Bolmysy bólek Babata

Kesene óte sheber turǵyzylǵan. Mun­da qatarynan eki kúmbez bar. Biri úlken, biri kishi, kishisiniń astynda Ysqaq bab jáne áıeli men balasy jatyr. Kishi kúm­bez­diń dıametri 28 metrge jýyq, úlkeni – 36 metr. Birneshe ǵasyr buryn ómir súrip, osy kúnge deıin esimi tarıhta saqtalyp kel­gen áýlıege turǵyzylǵan kesene de bú­ginge deıin tozbaı, óz qalpyn saqtap tur. El ishinde ata-babadan kele jatqan my­na­daı qanatty sózder bar. 

«Babatanyń qos taýy tóbesi kókke tirelgen,

 Boıy bıik Ysqaq babtyń saǵanasy – peıishtiń kirer esigi».

Kóripkel babamyz Alken ıshan Keńes óki­metine deıin áýlıe kesenesiniń basynda shyraqshy boldy. Ol kisiniń qosa­ǵy Batıma áje 1950 jyldarǵa deıin ómir súrdi. Meniń Kúmis anamnyń piri, tár­bıe­shisi bolǵan adam. Anam soǵys kezinde osy kisiden bata alyp, el ishinde pirádar áıel atanǵan, kóripkeldigin el qurmetteýshi edi. El kóship kele jatqanda týǵan anamnyń kindigin túıeniń qomynyń ishinde Alken ıshan kesken eken. 1952 jyly naǵashy ájemiz Ulbas Ashysaı kenishinde 97 jasynda qaıtys boldy. Ájemizdiń anasy bes qyz týǵan soń, besinshi qyzynyń atyn Ulbas qoıǵan eken. Ulbastan keıin on eki ul dúnıege kelipti. Sonda bir ózi on jeti qursaqty bolǵan ǵoı. Bári de ósip-óndi. Alken ıshannyń aıryqsha qa­sıe­tin sol kezdegi kisiler aıtyp otyratyn. Baba­ta­daǵy medreseni saldyrǵan sa­ýat­ty adam bolǵan, zaıyby Batıma áje ekeýi jaıaýlap qajylyqqa baryp, elge biraz jyldan keıin oralypty. Alkenniń ózimen birge júretin jylandary bolǵan. О́lilermen sóılesedi eken. Keı jyldary Nıkolaı patshaǵa tartý-taralǵymen baryp-qaıtyp júrgen. Babalarymyz: «Nıkolaı syıǵa bergen shapandy kıip, qylyshty ustap kórgenbiz», dep aıtyp otyratyn edi.

Arýaq joly men tabıǵattyń qupııasy jeterlik. Endi keńes zamanyndaǵy uly ǵa­lymnyń tabıǵat qupııasy, bil­geni men sezgeni týraly óz aýyzynan esti­ge­nim­di aı­taıyn. Biz akademık Ismet Keńes­baev­tyń qazaq tili grammatıkasymen saýat ashtyq. Ol – Sozaq eliniń týmasy, Alken ıshanmen qudandaly. Ismettiń qaryn­dasy Gúljahan Alkenniń týǵan jıeni Úseıdiń jubaıy bolǵan. Qazir bul ósip-óngen irgeli áýlet. Úsekeń – Uly Otan soǵysynyń ardageri. Ismet­tiń Úse­ke­ńe ázilin óz aýzynan estigen edim. «Soǵys jeńispen aıaqtalǵan soń Úsekeń Berlınnen shyǵyp, jol-jónekeı Máskeýge soqsa, sol jerde orden-medal taratatyn mekemeniń bastyǵy Alken jıeni Úsekeńe omyraýyn toltyryp, orden taǵypty. Qalǵanyn dorbaǵa salyp, arqalatyp jiberipti», dep kúldirip otyrýshy edi. I.Keńesbaevtyń kórnekti ǵalym Qanysh Sátbaev týraly tamyljytyp aıtar mynadaı áńgimesi boldy. Qanysh aǵamyz birde eńbek demalysyn alyp, qasynda on bes jasar balasy bar, ósken óńiri – Jezqazǵanǵa baryp, shopan aǵasynyń úıine túsedi. Kúnde ertelep inisi ekeýi maldy óriske shyǵarysyp, mal qaıtarynda qarsy alady eken. Bir­de maldyń aldynan shyǵyp, mynadaı jaǵ­daıǵa kez bolypty. Jaıylyp kele jatqan qoraly qoı, baǵytyn ózgertip, júrmeı qoıady. Jónge júrmegen maldy úsh kisi qamshylap, qysyp aıdaıdy. Mal sýatqa shóldegendeı shýlap ketedi. Qamshydan qysylǵan mal álgi jerden ótkeninshe pyshaqqa ilige beredi. Sol jerdiń topyraǵyn kóp ýaqyt boıy teksergen ǵalym topyraqtan esh ózgeris tappaıdy. Quraldaryn da tekseripti, esh ózgeshelik bilinbepti. Osy jaǵdaıǵa shúkirshilik etken ǵalym Almatydaǵy ózi qatarly zııaly kisilerdi, belgili ǵalym­dardy úıine meıman etip shaqyryp oty­ryp aıtqan eken: «Eı, jigitter, sizder te­ris túsinbeńizder, tabıǵatta ege bar, ol – jal­ǵyz qudaı, qudaı jolynan alystaýǵa bol­maı­dy. Qudaıdyń bary shyndyq», dep, kó­rip, sezip bilgenin túsindirgen eken. 

Qanysh týraly ózimniń bilgenderimdi aıtaıyn. Ǵalymnyń ómir tarıhyn kúlli el biledi ǵoı. Al onyń Qudaı joly – tyl­symnyń belgileri men tabı­ǵat qu­pııasyn tanýy mynadaı edi. Soǵys­tan keıinirek Ismet pen Qanysh birge Túrki­stanǵa kelip, odan Ashysaıdyń kishkentaı poıyzymen Ashysaıdaǵy órt sóndirýshilerdiń bastyǵy Turdyqul Jaýlybaevtyń «nemis mashınasy» dep atap júretin kishkentaı jeńil mashınasymen Sholaqqorǵandaǵy Esirkep Parıdınovty alyp, Babatadaǵy ujymshar jylqyshysy – meniń babamnyń jaılaýdaǵy qara úıine túsetin. Esirkep pen Turdyquldyń áıelderi babamnyń nemere qaryndastary bolyp keledi. Sondyqtan bul eki kisi baja edi. Qymyz iship jatqan bolyp, kúndiz úıde, qarań­ǵylyq túse Ysqaq Babtyń saǵa­nasyna túnep, tań qarańǵysynda qaı­typ keledi. Osyndaı jaǵdaıdy eki-úsh jyldaı kórip júrdim. Akademık Ismet pen akademık Qanysh bir mekemede qyzmet istegen. Ismet pen Esirkep týysqan adam. 

Taǵy da bir aıtarym, Keńes Odaǵynyń kórnek­ti ǵalymy, qolóner sheberi Ǵanı Ilıaev týraly az-kem sóz. Bul 1968 jyl­dyń tamyz aıy bolatyn. Men ol kezde Jar­tytóbe keńsharynyń bas býhgal­teri­niń orynbasary edim. Bas býhgalter Mádibek О́mirqulov eńbek demalysynda júrgen-tuǵyn. Al keńshar dırektory Isabek Myrzahmetov aýylda joq edi. Túski mezgil taıanǵan kez. Kontorǵa orta boıly, reńi taza, qońyr kostıým shalbarly, qońyr bas kıimdi, qolynda qońyr portfeli bar, aıaǵynda qyzyl-qońyr týflı, barlyq kıgen kıimi jáne sóılegen sóz máneri ózine jarasyp turǵan kisi kelip, sálemdesip bolǵan soń № 169 senimhatty maǵan berdi. Áli umytqan joqpyn. Tústen keıin keńshar dırektory Isabekke kirip, eki tonna jún alatyn boldy. Jumys bastalyp ketti, úlken bólmeli jumys isteıtin oryn berildi. Sonda aýyldaǵy qolynan is keletin áıelderdi jınap, orama shı, kilem, qara úıdiń dódegesi, baý shýy, aıaq-qap, keseqap, syrmaq sııaqty burynǵy babalardan qalǵan múlikterdi qaıta jańǵyrtyp jatty. Bizdiń úıde úsh aı turyp, kóp jumys atqardy. Sol ǵalymnyń bir áńgimesi – Ǵanı 3-jasynda ata-anasynan jetim qalyp, tuljetim kúıinde Qarasýan bulaǵynda qysy-jazy meken etetin eldiń belgili baıynyń qolynda ómir súripti. Ǵanı 5-6 jasqa jet­kende taqyr jer kórse sýret salyp júrgenin naǵashy atasy baıqap, «Qoı, balam, sýret – saıtannyń kásibi. Onymen aınalys­pa» dep tyıyp tastap júredi. Naǵashy atasy Ǵanıdy qasyna alyp, Babatadaǵy Alken damollaǵa oqytý úshin alyp barsa, sabaq bastalyp ketken eken. Úsh kún áýlıege túnep, zııarat jasap qaıtady. Qarasýan bulaǵynyń aınalasy taqyr úsh úı syıǵandaı oryn bolady eken. Qalǵan jaǵy jynys orman. Ǵanı sol taqyrǵa Ysqaq Babtyń saǵanasynyń sýretin salyp otyrsa, bir mezgilde betine ystyq lep keledi. Basyn kóterip qarasa, eki qulaǵy bar, jýandyǵy adamnyń boıyndaı. Úlken jylan tónip qarap tur eken deıdi. Sodan Ǵanı talyp qalady. Aýyl jaqtan kórip qalǵan naǵashysy aıqaılap, dybys beredi. Jylan zııansyz óz betine ketken eken. Sol Qarasýan bulaǵy aıdarly Qarasýan atanypty. Jylan saǵananyń sýretine tájim etip turypty. Jergilikti halyq ony «Ysqaq Babtyń Alkenge ilesip, odan keıin Táshimetke ilesip júretin jylany» deıtin. Sol jylan qazirdiń ózinde birli-jarym kóziqaraqty kisilerge kóri­nip qalyp júredi. 

Ǵanı týraly taǵy bir áńgimede – Qazy­ǵurt taýynyń eteginde ornalasqan bir aýyl­dyń qarııasy Sosıalıstik Eńbek Eri­niń portretin jasap berýge shaqyrady. Ǵanıǵa esik aldyndaǵy baý aǵashynyń ishinen oryn daıyndatyp, qarııa Ǵanıǵa: «Áı, balam, araq iship qoıma, qasyńa meniń babam kelip qalýy múmkin», deıdi. Portret jasap otyrǵan Ǵanıdyń qarsy aldynda basyn jerden bir metrdeı kóterip kele jatqan dáý jylan kórinedi. Ekeýi kóz túıistirip qalǵanda jylan óz betine ketipti. Muny bilgen qart kisi Ǵanıdan «Jylan qansha ret basyn ıdi?», dep suraıdy. Ǵanı: «Eki ret ıdi», dep jaýap beredi. «Araq ishpegenińde basyn úsh ret ıetin edi, sonda seniń armanyń ómirbaqı oryndala beretin edi ǵoı», depti. (Bul áńgime jazýshy Amantur Musaevtyń kitabynda jazyldy). Muny Ǵanıdyń óz aýzynan da esitkenmin. 

Ǵanı Keńes Odaǵynan birinshi bolyp Arabııaǵa týrıstik saparǵa qosylady. Onda Ǵanıdyń arab tilinde saýattylyǵyn tanyǵan Arabııadaǵy din ıesi, tıisti tártibimen shaqyrtyp alyp qabyldaıdy. Musylmansha sálem berip kirgen Ǵanıdy ornynan turyp, musylmansha sálemin qabyldap, qarsy sálem beredi. (Alken ıshannan kóp jyl oqyp, arabsha kúrdeli saýattanǵan adam ǵoı). Din ıesi Ǵanıdan: «qaı elsiń?» dep suraǵanda: «О́zim qazaq­pyn, súıegim de qazaq, júregim kommýnıst», – deıdi. Qazaqtyń jerin, qalalaryn suraǵanda, qalalaryn bilmeıtin bolyp shyǵady. Eń sońynda Túrkistan qalasyn ataǵan kezde, «Naǵyz musylman halyq ekensińder. Túrkistan – ekinshi Mekke-Madına ǵoı», dep rızashylyqpen qolyn bergen eken. Ǵanı úsh aı úıimde jatqanda, ákem ekeýi ár beısenbi, jumada áýlıege baryp túnep júrdi. Meniń ákem de, babam da arabsha jaza da, oqı da biletin saýatty adam­dar bolǵan. Teriskeıdiń jylqyly baıy­nyń balasy Tájibek 1930 jyldary elde ádepki ujymshar uıymdasqanda, eki baı­talǵa jylqyshy bolyp bekitilip, 1954 jyly balasy – meniń ákem Saryǵa eki baı­taldan 302 bas jylqy etip ósirip, ót­kiz­di. Ákem Uly Otan soǵysynyń arda­geri. Biraz jyl ujymshar bastyǵy bolyp, keıin de basshylyq qyzmette bolǵan kisi edi.

Túrkistan kúngeı jeri atansa, Ysqaq Bab turǵan jer kúngeı men teriskeıdiń arasyndaǵy kósegenniń kók jonyn Qart Qarataýdyń sileminde jatyr. Buryn qart Qarataý eki eldiń arasyna asý bermeı jatatyn edi. Bul jerde Torlan asýynyń Teriskeı jaǵynda bıik taýdyń betinde qolmen qoıǵandaı óte úlken aqtas bar. Bul mekendi Aıtas dep ataıdy. Jerdiń kúngeı atanýy, onyń sýy batysqa aqsa, teriskeıdiń sýy shyǵysqa aǵady. Sol úshin kúngeı, teris­keı eli atanypty. Sol Torlan naǵa­shy­la­rym meken etken jer eken. Halyqta bul kıeli jer degen uǵym bar. «Aıtas – aıd­a­har qamaldyń esigi» degen ańyz bar. Aı­da­har qamaldyń aldynda on eki jasar Qa­mys­baı, toǵyz jasar Shoıynbet, toǵyz jasar Toq­bolat asyq oınap otyrsa, óz­deri qa­tar­ly tanystyǵy joq bala ke­lip qo­sy­la­dy. Biraz oınaǵan soń, «Áı, Qamys­baı, ba­syń­dy kóter», degen daýysqa qa­rasa, álgi bala qart kisige aınalyp, «Qa­mys­baı, sa­ǵan emshilik, baqsylyq, Shoıynbet sa­ǵan bılik, Toqbolat saǵan baılyq», dep kóz­den ǵaıyp bolypty. Men sol Toq­bo­lat­tyń ur­pa­ǵymyn. Qazirgi abaıtanýshy Jabal Sho­ıyn­betov – Shoıynbet bıdiń urpaǵy. Qa­mys­baı – qyrǵyz-qazaqqa belgili emshi, kór­seteri kúshti baqsy bolypty. Sho­ıyn­­bet qazaq eline belgili ádil bı bol­ǵan eken. Birde Shoıynbet qazaqtyń bel­gi­li ja­typ qalǵan qart bıine baryp, sálem be­re­di. Qart esikten kirip sálem ber­gen, jas jigitke: «Qaı balasyń, áı», dep sura­sa «Sho­­ıyn­­betpin» depti. Sonda qart kisi: «Báre­­kel­­di, dańqyńa» dep qasynan tórden oryn bergen eken. Toqbolat baılyǵy ta­sy­­ǵan, eldegi dańqty kisiniń biri bolypty. Elde «Toqbolattyń alty uly alty rýly el emes pe?» degen syıly sóz taraǵan eken. 

1963 jyly Babata fermasynda býhgalter bolyp júrdim. Keńshar dırektory Spaǵul Maldybekov shaqyryp alyp: «Sizder et kombınatyna ótkizgen on jeti bas túıeniń on besine kvıtansııa aldyńyzdar, qalǵan eki bas túıege «óldi» degen qujat jasalady. Ony ózim bekitip beremin. Eki nardy baz meńgerýshisi Magamat Lavazanov kombınatqa ótkizip, aqsha alyp, Shymkentten Ysqaq Bab áýlıeni qorshaıtyn temirler ákeledi. Siz osy qorshaýdy ornatýda basy-qasynda bolyńyz, qudaı aldynda jaýap beresiz» dep ázil aıtty. Sol Spekeń 1967 jylǵa deıin Jartytóbe keńsharynda dırektor bolyp istep, osy jyly Shymkent oblysynyń Ońtústik aýdanynyń birine aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp, zeınetke shyqqanynsha abyroımen atqardy. Magamat Lavazanovty jurt «saqal» dep ataýshy edi. О́ıtkeni saqaldy kisi edi. Ol – sheshen ultynyń azamaty, soǵys ýaqytynda 20 shaqty úı aýyp kelip, Taskómirsaı eldi mekenine ornala­syp qalǵandar. Bul kezde Taskómirsaı eldi mekeninde mal bordaqylaý mekemesi bar bolatyn. Mahań osy mekemege ómir bo­ıy baz meńgerýshisi boldy. Arabsha saýat­ty adam edi. Sonymen qatar óte kúzir­li turatyn. Aqsha surap kelgen kisige suraǵan aqshasyn berip, ózi ákelip qaı­tar­ǵanynsha suramaıtyn. Bala sııaq­ty kóńil­di júrgendi unatatyn edi. Men: «Maha, siz aqshany qaıdan alasyz?» dep sura­ǵa­nymda, Sheshenstanda ákem altyn ustaı­tyn kúzirli adam boldy. Men munda kóship kelgen soń, altyndarymdy aqshaǵa aınal­dyrdym», dedi. Osy kisimen kóp jyl qyzmettes boldym. Mahań oraza, nama­zyn qaza etpeıtin dindar adam edi. Ul-qyz­dary da tárbıesine qaraı, mádenıetti, ıman­dy bolyp ósti. Mahań men Spekeń ekeýi birge syılas turatyn. Ekeýi de kózge túspeı áýlıege baryp, túnep júredi eken. Mahań Spekeńdi mádenıettiligi men ımandylyǵyna qarap, pir tutýshy edi.

Birde jaýgershilik qosyn jatqan Abylaı­ hannyń áskerine jaý tosynnan shabýyl ja­saıdy. Abylaı Besterek eli­niń batyry Seńkibaı­ǵa: «Taqqa ege bol», dep taǵyn tapsyrady. Ol kezde han­­­dar taǵyn ózimen birge alyp júredi eken. Jaýyn jeńgen Abylaı aman-esen ta­ǵyn tap­syrǵan batyrǵa: «Túý, Seńki­baı, kóz­­siz batyr ekensiń ǵoı», degende Seńki­baı hanǵa basyn ıip turyp, «Taqsyr, siz ma­ǵan ta­ǵy­ńyzdy tapsyr­ǵan kezde áýlıe­niń aq qu­sy bizdi qalyń or­manǵa bastap bar­dy», deı­di. Sonda Abylaı: «Túý, Seńki­baı, seniń óziń­nen de jol basshyń kúshti eken ǵoı», degen eken. Bul derek Alken ıshan­nyń Ba­tı­ma ájedegi qoljazba kita­bynan alyndy.