Arhıv – 2025: arhıvshiler men tarıhshylar dıalogy

Ulttyq arhıv qory qujat­taryn paıdalaný tóńiregindegi máse­le­lerdi kásibı túrde talqylaýǵa ar­nalǵan sharanyń Almaty qala­synyń túbindegi Jańalyq eldi mekeninde ornalasqan mýzeıde uıymdastyrylýynyń zor máni bar. Saıası qýǵyn-súrgin kezeń­deriniń qupııalaryn jan-jaqty ashatyn zertteýler júrgizip, ja­zyqsyz jazalanǵan alashtyq jáne keńestik qaıratkerlerdiń ómir joldaryn zerdelep, olardyń mu­ralaryn taýyp, ǵylymı aına­lymǵa engizip, buǵan qosa, revolıý­sııadan keıin birden bastalyp ketken úsh dúrkin asharshylyq zoba­lańy aınalasyndaǵy shyndyq­ty tanýda ólsheýsiz eńbek úlgisin kórsetip kele jatqan «Ádilet» tarıhı-aǵartýshylyq qoǵamynyń qurylǵanyna bıyl 25 jyl tolyp otyr. Osy qoǵamnyń búgingi tóraǵasy, mýzeı dırektory, fı­lo­logııa ǵylymdarynyń doktory Ǵarıfolla Ánes, Prezıdent Arhıviniń dırektory Jámıla Ábdi­qadyrova bastap kelgen arhıvshilerdi jáne AQSh-taǵy Berklı ýnıversıtetiniń zert­teýshisi Agneshka Smelkovskany qarsy alyp, Elbasy N.Nazarbaev arnaıy bólgen aýqymdy aýmaqty alyp jatqan memorıal kesheniniń jumysymen, Jetisý aımaǵynyń qurbandaryna arnalǵan mýzeı tarıhymen tanystyrdy.

  Jyl saıyn Jańalyqta jerlengen sheıitterge baılanysty shımaı tarıhtyń shyndyǵy, tyń derekterdiń beti ashylyp keledi. Bul jerde «halyq jaýy» jazasyn arqalaǵan 58-baptyń jazyqsyz qurbandary ǵana emes, bandıtızm, ekonomıkalyq qylmysqa ilikken kúdiktiler de jelkeden kózdegen jendetter oǵynan jer qushqan. Osy mańaıdan jınalǵan bir qap oqtyq gılzasy, kózáınek synyqtary, bylǵary báteńkeler men etikterdiń jurnaqtary, temir­men qaptalǵan tis qaldyq­tary qasiretti jyldardyń qara tańbasyn eske salyp, mýzeı sóresinen oryn tapqan. Úsh zaldan turatyn mýzeıdiń «Rekvıem» zalynda 4125 adamnyń aty men tegi tutas qabyrǵa boıyn qýalaı, mármár tasqa qashalyp jazylǵan. 

Aýqymdy jerge panteon qu­ry­lysyn júrgizip, jat jerden topyraq buıyrǵan Alash arys­tarynyń súıegin týǵan jeri­ne jetkizip, qaıta jerleý, topy­raǵyn ákelý, basyna belgitas or­natý, iri qaıratkerlerdiń jeke mýzeıin jasaqtaý – qoǵam ju­mysynyń keleshekte atqaratyn jumysynyń úlken bóligi. Son­daı-aq zertteýshi ǵalym qoǵam ju­mysymen qanattasa, Qazaqstan zııalylarynyń murasyn zertteýmen aınalysatyn ǵalymdar­dyń eń­begin jaryqqa shyǵaryp kele jatqan «Arys» baspasynan usynylǵan T.Omarbekovtiń «Ashar­shylyq», B.Qoıshybaevtyń «Ult­tyq apatty taný», «Qazaq» gaze­tiniń jınaqtary, Shákárimniń qaıta basylyp shyqqan «Imanym» kitap­tarynyń mańyzy týraly áń­gi­melep, birneshe danasyn ar­hıvke syıǵa tartty. 

Prezıdent arhıviniń dırektory J.Úsipjanqyzy otandyq mýzeılermen áriptestik ornatyp, tarıhı-derekti kórmeler uıym­dastyrýda baı tájirıbe jı­na­q­taǵandaryn aıtty. Arhıv qory men mýzeı qory taqyryby ja­ǵy­nan bir-birin tolyqtyra túse­tin ortaq kórme jobalary ar­qyly tipti eń kúrdeli tarıhı ta­qy­ryp­tardyń ózin: fotosýret­ter men qujattar, kúndelikti tur­mys pen tirshilik quraldary men bu­ıymdaryn, estelikterdi, bas­pasóz materıaldaryn keń aýqym­da ashyp kórsetip, ótken kezeń­niń aıryqsha tynysyn se­zinýge múmkindik beredi. Pre­zıdent arhıviniń qoryndaǵy qu­jat­tar tek qazaqstandyq emes, shetel­dik mýzeılerdiń turaqty eks­po­­zısııasy quramynda da usy­ny­lyp keledi. Saıası qýǵyn-súr­gin qurbandaryna arnalǵan mý­zeı­de de arhıv qoryndaǵy qujat­tar molynan kórinis tapqan. Pre­zı­dent arhıvi men mýzeıdiń budan arǵy áriptestik baılanysynda birlesken aǵartýshylyq, ta­nym­dyq sharalar negizinde ta­rıhı-derekti muralardy tanymal ete túsý maqsaty qaras­ty­­ryl­ǵan. Dóńgelek ústel basyn­daǵy keleli áńgime ústinde bir­qatar kerekti másele qozǵaldy, atap aıt­­qanda, Qazaqstan arhıv­teri men mýzeıleriniń zamanaýı jumys úr­di­simen úılesimdiligi, «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda bir­les­ken ǵylymı-zertteýshilik jo­­ba­lardy júzege asyrý múm­kin­digi, tarıhı jınaqtardy ázirleý, ta­­­­rıhı-derekti kórmeler men bas­­­qo­sý­­lar uıymdastyrý sekildi ózara tıimdi baılanystar sóz bolyp, paı­daly aqparattar almasty.