovke qońyraý shalady. Ol kisi Sábeń usynǵan nusqalardan «halyqtar taǵdyryn arqalaǵan» degen tirkesti maquldaıdy. Al ýaqyt óte kele bul sóz «taǵdyr­shesh­ti» bolyp qoldanysqa enge­ni belgili. «О́zekjardy», «kókeı­kesti» sózderi sekildi zat esim men etistiktiń birigýi arqyly sátti jasalyp, jınaqy da naqty balamasy tabylǵany qýantady. Osy sekildi keıingi kezderi «qanatqaqty» («pılotnyı») sózi de qoldanysqa ene bastady. 

Aýdarý prosesinde keıbir jaqsy tanys sózderdiń múlde ózge maǵynada qoldanylyp júrge­nin baıqaımyz. Mysaly, peda­gog­­terge arnalǵan, ıaǵnı tól basylym­dary­myzdyń birinen «ýaqyt shaqyrýlary» degen tirkesti oqyp, bastapqyda túsine almadyq, sóıtsek, avtor «vyzovy vremenı» degendi osylaısha aýdarǵan eken. Men bolsam osynyń túbi­ne jeteıin degen oımen «Kazah­stan­skaıa pravda» gazetinen «vyzov» sózimen berilgen taqyryp ataý­laryn jınastyryp júrip, ár mátin­degi maǵynasyn ajyratýǵa ty­rys­tym. Aqyry, izdegenimdi ózime ómirlik serik etken «Egemen Qazaq­stannan» taptym. Búgin­de orfo­grafııalyq sózdiktegi «syn-sıpat», «syn-symbat» sekildi sózder qatarynan kórinbese de, «syn-qater» sózi «vyzovtyń» aýdarmasy retinde tilimizde, ásirese, baspasóz betterinde jıi qoldanylatyn boldy. Sóıtip, Á.Satybaldıev aıtqandaı, aýdarma bizdiń ózimizdiń dúnıetaný órisimizdi ulǵaıtty. «Aýdarý ústinde jeke sózderge balama iz­deý arqyly tildik qorymyzdaǵy bar sózder aýdarylyp-tóńkerilip otyrady. Sonyń arqasynda til qazynasynyń qaltarystaryndaǵy nebir baıyrǵy sózder, keıde tipti umytylyp bara jatqan ataýlar da jazý, sóıleý qyzmetine jegiledi de, ádebı tildiń tulǵasy bolyp shyǵa keledi (Á.S.). Aýdarmamen aınalysqan soń, sózdik qoryńda joq, biraq merzimdi basylym betterinde ushyrasyp qalatyn nemese burynǵydan ózgeshe jazylǵan sózderge birden kóziń túsedi. Máselen, sońǵy jyldary «Egemen» betterinde taqyryp aıasynda kózge badyraıyp kórinip turatyn «únqatysý» sózine nazar aýdaryp, orysshasy qalaı eken degen oıdyń jeteginde júrdim. «Izdegen jeter muratqa» demekshi, aýdarmasyn dál sol kúni, sol taqyrypta, sol mazmunda «Kazahstanskaıa pravdada» jarııa­lanǵan resmı materıaldan taptym. Keń aýqymdaǵy, mańyzdy otyrystarda pikir almasýdy, dıalogti qazaq tilinde osylaısha ataý uıǵarylǵan ǵoı dep tynyshtaldym. Áıtse de aýdarmashyny jıi-jıi ári-sári kúıge túsiretin sóz azabynyń paıdasy da joq emes eken. Álem halyqtarynyń zertteýinshe, sózdik qorynyń moldyǵy jaǵynan dúnıe júzinde aýdarmashylar 1-orynda, ártister 2-shi orynda turatyn kórinedi. 

Sonymen birge sońǵy jyldary aýdarylǵan keıbir termınder qaıtadan burynǵysha aıtylyp, jazylatyn bolyp sheshilgeni týrasynda da kózi qaraqty oqyrman qulaǵdar shyǵar. Máselen, «prosess» sózin alaıyq. Sońǵy jyldary ony «úderis» dep aýdaryp, «oqý úderisi», «aýdarma úderisi» dep sóıleıtin boldyq. Áıtse de mán-maǵynasy, mańyzy salmaqty bolǵandyqtan ba, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq prosestik kodeksi», «Astana prosesi» dep jazamyz. Osyndaı sózderdi jazýda ekiushty oıǵa qalmas úshin, bir mámilege kelip, naqty sheshim qabyldanǵany durys boldy dep sanaımyz. Endigi jerde gımn, prosent, ınventar, ıntegrasııa, balans sekildi birqatar halyqaralyq termın aýdarylmaı, osy qalpynsha qoldanylatyn boldy. Aýdarmasy ornyqpaǵan termınder kez kelgen salada kezdesedi. Mysaly, zańnamaǵa qatysty «podzakonnyı akt» degenniń «zańǵa qosymsha akt», «zańǵa táýeldi akt», «zańnan tómen akt», «zańastar akt» dep túrlishe aýdarylýy da tilimizdi kórkeıtpesi anyq.