Baımurat batyr esimi halyq arasynda Baıuly birlestigindegi altyn jappas rýynyń urany retinde belgili. Bul tulǵanyń tarıh sahnasyna kóterilip, saıası belsendiligimen kózge túsýi XVIII ǵasyrdyń birinshi jartysyna sáıkes keledi. Bul kezeń halqymyzdyń syrtqy jaýlarǵa qarsy kúresimen erekshelenedi. Shyǵysta jońǵarlar, batysta Edil qalmaqtary qazaqqa aıryqsha qaýip tóndirdi. Mine, osy soǵysta Baımurat batyr eren erlikterimen kózge túsip, bahadúr bolmysymen tanyldy.
Baımurat batyrdyń shyqqan tegi jappastyń qalqaman tarmaǵynan. Shejire boıynsha jappas – tánke – qalqaman – esenbaı – ájim – baıbóri – baımurat bolyp jikteledi.
Áz-Táýkeniń bıligi kezinde dúnıe esigin ashqan Baımurattyń jastyq shaǵy sol tustaǵy qatal jaýgershilik zamanǵa saı qalyptasyp jetildi. El irgesine zobalań salǵan qalmaq shapqynshylyǵyn kórip ósken bala jastaıynan quba qalmaqqa qarsy kúreste kózge túsip, erligimen tanyla bastaǵan. Ol jońǵarǵa qarsy soǵysta halyqtyń kúshin biriktirip, judyryqsha jumyldyrýdy kózdegen 1710 jylǵy Qaraqum jıynyna, Táýkeden keıin el tizginin ustaǵan Qaıyp han tusyndaǵy qazaq-qalmaq shaıqastaryna da qatysqan bolýy kerek. Shákárim aıtqandaı, halqymyzdyń úshten ekisin qurban etken «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulamadan» da tys qala almady. Iаǵnı, el basyna kún týǵan syn sátinde halqynyń qamal, qorǵany bola bildi.
El aýzynan jetken áńgimelerge súıensek, Baımurat Baıbóriuly qazaq batyrlary sapynda Bulanty-Bileýti, Ańyraqaı shaıqastarynda atoılap atqa qonyp, jappas rýynyń starshyny dárejesine jetipti. Biraq batyr babamyz Ábilqaıyr hannyń orys bodandyǵyn qabyldaýyna qarsa bolypty. A.Tevkelevtiń aıtýyna qaraǵanda, 1731 jyly 22 qazan kúni keshki saǵat 6-nyń shamasynda Ábilqaıyr hannyń bir qyzmetshisi tilmashqa sol túni jappas starshyny Baımurat qalyń qolmen orys elshisine shabýyl jasap, ásirese onyń arbaly kerýeniniń tas-talqanyn shyǵaryp, ózin óltirýdi kózdeýde degen habar jetkizedi.
Osy sebepti Ábilqaıyr han Baımurattyń eki adamyn ustap alyp, uryp-soǵyp, kisende ustaǵan. Bul el ishinde bedeli zor Baımurat batyrdyń ashýyn týǵyzyp, onyń arty han men orys elshisine soqqy berýge alyp keledi. Kóp keshikpeı Ábilqaıyrdyń ózi aqyldasý úshin A.Tevkelevke jetken. Jany qysylyp, záresi ushqan tilmash hannan habar jiberý úshin Bókenbaı batyrdyń ulysy shalǵaıda ma dep suraıdy. Oǵan úsh kúndeı ýaqyt kerektigin aıtyp, habarshy jóneltkenimen alystaǵy batyrdyń kelip úlgermeıtinin tilge tıek etkenmen tilmash handy habarshy jiberýge májbúr etedi.
Sol kúni keshki saǵat 9-dyń shamasynda Baımurat starshyn bastaǵan qalyń qol A.Tevkelevke shabýyldy bastaıdy. Ábilqaıyr han tilmash tobymen qosylyp úlgere almaǵan. Al Baımurat batyr orys elshisine soqqy berýge umtylǵan. О́zine tóngeli turǵan qaýipti kórgen tilmash búkil geodezısterin, dvorıandaryn, atty kazaktaryn, soldattaryn, bashqurttaryn, ıaǵnı óz adamdarynyń bárin shaqyryp alyp Reseı ımperııasyna adaldyq tanytyp, qazaqtar qolyna tirideı berilmeýge shaqyrdy. Baımurat batyr tún ortasyna deıin A.Tevkelev otrıadyna aýyr soqqy berip, odan ári múmkin emes bolǵan soń, tutqyndaǵy eki adamyn qaıtarýdy suraǵan. Osydan soń Ábilqaıyr han Baımuratqa eki jigitin qaıtarǵan. Sol sátte-aq batyr keri qaıtqan. Tek keterinde elshiniń 15 jylqysyn aıdap ketken.
Sonymen ózine senim artqan halqy úshin han men A.Tevkelevke qarsy shyǵýynyń ózi Baımurat boıyndaǵy batyrlyq bolmysty, syn saǵatynda eli úshin jaýap berýge daıyn tulǵa ekenin kórsetedi. Bul arada Baımurat pen Ábilqaıyrdyń arasynda oryn alǵan shıelenisti jaıtty aıtýly azamattar arasyndaǵy jeke bastyń múddesi turǵysyndaǵy arazdyq deı almaımyz. Zamanynda eldiń egemendigi men jerdiń tutastyǵyn qorǵaý jolynda syrtqy jaýǵa qarsy kúreste tize qosyp, birlese qımyldaǵan qos qaıratkerdiń sol tustaǵy saıası kózqarastaryndaǵy alshaqtyqty orys elshisi kelgen kezdegi qazaq-orys qatynasynyń talqyǵa túsken sátinen izdegenimiz jón.
Baımuratpen birge shektiniń Syrlybaı, Bábı, Bátjan, Jantýma, Esmámbet, О́teǵul, Baıjan, Malybaı degen belgili bıleri men О́tep, Aqsha, Sartaı sekildi batyrlary da orys elshisiniń kelýine qarsylyq bildirdi. Ásirese Bábı bıdiń Baıqara degen baýyrynyń tilmash tobyndaǵy bashqurt qolynan oqqa ushýy ara-jikti odan saıyn ýshyqtyrdy. Shektiniń urany Baqtybaı batyr da orys elshisiniń kelýine qarsy edi. Ol 1732 jyly naýryzda túrikmenge attanǵan polkovnık Garber bastaǵan orys kerýenin 12 kún boıyna qorshaýǵa alady. Bul jóninde A.Tevkelev «29 naýryz kúni Baqtybaı kerýennen tartyp alǵan taýarlarymen maǵan jaqyn mańnan óte qýanyshty kóńil kúımen: «jaqyn arada Tevkelevtiń de kózin joıamyz» degendi aıtyp, ótip ketti» dep jazady. Qalaı desek te, orys elshisiniń jazbalary sol tustaǵy el ıgileriniń orys bodandyǵyna degen kózqarastaryn barynsha asha túsedi.
Biraq artynan Baımurat Ábilqaıyr janynan tabyla bildi. Oǵan aǵylshyn sýretshisi Djon Kestldiń qazaq dalasyndaǵy sapary barysynda jazǵan kúndelik jazbasy dálel. Ábilqaıyr hanmen birge júrgen sýretshi 1736 jyly 23 maýsym kúngi joljazbasynda «Osy jerde bizge Baımurat batyr esimdi bir qart kisi (orys tilinde «nemolodoı ýje chelovek» delingen – J.A.) kelip, memlekettik keńesshi ámir beretin bolsa, Orynborǵa 1000 qoı aıdaıtynyn nyq senimmen aıtty» delinse, tarıhshy K.Esmaǵambetov, Baımurat batyr jappas rýynyń starshyny Ábilqaıyr hannyń Reseı bodandyǵyn qabyldaý saıasatyna qarsy boldy. Keıin bul baǵytynan aınyp, Ábilqaıyrmen bitisý joldaryn izdestirdi, depti.
Kishi júz qazaqtarynyń sol tustaǵy orys bodandary qalmaq, bashqurt baǵytyndaǵy belsendi is-qımyldary Orynbor basshysy V.Tatıshevti Ábilqaıyr hannan qaıtadan ekinshi ret ant alýǵa májbúrledi. Ábilqaıyr men V.Tatıshev kezdesýi 1738 jyly tamyzdyń basynda Orynborda ótti. Qazaq-orys qatynasy qaralǵan kelissózde Ábilqaıyr han, Nuraly, Eraly sultandar, Kishi júz ben Orta júzdiń belgili degen 56 bı, batyr, starshyndary ant qabyldady.
Sol tusta jońǵar bıleýshisi de qazaq dalasyna óz ústemdigin júrgizýge umtyldy. 1742 jyly qańtardyń basynda Hıýa ıeligine qarasty Ámýdarııaǵa jaqyn jerde qystaǵan Ábilqaıyr hanǵa jońǵar elshileri Qashqa men Barang noıandar arnaıy kelip, Qaldan Seren atynan qazaqtardan amanat talap etip, Ábilqaıyrdan uly Aıshýaq sultandy jas jubaıymen jáne eń bedeldi degen starshyndardyń balalarynan amanatqa suraǵan. Oǵan qosa árbir júz tútinnen bir qarsaq tóleýdi, ózi belgilegen jerde kóship-qonýdy buıyryp, eger de muny oryndamasa soǵys ashamyn dep qaharyn tókken. Mine, osy qontaıshy talap etken tanymal toǵyz starshynnyń balalary arasynda Baımurat bıdiń О́te degen uly bolǵan. Sóıtip Qaldan Serenniń tórtqara Qaratoqa, shómekeı Jaıylǵan, shekti Moınaq, alasha Báıseý bılermen birge Baımurat balasyn suraýynyń ózi batyrdyń el ishindegi abyroı-bedelinen habar beredi.
Orynbor basshylyǵyna I.Neplıýevtiń kelýimen Ábilqaıyr hannyń jańa gýbernatormen aradaǵy qatynasy shıelenisip, ol ashyq jaýlasýshylyqqa ulasty. Bul qatynasty retteý úshin A.Tevkelev 1748 jyly jazda Orsk bekinisinde Ábilqaıyr hanmen kelissózder júrgizedi.
Degenmen, osy tusta el ishindegi saıası jaǵdaı shıelenisip, onyń arty Ábilqaıyrdyń ólimine ákeldi. Kóp uzamaı Kishi júzde qalyptasqan jaǵdaıdy retteý men jańa han saılaý máselesi kún tártibine kóterildi. Elge jańa han saılaý barysynda osy kezge deıin Nuraly sultandy qoldap kelgen Baıuly rýlary belsendilik tanytyp, oǵan Baımurat batyr da aralasty. Kóp uzamaı 2 qazanda Qaıyńdy ózeniniń jaǵalaýynda ótken Halyq keńesine Kishi júz ben Orta júzden 1000-nan asa adam qatysyp, Nuralyny han saılady. Keńeske qatysqan Shekti Baqtybaı, Ysyq Báıterek batyrlar da Baımurat sekildi óz rýlarynyń uranyna aınalǵan tulǵalar. Al alasha rýynyń uranyna Báıseý bıdiń týǵan nemere inisi Baıbaraq batyr shyqqan edi. Keıin osy batyrlar 1749 jyly shilde aıynda Orynborda Nuralyny handyq taqqa bekitken patsha gramotasyna ıe bolý saltanatyna qatysty.
Osydan keıingi muraǵat qujattary arasynda Baımurat Baıbóriulyna qatysty málimetter kezdespegenimen 1762 jyly 19 jeltoqsandaǵy Orynbor gýbernııalyq keńsesiniń jazbasyna batyrdyń Baıtúgel degen balasy týraly derek túsken. Onda ár jyldary qazaq dalasynda tutqynǵa túsken Edil torǵaýyttary sóz bolady. Olar Orta júzdiń naıman rýyndaǵy Medet bı, Estemes, Sartbaı, Kishi júzdiń alshyn rýyndaǵy Kúshik Bazaruly, alshyn jappas rýyndaǵy Bodan Seıitqululy, Baıtúgel Baımuratuly jáne tabyn rýyndaǵy Nádir, Qaıdabol degen qazaqtar qolynan qolaıly sátte qashyp shyqqan. Baıtúgeldiń qolynda Batý Týgýs Dorjıpov atty qalmaq bolǵan. Bul qalmaqtar shoqynyp, hrıstıan dinin qabyldap, sodan soń kazak-orystar arasyndaǵy shoqyndy qalmaq týystarynyń arasynda qalýǵa yqylas tanytqan.
Baımurat batyrdyń ómiriniń sońyna keler bolsaq, búginde barlyq zertteýshiler 1771 jylǵy Hrıstofor Bardanestiń qazaq dalasyndaǵy sapary nátıjesinde jazyp qaldyrǵan eńbegine ıek artady. Onda «Burmatbaı men Aqsaqalbarby kólderi arasynda Baımurat degen kishkene ózen bar. Birneshe jyl buryn munda aýqatty qazaq kóship-qonǵan jáne ol qalmaqtar býrýttar dep ataıtyn qyrǵyzdar qolynan qaza tapqan. Bul qazaq Baımurat dep atalǵan. Osydan soń ózen sonyń atyna ıe bolǵan» dep jazylǵan.
Osy derekten soń tarıhshy I.Erofeeva: «Baımurat – Batys Qazaqstanda aǵyp jatqan ózen. Janaıshoqy taýynyń soltústik-batysyndaǵy Taldy jáne Qoǵalyjar ózenderi toǵysynda paıda bolyp, ońtústikte Úlkenkól kóline quıady (Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdany, Qostanaı oblysynyń Jankeldi aýdany). Antroponım nemese genooıkonım XVIII ǵasyrdyń ortasynda óziniń rýlastarymen osy ózen ańǵarynda kóship-qonǵan naqty jeke adamnyń esimine baılanysty paıda boldy. Bul adam Baımurat esimdi Kishi júzdiń qandaı da bir baı qazaǵy edi, ol Tıan-Shan qyrǵyzdarymen aradaǵy bir qaqtyǵysta qaza tapty. Osy jaıylym jerdiń qojaıynynyń óliminen keıin Baımurattyń aǵaıyndary ózderiniń buryn meken etken terrıtorııasynda ornalasqan ózendi Baımurat dep atady» degen tujyrymǵa keldi.
Jalpy, Baımurat ózenine qatysty ár jyldary jaryq kórgen tarıhı eńbekterde biraz málimet bar. Máselen, porýchık Iаkovlevtiń 1851-1852 jylǵy topografııalyq jazbasynda Jaman Aqkóldiń batysynan ońtústikke qaraı 20 shaqyrym jerde jatqan ashy Alakól kóliniń kóktemde ońtústik jaqtan Baımurat jyrasy (saıy) arqyly kelip quıatyn qar sýymen tolatyny kórsetilse, 1870 jyly Perovsk ýeziniń Keńtúp bolysyna qarasty 11 aýyldaǵy 1644 tútin jappastar men 432 tútinnen turatyn qojalar qystaýdaǵy qonystarynan jazǵy jaılaýlaryna kóshý kezinde Arys, Móldir, Jylanshyq, Turǵan arqyly ótip, Baımurat, Qaraqa, Mamyt, Bestóbe degen mekenderge kelip ornalasqan.
Keńtúp bolysy biryńǵaı jappastan quralǵan. Sondaı-aq bul rý Sarskaıa, Konstantınovsk, Sýmuryn, Shaǵan bolystarynda basymdyqqa ıe bolǵan Sarskaıa bolysy qazaqtary kóshi-qon jolynda Alabasqa quıatyn Baımurat ózekke kelip, Baımurattan Qyzyljar, Quraqbaı, Bozingen, Bes bıdaıyq, Ýálı toıpaq mekenderi arqyly kóshetin. Keri qaıtarda Baımuratta uzaǵyraq toqtaǵan.
Sonymen joǵarydaǵy ózen, jyra, saı, ózek, mekenderdiń barlyǵy jappas uranyna shyqqan Baımurat esimimen atalǵan qonysqa qatysty edi. Onyń ústine jappastar Qostanaı ýezindegi Bestóbe bolysynyń basym bóligin quraǵan. Olar munda Syrdarııa oblysyndaǵy ózderiniń burynǵy jazǵy oryndarynan 1740 jyldardyń sońynda kelgen. Buǵan Qostanaı ýezinde jylqy ósirýge qolaıly jaǵdaıdyń, ıaǵnı jylqy úshin jem-shóptiń jaqsyraq bolýy qonys aýdarýǵa basty sebep bolǵan.
Shejire boıynsha Baımurattan Qara, О́tek, Baıaý, Baıtúgel, Alań, Bolat, Malbasar jáne Qońyr degen balalary taraıdy. Olar da ákeleri sekildi eldiń saıası ómirine aralasty. Áke boıyndaǵy batyrlyq qasıet, ásirese Baıtúgel, Qara jáne Alań atty uldaryna daryǵan. Polkovnık Bentamnyń 1789 jyly 15 jeltoqsanda knıaz G.Potemkınge joldaǵan málimdemesinde qazaqtyń han, sultan, bı, batyr, starshyndary jáne rýlarynyń sany men mekendegen qonystary jaıly qundy qujattar keltirilgen. Qazaq dalasynan jınalǵan mol málimetter ishinde Syrdarııa boıynda, Qaraqumda, ıaǵnı Áýlıe Petr bekinisine qarsy shepten 20 kúndik jerde meken etken 3000 tútin jappasty О́tetileý, Tileke, Shúkiráli, Sýma, Jarylǵap, Qara, Baıtúgel, Alań, Kúntý, Jabaǵy, Aral, Arystanbaı, Toqymbet batyrlar basqarady delingen. Polkovnık jazbasynda Baıtúgel batyr, Qara batyr dep anyq kórsetilgen. Munyń ózi olardyń batyrlyq bolmysyn dáleldeıdi. Biraq Bentam rýlardy taratý barysynda keıbir jańsaqtyqqa jol bergen. Oǵan jappas pen alashany álimge, taz ben tamany shómenge, sherkesh pen adaıdy, altyndy jeti rýǵa jatqyzýyn aıta alamyz.
Qalaı desek te, bul derek Baımurattyń uldary Baıtúgel, Alań, Qaralar áke jolyn jalǵastyryp batyr atanyp, starshyn retinde el bılegenin aıqyndaıdy. Osy Qara batyrdan Toǵyzaq, odan Álmembet, Álmembetten Kókir batyr dúnıege kelgen. Qazirgi Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanyndaǵy Nura boıynda Kókir batyrdyń atyndaǵy Kókir saıy, Kókir jary jáne Baımurattyń taǵy bir shóberesi Mahambet atymen atalatyn mekenderdiń barlyǵy batyr urpaqtarynyń qonys etken jerleri bolyp tabylady.
El ishinde saqtalǵan áńgimeler boıynsha Baımurat batyrdyń balasy Baıtúgel qııan-keski kúres kezinde jaýǵa qarsy «Baımurat» dep urandap shaýyp, jaýdyń shebin buzyp, jeńiske jetken, osydan soń jappastyń urany «Baımurat» bolsyn degen pátýaǵa kelgen.
Sol sekildi Baımurattyń qalmaq qyzynan týǵan Alań atty kenje balasy da jaýǵa shapqanda «Baımurat» dep urandaǵan, sodan keıin búkil jappas pen altyn eliniń urany «Baımurat» bolǵan deıdi. Al esiminiń Alań dep atalý sebebin batyrdyń tikeleı urpaǵy R.Ilııasov bylaı túsindiredi: «Qalmaqpen aradaǵy bir shaıqasta tutqynǵa túsken oljany bólisý barysynda shoqtyǵy bıik kelisti bir qalmaq qyzy óziniń jaǵalbaılyda Sárke batyrdy, jappasta Baımurat batyrdy ǵana qalaıtynyn aıtqan. Aty-jónin suraǵan kezde batyr «bolsaq bolarmyz» dep qyzdy atyna mingestirip alyp ketedi. Batyrdan júkti bolǵan soń qalmaq qyzy eline birneshe ret qashýǵa áreket etkenimen qolǵa túsip, óz maqsatyna jete almaıdy. Qaıta-qaıta qashýǵa umtyla bergen soń Baımurat batyr buǵan májbúr etken qandaı jaǵdaı dep suraǵan. Sonda qalmaq qyzy: «Men elimde týyp, balamdy qazaqtarǵa qarsy qoıyp ósirgim kelgen» degen oıyn aıtqan. Baımurat batyr qalmaq áıeliniń alańdap kútip júrgen týǵan balasynyń atyn Alań dep qoıady jáne ony Baıtúgelmen birge, naǵashyń naıman dep ósiredi. Alań batyr bolyp ósedi». Alań batyrdyń beıiti Qyzylorda oblysy Syrdarııa aýdanynyń Myńshoqy degen jerinde.
Qoryta aıtqanda, Baımurat batyr el basyna kún týǵan qıyn-qystaý zamanda halqyna qorǵan bola bilgen birtýar tulǵa. Oǵan el jadynda saqtalyp, búginge jetken folklorlyq muralarymyz ben muraǵattaǵy jazba derekter tolyq kýá. Batyrdyń Qazaq eliniń táýelsizdigin saqtaý jolyndaǵy erlik isteri urpaqqa úlgi ári ónege bolmaq. Onyń ústine Baımurattyń Alań degen ulynan taraıtyn tikeleı urpaǵy Naǵı Ilııasov Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysyp, Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna ıe bolýynyń ózi kezdeısoqtyq emes edi.
Búginde batyr urpaqtary Aqtóbe oblysynyń Yrǵyz aýdanynda (Qostanaı oblysymen shekaralas) babalary jatqan jerge eskertkish belgi ornatty. 2015 jyly Qyzylorda qalasynda Baımurat batyrǵa arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótip, derekti fılm túsirildi. Osyndaı taǵylymy mol is-sharalarmen qatar tulǵa tarıhyn áli de bolsa dáıekti derekter negizinde zerttep, batyr esimin aýyl, mektep, kóshe ataýlaryna berip, keńinen ulyqtaý qajet. Onyń óskeleń urpaq boıyna ultjandylyqty uıalatyp, otansúıgishtikke tárbıeleýde mańyzy zor.
Jánibek ALLAIаRULY,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty
Oral
