Ábdýáli ınstıtýt bitirgen soń Petropavl qalasyndaǵy Kýıbyshev atyndaǵy mashına jasaý zaýytynyń galvanıka sehyna ınjener-tehnolog bolyp ornalasty. Mundaǵy mamandar túgel jýyq Máskeýdiń Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılıshesi men Lenıngrad Keme jasaý ınstıtýtynyń túlekteri. Zaýytta qatal áskerı tártip qalyptasqan. Bul 1970 jyldyń tamyz aıy edi.
Zaýyt aýlasynda qoraby kez kelgen jaǵyna qaraı aýdarylyp, júkti túsire beretin súıretpe telejkalar turdy. Olardyń sany kún ótken saıyn shamadan tys kóbeıe tústi. Keıin zaýyt basshylary arasynda osyǵan baılanysty keleńsiz kıkiljińder týyndaǵan kezde bas metallýrg, jıyrma ekinshi bólimniń bastyǵy Rýsanovtan:
– Danıl Vasılevıch, telejkalardy satyp alýshylar tabylmaı jatyr ma? ˗ dep surady Ábdýáli. Rýsanov qabaǵyn kirjıtip:
– Resordyń qamyttaryn qatyrǵan kezde shytynap synyp ketedi. Ony jasaý kezinde tehnologııasyn qatań túrde saqtasaq ta jónge kelmeı-aq qoıdy. Ne isteý kerek? Bilmeımiz. Qyp-qyzyl shyǵynǵa battyq.
Baeshovtyń esine mektepte oqyp júrgende kezdesken sýtegi omyrǵyshtyń jaıy tústi. «Ne de bolsa sonyń zalaly shyǵar».
– Danıl Vasılevıch, men qamyttyń zaýytqa kelip túskennen, shyqqanǵa deıingi júıesimen tanyssam.
Rýsanov oǵan qabaǵynyń astynan bir qarady da mıyǵynan myrs etip, tez qutylǵysy kelgendeı enjar únmen til qatty.
– Jaraıdy, Ábdýáli, men saǵan ruqsat qaǵaz jazyp bereıin. Ol tildeı qaǵazdy qolyna ustatty.
Baeshov seh jumysymen muqııat tanysty. Birinshi júıedegi jumysshylar alaqandaı jalpaq temirdi kesip, ekinshi júıedegiler ony ıip jatyr. Úshinshileri elektrohımııalyq tásilmen temirlerdi maısyzdandyrady eken. Iаǵnı, bul tásil katodta júrgiziledi de odan sýtegi bólinedi. Sodan keıin detaldi jyltyratý úshin aksızdeıdi. Ǵylymı turǵydan bári durys. Al nege qamyt resorǵa qatyrǵan kezde shyny sekildi shytynap synady? Ol tehnologııalyq qujattardy qaıta paraqtady. Ondaǵy kórsetilgen sıfrly sandarǵa zer saldy. Tapty-aý áıteýir. Mundaǵy bar gáp temirdi maısyzdandyrý kezinde elektrohımııalyq ádistiń durys júrgizilmeýinde eken. Bar qate tehnologııalyq qujattan ketken. Onda temirdi katodta ustaý ýaqyty 30 mınýt dep kórsetilipti. Negizinde bul prosesti 3 mınýttan artyq sozýǵa bolmaıdy. Katodqa jalǵanǵan temir sonshalyq uzaq ýaqytta óziniń beriktik qasıetinen aıyrylyp, sál kúsh tússe boldy shytynap shyǵa keledi. Ol bas metallýrgke usynys jasady.
Danıl Vasılevıch, katod prosesin alyp tastap, onyń ornyna hımııalyq maısyzdandyrýdy qoldanǵan jón.
– Sen senimdisiń be?
– Senbesem bul tásildi usynbas edim.
Ábdýáliniń jańalyǵy sol kúni-aq synaqtan ótti. Bári durys. Rýsanovtyń qýanyshynda shek joq. «Jaraısyń, Ábdýáli! Seniń arqańda shyǵynnan qutylyp, paıdaǵa keneletin boldyq».
Keler jyldyń jazynda Ábekeń óziniń alǵashqy ustazy Vahıtovtyń usynysymen Qaraǵandydaǵy Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtyna aýysty. Instıtýt dırektory ataqty akademık Evneı Bóketov. Osy kisiniń qol astynda jumys bastady. Birde ataqty akademık: «Ábdýáli, myna bir hımııalyq elementtiń qasıetin qalaı bilemiz?» dep synaq suraq qoıdy. Hımııanyń atasyn jaı dolbarmen aldaı almaısyń. Syralǵy Ábdýáli ustaz suraǵyna naqty jaýap berdi. Akademık rıza.
– Ábdýáli, myna Balqash qalasynda aýmaǵy at shaptyrym úlken kombınat bar. Onda 1960 jyldary dúnıe júzi boıynsha eń taza mys túri alynatyn. Keıingi kezde sol mystyń sapasy tómendep, burynǵy dańqynan aıyrylyp barady. Sebebin anyqtashy, – dedi. Ábekeń bul ózine artylǵan zor senim ekenin túsindi.
Baeshovtyń zertteý jumystary bir jylǵa sozyldy. Ýaqytynyń kóbin Balqashtaǵy mys kombınaty men Qaraǵandydaǵy zerthanada ótkizdi. Aqyry úzdiksiz izdenis óz jemisin berdi. Ol tıtannyń qosylysymen mysty myshıak pen sýlmadan tazalaýǵa bolatynyn taýyp, tamasha nátıjege qol jetkizdi. Bul dúnıejúzilik jańa tásil edi. Jańalyq óndiriske shuǵyl engizilip, taza mys shyǵaryla bastady.
Onyń syrtynda kombınatta talaı jyldan sheshimin tappaı kele jatqan taǵy bir kúrdeli másele bar eken. Mysty ózge elementterden tazalaý kezinde astyna untaqtary kóp túsip, ónimdilik azaıýda. Al ǵylymı tujyrymdama boıynsha ondaı qaldyqtar bolmaýy kerek. Osy ispen aınalysyp júrgen ǵalymdar neshe alýan amal jasasa da, sebebin anyqtaı almapty. Bóketovtiń usynysymen bul ispen Baeshov shuǵyldandy. Qaldyq ysyrabyn boldyrmaýdyń birneshe tásilin synaqtan ótkizip kórdi. Báribir qaldyq shyǵyp jatty. «Nege?». Aqyry tapty. Máseleniń máni elektr togynda eken. Zaýyt tym úlken. Ár seh tokty árqalaı paıdalanýda. Sonyń saldarynan tok qubylmaly qalypqa túsken. Bul mys tazalaý prosesine áser etip qana qoımaı, qaldyq ysyrabyna jol beredi. Baeshov bárin dál eseptep, sarapshylar aldynda óz jańalyǵyn dáleldep shyqty. Ustazy Bóketov:
– Ábdýáli, Balqash mys kombınaty ashylǵaly bergi sheshilmeı kele jatqan máseleniń túıinin sen sheshtiń. Rahmet, aınalaıyn! – dedi.
Baeshov 1977 jyly Bóketovtiń jetekshiligimen «Elektrorafınasııa kezindegi elektrodtyq prosesterdi zertteý» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Arada apta ótkende ustazy Bóketov zerthanaǵa kelip:
– Ábdýáli, myna Jambyl men Shymkenttegi fosfor shlamdary óte qaýipti. Qalaıda sol shlamnan fosforıtti bólip alyp, zalalsyzdandyrý qajet. Basqa jumystaryńdy ýaqytsha toqtatyp, sony zertteshi.
Bul máselemen ǵalymdar buryn da aınalysqan. Alaıda, ońtaıly sheshimin taba almaǵan. Baeshov áýeli solardyń izdenisterimen tanysyp shyqty. Shlamdy birneshe hımııalyq elementtermen áserlestirip, tájirıbe jasady. Nátıjesinde túıindi máseleni sheshýdiń jolyn ashty. Solaı jańa tehnologııalyq tásil ómirge keldi. Shlamnan fosforıt bólip alynyp, tolyq zalalsyzdandyryldy.
Zaýytta taǵy bir sheshimin tappaı jatqan dúnıe shlamdaǵy fosfordyń mólsherin anyqtaý eken. Ábdýáli zaýyt zerthanasynyń eń tájirıbeli qyzmetkerleri ony óte qolaısyz ári asa qaýipti jaǵdaıda anyqtap jatqanyn kórdi. Olar kúnine bar bolǵany úsh-tórt synamaǵa ǵana analız jasaıtynyn baıqady. Qapelimde oqys qımyldan qoldary taıyp ketse, anaý fosfor aýamen janasady da qyzyl jalyn lap ete qalady. Odan benzol tutansa, joıqyn jarylys zerthananyń kúlin kókke ushyrady. Eń qıyny sol kezde bolatyn orny tolmas adam shyǵynyn aıtsaıshy.
– Evneı Arystanuly, zaýyttaǵy osy máselemen men shuǵyldanyp kórsem qaıtedi?
– Ábdýáli, munyń túıinin sheshseń talaılardyń saýabyn alasyń.
Ol zertteý barysynda elementti fosfor men mys kýporasynyń áserlesýine basa nazar aýdaryp, reaksııa kezinde fosfordyń dısproporsııalanatynyn baıqady. О́zara áserlesý reaksııasynyń júrý formýlasy ǵylymı oqýlyqtarda durys jazylmaǵanyn da anyqtap, shlamdaǵy fosfor mólsherin anyqtaýdyń prınsıpıaldy jańa ádisin usyndy. Sol ádispen zerthana qyzmetkerlerine kúnine burynǵydaı úsh-tórt qana emes, 100-den asa synamaǵa analız jasaý múmkindigi týdy jáne óte qaýipsiz. Memlekettik patent jónindegi komıtet «Bul Baeshovtyń jańa ádisi» dep jazbaqshy bolǵanda ol:
– Joq, meniń ornyma Bóketovty jazyńyzdar. О́ıtkeni bul eńbekte onyń kóp ıdeıasy bar, –dedi. Aqyry bul jańalyq ǵylymda «Fosfor shlamyndaǵy fosfordy anyqtaýdyń Bóketov-Baeshov ádisi» dep jazyldy.
Baeshovty taǵy bir tolǵandyrǵan jaı mys shlamyndaǵy 6 valentti selendi bólip alý. Bul álem ǵalymdarynyń kóp jyldan beri bastaryn qatyryp kele jatqan óte kúrdeli másele. Sony bile tura máseleni sheshýge táýekel etti. Ashyq túrde emes, qupııa jaǵdaıda. Áldeqalaı bolady dep ustazyna da tis jarǵan joq. «Áliń kelmeıtin shoqpardy belińe baılap qaıtesiń? Altynǵa bergisiz ýaqytyńdy qur bosqa joǵaltasyń ǵoı» dese meselim qaıtyp qalar dep oılady. Ýaqyt tynymsyz izdenýmen ótip jatty. Tájirıbeleri sátsiz shyqqan kezder de boldy. Biraq raıynan qaıtpady. Aqyry tapty. Termodınamıka turǵysynan qarasa 6 valentti qyrsyq seleniń op-ońaı totyqsyzdanady eken. Mine, ǵylymı jańalyq!
Bul kezde akademık Evneı Bóketov taza ǵylymmen aınalysý úshin ýnıversıtet rektory qyzmetinen ketip, Hımııa-metallýrgııa zertteý ınstıtýtyna ǵylymı qyzmetker bolyp ornalasqan edi. Baeshov jańalyǵyn tapqan kúnniń erteńine ustazyna qaraı alyp ushty. Qýanyshy qoınyna syıar emes. Entigip turyp:
– Evneı aǵa, 6 valentti selendi elektrohımııa tásilimen bólme temperatýrasynda totyqsyzdandyrdym, – dedi qońyrqaı júzi alaýlap.
– Ábdýáli, ne dediń?... – Ustaz jańylys estidim be degendeı qaıta surady. Baeshov álgi sózin taǵy qaıtalady. Bóketov basyn shaıqap:
– Ábdýáli, sen qatelesip tursyń. 6 valentti selen eshqashanda totyqsyzdanbaıdy. Muny álemniń múıizderi qaraǵaıdaı ǵalymdary 100 jyldan beri bastaryn qatyryp, eshteńe shyǵara almaǵan. Aspandamaı jerge tús, shyraǵym. Bolmaıtyn isti maldanyp qaıtesiń. Ábdýáli qyzbalaqtap:
– Evneı aǵa, men aspandap turǵanym joq. 6 valentti selendi totyqsyzdandyrdym. Ony tap qazir sizge dáleldep bere alamyn. Ustazy qabaǵyn shytty. Baeshov kelesi kúni ustazynyń zerthana esigin taǵy ashty.
– Evneı aǵa, meniń zerthanama júrińizshi. Sizge 6 valentti selendi qalaı totyqsyzdandyrǵanymdy naqty tájirıbemmen dáleldep bereıin.
– Oı batyrym, sen de ertegińdi qoımadyń ǵoı. Qane júr, ne tyndyrǵanyńdy kóreıin. Shákirtiniń kóńilin qımaı lajsyz sońynan erdi. Baeshov zerthanada elektrohımııalyq tásilmen tájirıbesin jasady. Túsi qyp-qyzyl taza selen jarqyrap shyǵa keldi.
– Ábdýáli, seniń totyqsyzdandyrǵanyń 6 valentti emes, 4 valentti selen. Bul qazir ǵylymda jańalyq emes.
– Evneı aǵa, totyqsyzdanǵan 6 valentti selenniń reaksııaǵa túspegen bir bóligi mynaý, – dep selendi kórsetti. Ustaz oǵan nemquraıdylaý kóz tastady da, «munshalyq ańǵal bolarmysyń» degendeı ezý tartyp, esikten shyǵyp ketti. «Joq aǵa, men muny qalaıda dáleldeımin!». О́zine ózi sert berdi.
Ol zaýyttan 4 valentti men 6 valentti selenderdi zerthanasyna alyp keldi. Anyqtap qaraǵan jan suıyqtardyń tústerinen aıyrmasyn anyq kóredi. Ustazyn úshinshi ret shaqyrdy.
– Evneı aǵa, mine eki túrli selen.
– Iá, kórip turmyn.
– Men áýeli 4 valentisimen jumys isteıin. Siz muqııat qarap turyńyz. Ol iske kiristi. Suıyqqa hımııalyq elementter qosyp totyqsyzdandyrdy. Sosyn ustazyna qarap:
– Aǵa, kelisesiz be? – dedi.
– Kelispegende she, bul jańalyq emes, Ábdýáli.
– Iá, jańalyq emes, aǵa. Endi 6 valentti selenge elektrohımııalyq tásil qoldanamyn. О́zi ábden mashyqtanǵan tájirıbesin qaıtalady. Totyqsyzdanǵan selen qyzara bórtip, kóz jaýyn aldy. Bóketov selen ústine tóne túsip, qaıta basyn kóterdi. О́z kózine ózi sene alar emes. О́ńi kúreńitip:
– Oı, Ábdýáli, myna tásiliń ǵajap! – dep tańdanysyn jasyra almady. – Men saǵan beker senbegen ekenmin. Aıypqa buıyrma. Bul álemdik hımııa ǵylymyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan úlken jańalyq!
Sol kezde Keńes Odaǵynda selenasıondy jetik biletin eki ǵalym boldy. Olar Evneı Bóketov pen Lenıngradtaǵy Tatıana Greıver. Baeshov osy ǵylymı-zertteý jumysynan doktorlyq dıssertasııasyn qorǵaıyn dep júrgende jetekshisi Bóketov ómirden ozdy. Al Greıver onyń bul jańalyǵynan múldem beıhabar. Baılanys júıesi arqyly avtoreferatyn tanystyrýǵa jiberse, senbeı laqtyryp tastaýy múmkin. Onyń pikirinsiz dıssertasııalyq keńes jańa tásildi bekitýi ekitalaı. «Qalaıda Grıverdiń aldynan ótýim kerek». Baeshov osy oıǵa taban tirep, Lenıngradqa attandy.
Tatıana Greıverdiń ákesi Naým Salamonovıch Greıver ataqty ǵalym edi. Kezinde «Metallýrgııa negizderi» dep atalǵan 6 tom kitap jazyp, artynda qundy mura qaldyrǵan. Qazir Tatıana ákesiniń atyndaǵy zerthana meńgerýshisi. Alpystyń ústindegi egde áıel. Baeshov oǵan 6 valentti selendi elektrohımııa jolymen qalaı totyqsyzdandyrǵanyn táptishtep túsindirip baqty. Greıver shydamsyzdanyp:
– Endi meni tyńdańyz. Bári siz aıtqandaı bolýy múmkin emes. Qazir bul álemdik ǵalymdarǵa qııal ǵana. Munymen meniń ákem de 50-60 jyl aınalysqan. Meniń de qolymnan kelmedi. Siz de men sekildi ókinbes úshin osy bastan basqa ǵylymı jumyspen aınalysqanyńyz jón.
– Tatıana Naýmovna, men ózimniń ǵylymı jańalyǵyma senimdimin. О́kinishke qaraı siz den qoımaı tursyz. Munyń eń ońaı, eń tıimdi, eń qarapaıym joly ázirge osy. Myna avtoreferatymdy sizge qaldyramyn. Qolyńyz qalt etkende qarap shyǵarsyz. Qarsy bolmasańyz, úsh-tórt aıdan soń qaıtyp kelip, zerthanańyzda dáleldep bereıin.
– Jas jigit, siz 4 valentti selenmen shatastyryp júrsiz. Maǵan kelip áýre bolmaı-aq qoıyńyz. Qysqasy, bolmaıtyn iske meniń de, ózińizdiń de, basyńyzdy qatyrmańyz.
Ábdýáli Baeshov araǵa alty aı salyp Lenıngradqa jol tartty. Professor Tatıana Naýmovna ýnıversıtette shetel stýdentterine dáris oqyp jatyr eken. Aýdıtorııanyń ashyq esiginen ony kórip qalyp, qolyn bulǵap shaqyrdy.
– Kimdi aıtsań, sol keledi degen, mine jańa ǵana sizderge aıtqan Baeshov osy. Ol Ábdýálini qushaqtap, betinen súıdi de stýdentterge burylyp: – Baeshov dúnıe júzinde birinshi bolyp 6 valentti selendi elektrohımııa jolymen totyqsyzdandyrǵan jas ǵalym.
Stýdentter dý qol soǵyp, qoshemet kórsetti. Baeshov ań-tań. Greıver osylaı qarsy alady dep múldem oılaǵan joq edi. Úzilis kezinde Greıver:
– Ana joly ózińe qarsylyǵymdy bildirsem de «Baeshov bosqa aıtqan joq-aý osy» degen oı mazalap avtoreferatyńmen tanystym. Ǵylymı jumysyńda jan bar sekildi boldy da turdy. Zerthanaǵa baryp tájirıbeńdi qaıtalap jasaǵanym sol edi óz kózime ózim senbeı qaldym. Totyqsyzdanǵan 6 valentti selendi kórip, nesin jasyraıyn tańdanǵannan jaǵamdy ustadym. Ábdýáli, alǵash oǵash minez kórsetkenime senen keshirim ótinemin. Al myna ǵylymı jańalyǵyń halyqaralyq Nobel syılyǵyna laıyqty.
Ábdýáli Baeshov 1991 jyly Almatyda doktorlyq dıssertasııasyn oıdaǵydaı qorǵady. Qazir Sokolskıı atyndaǵy organıkalyq katalız jáne elektrohımııa zertteý ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri. Qanshama ǵylymı jańalyqtardy ómirge alyp keldi. Jetpistiń asqarynan asqan ǵalym ataq-dańqtan kende emes. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Jaratylystaný ǵylymdary jáne Qoldanbaly ekologııa akademııalarynyń akademıgi.
Saılaý BAISANOV,
Qaraǵandy hımııa-metallýrgııa ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń dırektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory
Kólbaı ADYRBEKULY, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti syılyǵynyń laýraety, jýrnalıst-jazýshy
