Teńizde on tórt táýlik yqqan balyqshy

Ol adammen kózbe-kóz tildesip otyrmyn. Orta boılydan alasa, júzi jumsaq, al dene bitimi kesek, tórtbaq kelgen, shymyr. Júris-turysy jeńil, saqal-murty men shashynda bir tal aq joq, qap-qara jáne barynsha qoıý. Úıde bizden basqa Qumar apaı bar. Aqsary, uzyn boıly, báıbishe.

– Al inim sharýańdy aıta otyr, – dedi Ábilda aǵa jaıdarylana túsip.

– Aǵa, balyqty kópten aýlaısyz ba?

Erli-zaıypty ekeýi bir-birine qaras­ty. «Qashan edi osy?» dep óz-ózderine saýal qoıǵandaı.

– Men on jeti jasymda kelin bolyp tústim bul úıge, – dedi Qumar apaı áńgimege aralasyp, – sonda atam marqum aıtýshy edi: «Bizdiń Ábilda týǵan kúni-aq balyq aýlaýǵa kiristi» dep…

 – Bul nendeı syr?

Ábilda aǵa shaı kesesin dastarqanǵa qoıa saldy. Áıtse de sóıleýge asyqqan joq. Múmkin osy kásipke bala kúninen baýlyǵan sol aıaýly ákesin eske alyp otyrǵan bolar. Joq álde, «Týǵan kúni-aq balyq aýlaýǵa kiristi» degen sózdiń mánisin qalaı túsindirsem eken dep tolǵanys ústinde me? O jaǵyn bet-ál­petinen aıyrý qıyn edi. Biraz únsiz­dikten keıin baryp, baıaý, qońyr daýyspen sóılep ketti.

– Ol ózi bylaı bolypty. Sirá, men ózi sáýir aıynyń orta sheninde, teńiz muzy erip bolǵan kezde dúnıege kelsem kerek. Ákem balyq aýlaýdan kelse ińgálaǵan náresteniń únin esitedi de, sý kıimderin shesh­pesten meni qaýdyraǵan balyqshy shıneline orap alyp, teńizge qaraı júre beredi.

– Qaıda aparasyń? – deıdi jeńgeleri shoshyp.

– Teńizge bir súńgitip alamyn!..

– Oıbaı qoı, sýyq tıip qalady!…

Ákesi tyńdamaıdy, jeńgeleri basqa aılaǵa kóshedi.

– Bul ul emes, qyz, – deıdi olar…

– Báribir, – deıdi ákesi, – qyz teńizge shyǵyp balyq aýlaı almaıdy degen kim senderge!..

 Sóıtip dúnıege kelgen kúni-aq teńizge bir súńgip shyǵypty. Tyrjalańash balasyn ákesi oń qolymen joǵary kóterip teńizge tóne túsip:

– Mine, naǵyz balyqshy urpaǵy bul. Teńizde týdyń, osynda ósip, erjetesiń. Saǵan asaý aqjal tolqyndar da, uıtqı soqqan daýyldar da, pyshyrlap synǵan muz da qaýipti emes. О́ıtkeni enshiń bir teńizben, egizdiń syńarysyń, – depti.

Keremet dástúr eken!..

* * *

Dastarqan jınalyp bolǵansyn ǵana:

– Teńizde yǵyp kórdińiz be? – dedim.

– Yqtym árıne, yqpaǵan balyqshy – balyqshy ma?

– Siz qansha ret yqtyńyz?

– Júdá kóp! – dep kúldi Ábekeń.

– Eń alǵash ret yǵýym, – dedi ol, – teńiz muzy endi-endi ǵana erip jatqan kezde boldy. Umytpasam 1939 jyl­dyń kóktemi bolsa kerek. Teńizde aýmaq-aýmaq seń bar. Ol jyldary osy «Bek­taýda» turamyz. «Balyqshylar» kolhozyna múshemin. Teńizde espe maıda jel bar-dy. Sóıtse de marqas qaıyqqa jelqum quryp «Dombal» qaıdasyń dep tartyp otyrdym. Seń qozǵalǵanda balyq ta qozǵalady. «Dombal» qaıyry dámeli orynnyń biri. Sol aradan jylymdy bir qaıyrmaq bolyp keliskenbiz. Teńizdiń bir qaıyrylysynda úlken tumsyq bolatyn. Aınalyp ótý kerek. Ol ara tynyq kúnniń ózinde de tolqynsyz bolmaıdy. Dál osy arada motorly keme kezdesti. Ishinde kolhoz tóraǵasynyń orynbasary Ospan Úrkimbaev bar eken. Sol turyp:

– Marqasyńdy motorǵa tirke, – dedi.

Solaı etpek bolyp, jelqumdy túsi­rip bola bergenimde qara daýyl soqty-aý kep. Sý ústi alaı-dúleı boldy. Keme­niń qaıda ekenin, ózimniń qaıda ket­ke­nimdi bilmeı qaldym. Arpalysyp júrip jelqumdy kóterdim. Báribir odan eshteńe shyqpady. Tosynnan soqqan daýy­l marqas qaıyqty domalatyp tastady. Men bolsam, sol qaıyqtyń bir búıirine jarmasyp aldym. Qaıyqtan aıyrylmaýym kerek. Aırylsam boldy – ajal!.. Jáne daýyl olaı bir bulaı bir uıtqyp soǵady. Turaqtamaıdy. Áýelgide jaǵadan eki shaqyrym shamasy-aý dep shamalap edim. Qaıyq aýdarylǵan kezde jeti-segiz shaqyrymǵa deıin uzap ketkenimdi bildim. О́ıtkeni qaıyqqa jarmasa júrip, bir-eki ret súńgip shyqtym. Boılaý degen joq.

Kún keshkirgen kezde baryp, jel arqaǵa turaqtady. Al men ushanǵa qarap yǵa berdim. Bir úmit – sol qaptaldaǵy «Sháıken» ataýy edi. Oǵan da soqpady. Tún ortasy aýa jel teńizge buryldy. Biraq ekpinsiz jaı ǵana. Bir orynnan tapjylmaı turyp aldym. Tań bilingen soń jan-jaǵyma kóz salsam jym-jylas, kók teńizden basqa túk joq. Osylaı jeti kún, jeti tún yqtym.

– Jeti kún, jeti tún?!

– Iá, solaı!.. Nár tatqanym joq. Kóz shyrymyn alǵanym joq. Eń bolmasa qaıyqtyń ishi bolsa eken-aý, syrtqy qaptalyndamyn ǵoı. Jáne taýdaı tol­qyndardyń ekpinimen qaıyq bir batady, bir shyǵady. Men de sol. Únemi qoz­ǵalysta, arpalysta boldym. Biraq qor­qý, osy arada jan tapsyramyn-aý degen oı bolǵan joq. Eki-úsh táýlik ót­ken soń bir batyp, bir shyǵýǵa úırenip kettim.

Segizinshi kúnniń tańy atqanda qaıyq­ty «Shaıken» ataýyna qaıyra qýdy. Bir shaqyrym shamasyndaı-aq jerge kelip qalǵan eken. Ińir qarańǵysy bastalysymen saraǵys júrgen-di. Sol aǵys qaıyqty aıdap kele jatty. Bir mańǵa soǵarsyń-aý, – dep edim, sonym durys boldy. Esen-saý jaǵaǵa shyqtym. Ál kete bastaǵanyn sonda bil­dim. Táltirektep júre alar halim joq. Otyra kettim. Tús aýa «Úsh myrza» ataýy jaqtan bir qaıyq jylt etti. Reı salyp keledi. Jaqyndaı tústi. Bıikteý shoqynyń basyna shyǵyp qol bulǵadym. Osydan keıin esten aıyrylyppyn.

Kózimdi ashsam bir úıde jatyrmyn. Manaǵy qaıyq meni baıqap qalypty. Olar Jálı men Shápıǵan degen jigitter eken. Arqalap alyp «Úsh myrzadaǵy» Járimbet qurdasymnyń úıine jetkizipti.

– On bes kúnde oraldy úıge, – dedi áńgimeni manadan tyńdap otyrǵan Qumar apaı, – aq shúberekten birde aýmaıtyn. Úlken bóshkege jyly sý quıyp soǵan saldym, qyzyl buryshty basyńqyrap, et pen balyq sorpasyn bere berdim. Bir aıdan soń teńizge qaıta shyqty-aý!..

– Qumar apań o joly erledi, – dedi Ábekeń asa bir razylyqpen jubaıyna nazar aýdaryp, – biraq ózi de ýaıymmen júdep, qý súıegi qalǵan eken. Al ekinshi yǵýym 1946 jyldyń kúzinde boldy. Balamyz ekeýmiz yqtyq.

– Ánápııamen be?

– Iá, onda Ánápııa nebári on eki jas­ta bolatyn. Oqýdan bos edi, demalys kúni-aý, sirá. Qolǵabys bermek bolyp ol da júrdi. Qabadan qaıyq edi, ózi quı­taqandaı bolatyn. «Úsh myrzanyń» bel ortasyna jete bergenimizde jyndy tolqyn kıligip aýdaryp tastady.

– Jyndy tolqyn?!

– «Jyndy» tolqyn dep kezbe tol­qyndy aıtamyz. Ol ózi oıda joqta výlkan sııaqty sý astynan atylyp shyǵa keledi. Mine, soǵan tap boldyq. Teńiz ústi typ-tynysh. Tek álgi výlkan atqan aýmaq qana asty-ústine shyǵyp bulqan-talqan bolyp jatyr. Meniń eshteńem ketpes-aý, Ánápııaǵa qıyn soǵatyn boldy. Endi qaıttim? Quıtaqandaı qaıyq ekeýmiz birdeı jabysqasyn shym batady, nebir ornynda turaqtamaı zyrǵı beredi. Ánápııany qaıyqtyń qara qusynda qaldyrdym da, ózim sýǵa túsip keıingi azyna mańynda júrdim. Qaıyqtan ustaýdy qoıdym. Sý ishinde qarmana berem. Iаǵnı, qos qolym da, qos aıaǵym da eskekke aınaldy. Sóıtip qaıyqtyń izinen qýam da otyram. Ábden sharshaǵan kezde ǵana qaıyqqa jabysyp, tynystap alam.

– Áke, neǵyp júrsiń? – dep aıqaılap qoıady balam.

– Júzip júrmin, – deımin.

– Beri kelshi, kórsetshi! – dep qolqa­laıdy bala minez qyzyǵyp.

– Nesi bar, úıren deımin. Bul ádis­­ke ol da kóshti. Teńizde ósken ba­la jú­zýdi biledi ǵoı. Lezde-aq menen beter júzetin bolyp aldy. Bul ózi du­rys boldy. Qa­ıyqqa kezekpen shar­sha­­ǵanda jarmasamyz. Ári qımyl­dap turǵan soń tońa da bermeıdi ekensiń. Osy arada, birinshi ret balama o bir jyly, onyń bes jasynda marqas qaıyqtyń bir qaptalynan ustap jeti kún, jeti tún qalaı júzgenimdi aıtyp berdim. Áńgimem maqsat etken nysana­ma tıdi. Bala jigeri sony kúsh kelip qo­sylǵandaı shabyttanyp ketti:

– Meıli osylaı on kún yqsaq ta shydaımyn, – dedi ol nyq sóılep.

Biraq teńizde munshama ýaqyt júrýge týra kelgen joq. Úsh táýlik ótken shamada kómekke Balǵazy aǵa jetti.

– Sonda úsh kún, úsh tún yqtyńyzdar ma?

– Solaı bolǵany ǵoı…

– Apyr-aı á!..

* * *

– Aǵa, úshinshi yǵýyńyz she?

– Úshinshisi tym aýyr boldy, – dedi Ábekeń... qınalyp, – kıinip al, taza aýa jutaıyq…

Teńizdi jaǵalap únsiz kelemiz. Álden soń:

– Bul ýaqıǵa pensııaǵa shyǵarymnyń az-aq aldynda boldy, – dedi Ábekeń teńiz jaǵalaýyndaǵy tómpeshikke otyryp jatyp: – Muzdyń qatyp bolǵan kezi edi. Álimbaı esimdi brıgadırimiz bar-dy. Sol kisi kelip «Jańtaqtyǵa» bir jylym jiber­dim, soǵan bas-kóz bol, zvenolyq jasa, – dep qolqalady. Amal qaısy, muz astyn­daǵy aý-quralymdy Qumar apań men Ánápııaǵa tastap, ózim sonda tarttym. Tań biline «Jańtaqtyǵa» jettim. Barǵasyn ne turys bolsyn, Qojabaı Nııazov degen jigitti ertip, fýfaıkadan basqasyn sheship tastap, jylym shyǵaratyn maılyq daıyndaýǵa kiristim. Bir-bir súımen, bir-bir kúregimiz bar. «Sabaq» retinen jylym tartpaq bolyp, maılyǵyn, shógermesin, teńiz jaǵynyń ıyǵyn oıyp bola bergenimizde bir nárse sart ete qaldy.

– Qaısyń da myltyq bar edi? – dedim Qojabaıǵa.

– Eshqaısymyzda myltyq joq, – dedi ol.

- Bul ne endeshe?!

Úp-úlken muz aýmaǵy jaǵadan bólinip ketipti. Ol dereý sheshine bastady.

– Aý, ne istemeksiń, – dedim oǵan.

– Júzip shyǵamyn, – dedi ol.

– Jań qaltańda shappań bar ma?

– Oh! – dedi ol osy arada.

Júzip bardy delik. Sonda ol jaǵa­daǵy muzǵa qalaı minedi? Barǵan soń muzǵa qadap qoıyp, sol arqyly joǵary kóterilýge pyshaq ne basqa sondaı bir qural kerek. Al qosta qalǵandar bizden habarsyz. Jyly úıde jylym septep jatqan-dy. Ári bizdi qýa qoıatyn bul mańda qaıyq ta kórinbedi.

Sóıtip ekeýmiz muz ústinde kete bardyq. Qojabaı qyryqtyń ústindegi qara­tory, sulý jigit edi. Eki aǵasy bar. Olar da balyqshy.

– Meniń yqqanymdy esitip, ol ekeýi qaıyqpen qýady, sosyn olar da jolda qalady, – dep ýaıymǵa salyna beredi.

– О́zińe berik bol, bir qaraǵa soǵarmyz, – deımin. Basqa ne deıin? О́zimdi emes, ony aıadym. Jasarymdy jasadym, biraz qyzyqty kórdim de ǵoı.

Sol kúni yqtyq. Muzǵa túnedik. Erteńgilik álgi muzdyń jartysy joq bolypty. Aınala kók teńiz. О́zge budyr joq. Tolqyn soqqan saıyn biz mingen muzdy mújip, bólshektep alyp ketedi. Ekinshi kún ótti. Muz aýmaǵy múlde kishireıip qalypty. Qojabaı dir-dir qaǵady. Tońdym dedi. Júgir deımin. Júgirgen boldy. Biraq aıaǵy jýyspady. Qystyń kúni, teńiz ústi. Kıimimiz fýfaıka ǵana, tońbaı qaıteıik. Men syr bermedim. As joq, Qojabaı bir kezde kúlimsirep, qoınyna qolyn tyqty. Qol basyndaı taba nany bar eken. Bólip, jartysyn maǵan berdi.

– Jo-q, jemeımin, – dedim.

– Nege?!

– Jeti kún yqqanda da nár tatpaı-aq esen-saý oralǵanmyn!..

Qojabaı odan ári lám demedi.

Úshinshi kúnniń túnin birge túneı almadyq. Muz maıdalanyp ketti. Ekeý­mizdi birdeı kótere almaıtyn boldy. Shyjym arqan bar-dy. Sonyń bir ushyn alyp, bólek muzǵa mindim. Tún boldy. Aıqaılasyp alamyz:

– Barsyń ba?

– Barmyn!

Bar ekenimdi bildirgendeı álgi shyjym arqandy silkip qoıamyz. Tań atty. Bir tún – bir jyl sııaqty. Tań atyp bolmaıdy-aý, bolmaıdy!.. Bir-birimizden uzaı tústik. Sosyn shyjym arqandy qoıa berdim. Tórtinshi kúnniń túsi aýa tolqyn sýy men mingen muzdy shaıyp ótti. Tek qalqıǵan dene keledi. Muz ústinde emes, astynda kele jatqandaımyn. Qumar apań esime tústi. О́zimshe qoshtasqym keledi-aý, sirá. Sol kezde úıden shyǵarda oramalyma orap, bir nárse bergeni oıyma sap ete qaldy.

– Bul ne nárse? – dep urysqanmyn.

– Sóıtesiń-aý, ala bershi, – degen ol.

Álgi zatty qarasam – barmaq basyndaı kúıdirgen sheker eken. Aýzyma salyp sora berdim. Tyńaıyp kettim. Kózim shaıdaı ashyldy. Qojabaı kórindi. «Áý» degen jerde barady. Ol mingen muz úlkendeý edi. Tolqyn shaımasa jarar edi, dep kelem. Sóıte tura teńizge qarasam sýy ózgergen sııaqty. Kógildir emes. Qoımaljyńdaý ma qalaı? Ámýdarııasynan shyqqanymyz ba?

– Qojabaı jaǵa kórinbeı me? – dep aıqaı saldym. Ol múlgip tur edi, basyn shulǵyp kóterip aldy.

– Qaıdaǵy jaǵa, túk kórinbeıdi ǵoı, – dedi. Daýsy úzilip, dirildep áreń shyqty.

Aıtqandaı-aq, birazdan soń buldyrap qamysty ataý kórindi. Bir kezde oǵan da kel­dik-aý. Taıazdaǵy kúrge túse-túse qal­dyq. Qojabaı maltyp áreń shyqty. Qara jerge jatyp aýnap aldy. Biraq ne paıda, odan ári júrýge hali kelmedi. Al ja­qyn mańda el joq-ty. Qanshama júr-júr­legenmen, arqama salyp súıregenmen bes-alty shaqyrymnan árige apara almadym!..

* * *

Ábdilda aǵa áńgimesin aıaqtady. Sóıt­se de ornynan qozǵala qoımady. Teńiz ústinde júgirgen saǵymǵa kóz tigip aýyr oı ústinde otyr.

– Al endi osy turǵanda arqadan kúshti jel tursa, biz otyrǵan muzdyń synyp ketýi múmkin be?

– Árıne, múmkin. Kúshti jel emes, saraǵys júrse de synyp ketedi.

– Sonda álgi jylym qaıyryp, aý salýǵa ketken Ánápııańyz jáne basqa­lary yǵyp kete bere me?

– Árıne sóıtedi. Yqpaǵan balyqshy – balyqshy ma?

Men Ábekeńe jalt qaradym. Ázili emes, shyny eken. Onyń bul sózinen, tipti osy otyrǵan tulǵasynyń ózinen, ba­lyq­shy qaýymyn asaý tolqynmen aıqasqa, batyldyqqa, erlikke shaqyrǵan sarqylmas qaırat ıesin tanyǵandaı boldym.

Shákirat DÁRMAǴAMBETULY,

Aqparat salasynyń úzdigi, Qyzylorda oblysynyń qurmetti ardageri

Qyzylorda oblysy,

Aral aýdany,

Uıaly aýyly